© Borgis - Medycyna Rodzinna 3-4/2002, s. 128-146
Tomasz Mrozowski
Miażdżyca
Artherosclerosis
Summary
Article describes problems with management of artherosclerosis. In introduction the processes leading to development of artherosclerosis were described, considering so called main risk factors of artherosclerosis. Three elements were displayed: vascular endothelium, macrophages, plasma lipids which altogether bring to the progress of artherosclerosis alterations. The role of chylomicrons, very low-density lipoprotein (VLDL), low-density lipoprotein (LDL), high-density lipoprotein (HDL) was discussed as well as the importance of laboratory tests distinguishing different types of hyperlipidemia. Following parts of the article are: diagnosis of artherosclerosis, stress the role of diet in therapy of artherosclerosis. One of the main purposes of this article was to attract attention of medical and pharmaceutical world to important meaning of non-prescriptive agents, mainly vegetal drugs as well as omega triglycerides which can play this role. In this article were also discussed homeopathic drugs which are used in the treatment of atherosclerosis. Seperate and final paragraph concerns vegetal drugs which are used in artherosclerosis of cerebral vessels.
Miażdżyca, a ściślej miażdżycowe stwardnienie tętnic jest stanem chorobowym zaliczanym do grupy chorób zwyrodnieniowych (degeneracyjnych) z charakterystycznymi zmianami w obrębie ściany naczyń tętniczych, które noszą nazwę blaszek lub płytek miażdżycowych. Płytki miażdżycowe są to specyficzne, początkowo dość wyraźnie odgraniczone od otoczenia twory o charakterze nacieczeń, przenikających ścianę tętnic (warstwę środkową i wewnętrzną, bezpośrednio pod śródbłonkiem). Powstają w wyniku nagromadzenia lipidów, a głównie cholesterolu i innych elementów komórkowych, jak również tkanki łącznej z włóknami kolagenu, a w stadium zaawansowanym, także soli wapniowych. Rozległość płytek jest początkowo ograniczona. Nacieczenia lipidowe ścian naczyń tętniczych pojawiają się dopiero w okresie późniejszym. Inną cechą miażdżycy jest jej indywidualne dla danej osoby, zróżnicowane nasilenie zmian w różnych odcinkach krążenia. Oznacza to, że niektóre osoby mają większą skłonność do umiejscawiania się zmian miażdżycowych, np. w tętnicach wieńcowych serca, inne – w aorcie, a jeszcze inne osoby – w tętnicach mózgu czy też kończynach dolnych. Prawidłowo funkcjonująca tętnica powinna być: drożna, podatna na rozciąganie (elastyczna), szczelna, o idealnie gładkiej wewnętrznej powierzchni ściany. Złogi miażdżycowe zaburzają te wymienione funkcje, prowadząc do usztywnienia tętnic, zwężenia ich średnicy, osłabienia konstrukcji ściany i do zniszczenia gładzi śródbłonka. Pociąga to za sobą określone następstwa:
? Usztywnienie tętnicy zmniejsza jej podatność na rozciąganie i przyspiesza nawrót fali tętna odbitej z obwodu, przez co skurczowe ciśnienie krwi ulega znacznemu podwyższeniu przy nie zmienionym lub nawet obniżonym ciśnieniu rozkurczowym;
? Nieregularne zwężenia światła tętnic utrudniają i ograniczają ilościowo przepływ krwi, powodując z jednej strony zawirowania strumienia krwi, a ponadto zmniejszają zaopatrzenie narządów w tlen i substancje odżywcze. Początkowo ujawnia się to tylko podczas obciążeń (wysiłek, trawienie, gorączka), a z czasem może występować także w warunkach spoczynku;
? Osłabienie konstrukcji ścian tętnic może sporadycznie prowadzić do ich pękania i krwotoków, np. mózgowych;
? Uszkodzenia i szorstkość śródbłonka stymulują dalszy, przyspieszony rozwój miażdżycy i stwarzają warunki do powstawania zakrzepów krwi w tętnicach, co w zależności od ich wielkości (zamknięcie przepływu krwi częściowo lub całkowicie) oraz od wydolności krążenia obocznego prowadzić może do martwicy fragmentów narządów, czyli do zawałów, np. serca lub mózgu.
Podłożem miażdżycy może być wiele czynników. Rozróżniono tzw. wielkie czynniki ryzyka:
? nadciśnienie tętnicze,
? hyperlipidemie,
? palenie tytoniu.
Drugą grupę stanowią czynniki zagrożenia:
? cukrzyca,
? wiek,
? otyłość,
? mało aktywny tryb życia,
? obciążenie dziedziczne,
? płeć męska,
? stresy,
? szereg innych czynników, np. nadużywanie alkoholu, przyjmowanie leków moczopędnych, środków antykoncepcyjnych, kortykosteroidów, niedoczynność tarczycy, przewlekła niewydolność nerek, zespół nerczycowy.
W wyniku powiązania tych czynników dochodzi do wyzwolenia opisanych zmian miażdżycowych. Poszczególne etapy rozwoju blaszki miażdżycowej toczą się w różnych miejscach jednocześnie, przy czym wiodącą rolę w tym procesie pełnią trzy elementy:
? śródbłonek naczyń,
? makrofagi,
? lipidy osocza.
Śródbłonek naczyń krwionośnych jest pierwszym ogniwem rozwoju miażdżycy. Normalnie stanowi on przeciwmiażdżycową barierę. Jednak płaskie komórki śródbłonka, ułożone jednowarstwowo obok siebie, uszczelnione tzw. glokokaliksem, ulegają uszkodzeniu pod wpływem nadciśnienia, palenia tytoniu, nadmiaru lipidów i prawdopodobnie innych czynników, np. infekcyjnych, a powstające nieszczelności ułatwiają penetrację lipidów do podsródbłonkowych warstw tętnicy i tworzenie blaszek miażdżycowych. Duże znaczenie sródbłonka w rozwoju miażdżycy wynika także z jego funkcji hormonalnej, gdyż jest on największym gruczołem dokrewnym naszego organizmu. Produkuje on tlenek azotu wykazujący korzystne działanie u osób bez miażdżycy w przeciwieństwie do innego, szkodliwego związku wytwarzanego także przez śródbłonek – endoteliny, która uzyskuje przewagę u osób z nadciśnieniem, cukrzycą i przy podwyższonych stężeniach cholesterolu w surowicy.
Makrofagi są to duże komórki obdarzone zdolnością pochłaniania i niszczenia nie tylko drobnych cząsteczek i bakterii, ale także większych elementów stałych, np. erytrocytów. Do makrofagów zalicza się ruchliwe monocyty z układu krwinek białych oraz histiocyty, czyli osiadłe komórki tkanki łącznej. Makrofagi czynnie przylegają do śródbłonka naczyń krwionośnych a później migrują do ściany tętnic, gdzie w sposób nie kontrolowany pochłaniają lipidy oraz wydzielają czynniki wzrostowe, stymulując przebudowę ściany tętnic i wytwarzanie blaszek miażdżycowych.
Lipidy osocza są to tłuszcze stanowiące niejednorodną chemicznie grupę związków obejmującą: a) tłuszcze proste, b) tluszczowce, np. fosfolipidy, c) niektóre biologicznie ważne związki rozpuszczalne w tłuszczach, np. cholesterol. Tłuszcze proste ze względu na swoją budowę chemiczną są nierozpuszczalne w wodzie i stanowią w ustroju podstawowy rozpuszczalnik dla ważnych związków nierozpuszczalnych w wodzie, np. dla niektórych witamin. Tłuszczowce są substancjami potrzebnymi organizmowi zarówno jako produkty energetyczne, jak i elementy składowe błon komórkowych. Cholesterol jest niezbędnym substratem do syntezy hormonów steroidowych (hormonów kory nadnerczy i hormonów płciowych) i kwasów żółciowych. Dihydrocholesterol – pochodna cholesterolu występująca w tranie, jest prowitaminą witaminy D. Głównym ilościowo składnikiem grupy lipidów osocza są: triglicerydy, cholesterol oraz fosfolipidy. W środowisku wodnym, jakim jest krew i płyn tkankowy, substancje te mogą istnieć w stanie rozpuszczonym i funkcjonować dzięki dość luźnym połączeniom ze specyficznymi białkami pełniącymi rolę nośników. Połączenia lipidów z białkami nazwano lipoproteinami. W skład cząsteczki lipoproteinowej wchodzi na ogół dużo lipidów i mało białka. Rodzaj białka związanego z lipidami decyduje o ich losach, np. o wiązaniu się z receptorami na powierzchni komórki i wnikaniu do jej wnętrza, wiązaniu z enzymami itp.
Ze względu na skład, budowę i znaczenie w rozwoju miażdżycy wyróżniono następujące rodzaje lipoprotein:
? Chylomikrony – mniej miażdżycotwórcze i stosunkowo duże drobiny, złożone głównie z obojętnych triglicerydów.
? Lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości (oznaczone symbolem VLDL), obładowane cholesterolem, których stężenie koreluje z występowaniem choroby niedokrwiennej serca.
? Lipoproteiny o niskiej gęstości (oznaczone symbolem LDL), z największą zawartością cholesterolu i najbardziej miażdżycorodne, zwłaszcza gdy ulegną oksydacji przez wolne rodniki tlenowe i nabiorą właściwości toksycznych.
? Lipoproteiny o wysokiej gęstości (oznaczone symbolem HDL), mające znaczenie ochronne, przeciwdziałają zmianom miażdżycowym w naczyniach wieńcowych.
Źródłem lipoprotein jest pokarm oraz czynności syntetyczne wątroby. Lipoproteiny ulegają dynamicznym przemianom wędrując dzięki krążeniu z jelita do wątroby a dalej do tkanek, gdzie są rozkładane lub osadzane. Z tkanek ponownie wracają do wątroby w celu eliminacji, np. część cholesterolu wydalana jest z wątroby do dwunastnicy w postaci kwasów żółciowych. Lipoproteiny LDL i VLDL obładowane cholesterolem po dotarciu do tkanek ulegają utlenieniu i zdeponowują lipidy w komórkach lub poza nimi przyczyniając się do rozwoju miażdżycy. Odprowadzanie lipidów z tkanek (funkcja lipoprotein HDL) oraz ich eliminacja z krwiobiegu to procesy ochronne – przeciwmiażdżycowe. Badania diagnostyczne krwi pozwalają rozróżnić trzy postacie hiperlipidemii:
hipercholesterolemię – podwyższony poziom cholesterolu całkowitego i lipoprotein LDL. W hipercholesterolemii wyróżnia się postać: a) łagodną – cholesterol całkowity wynosi 200-250 mg/dl (5,2-6,5 mmol/L); b) umiarkowaną – cholesterol całkowity wynosi 250-300 mg/dl (6,5-7,8 mmol/L); c) znaczną – zawartość cholesterolu całkowitego wynosi powyżej 300 mg/dl (powyżej 7,8 mmol/L),
hipertriglicerydemię – podwyższony poziom triglicerydów i lipoprotein VLDL,
hiperlipidemię mieszaną – podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego i triglicerydów LDL i VLDL.
ROZPOZNAWANIE MIAŻDŻYCY
Rozwój miażdżycy jest procesem postępującym i na ogół przewlekłym. Obraz choroby w znacznej mierze uzależniony jest od stadium jej rozwoju, od umiejscowienia zmian miażdżycowych i związanych z tym następstw. Rozpoznanie miażdżycy umożliwiają:
– bóle z niedotlenienia, niewydolność ważnych narządów (mózg, nerki, serce), bólowe ograniczenie dystansu chodzenia i inne objawy,
– badania lekarskie, którymi można wykryć osłabienie tętna, np. na grzbiecie stopy, usłyszeć szmery przy przepływie krwi w większych tętnicach, wyczuć stwardnienie tętnic obwodowych,
– niektóre badania uzupełniające, np., EKG, pomiar szybkości fali tętna, RTG uwidaczniający obecność uwapnionej blaszki miażdżycowej w aorcie,
– badania biochemiczne krwi,
– pewne metody uwidaczniające zmiany w tętnicach lub tętniczkach, np. okulistyczne badanie dna oka, radiologiczne badanie tętnic z donaczyniowym podaniem środka kontrastowego (angiografia), precyzyjne badanie ultrasonograficzne ściany tętnic i przepływu krwi, badanie pozwalające na oglądanie wnętrza niektórych tętnic (angioskopia).
LECZENIE HIPERLIPIDEMII
Podstawowym postępowaniem w leczeniu hiperlipidemii jest dieta niskokaloryczna, ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych i wprowadzenie do menu tłuszczów roślinnych jedno- i wielonasyconych – omega-6 i omega-3. Leczenie farmakologiczne wchodzi w grę wówczas, gdy dłuższe stosowanie diety (3-6 miesięcy) nie wywiera pożądanego efektu na profil lipidowy krwi.
ROLA DIETY W LECZENIU HIPERLIPIDEMII
Profilaktyka jest najtańszą i najskuteczniejszą formą zapobiegania chorobom powstającym na tle wadliwego żywienia, do których zalicza się również miażdżycę, a na jej tle choroby układu krążenia. Udowodniono, że po 5 latach od zerwania z nałogiem palenia tytoniu, ryzyko zawału serca jest o 50-70% mniejsze w porównaniu z osobami nadal palącymi. Obniżenie poziomu cholesterolu o 1% zmniejsza ryzyko zawału serca o 2-3%, a zmniejszenie ciśnienia rozkurczowego o 1 mm Hg obniża to ryzyko o kolejne 2-3%. W przypadku redukcji otyłości prowadzącej do normalizacji masy ciała, ryzyko zawału serca zmniejsza się o 33-55%, podobnie jak ma to miejsce w sytuacji zwiększenia aktywności fizycznej. Od wielu lat uznaną metodą profilaktyki miażdżycy jest właściwa dieta. Szczególnie ostatnie lata dostarczyły dowodów opartych na badaniach angiograficznych tętnic wieńcowych, wskazujących na to, że miażdżyca jest chorobą, którą można leczyć przez zastosowanie odpowiednio skonstruowanej diety. Kładzie ona szczególny nacisk na: spożywanie różnorodnych, prawidłowo zbilansowanych produktów, ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu pokarmowego, zmniejszenie spożycia sodu, umiarkowane picie alkoholu, znaczne zwiększenie spożycia węglowodanów złożonych i błonnika pokarmowego. Jeżeli poziom cholesterolu w surowicy krwi mieści się przed leczeniem w granicach 200-300 mg/dl (5,2-7,8 mmol/L) i nie towarzyszą temu inne wymienione wcześniej czynniki ryzyka miażdżycy, a stężenie cholesterolu HDL wynosi ponad 58 mg/dl (1,5 mmol/L) to wystarczającym celem leczenia jest uzyskanie poziomu cholesterolu całkowitego w granicach 195-230 mg/dl (5-6 mmol/L), a cholesterolu LDL 155?175 mg/dl (4-4,5 mmol/L). Jeśli jednak hipercholesterolemii i hipertriglicerydemii towarzyszą czynniki ryzyka miażdżycy, to pożądane jest osiągnięcie poziomu cholesterolu całkowitego i poziomu triglicerydów poniżej 200 mg/dl (5,2 mmol/L), natomiast cholesterolu LDL w granicach 115-135 mg/dl (3?3,5 mmol/L). Według ekspertów Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego optymalny poziom cholesterolu całkowitego dla zatrzymania i cofnięcia zmian miażdżycowych powinien mieścić się w granicach 155-175 mg/dl (4-4,5 mmol/L), a poziom cholesterolu LDL nie powinien przekraczać 95 mg/dl (2,5 mmol/L).
W standardowej, polskiej diecie można wyróżnić trzy główne czynniki, które prowadzą do podwyższenia poziomu cholesterolu we krwi. Należą do nich: wysokie spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu pokarmowego oraz brak równowagi między spożyciem energii a jej wydatkowaniem. Z tego względu żywienie w profilaktyce miażdżycy musi opierać się na ograniczeniu spożycia tłuszczu ogółem, w tym także nasyconych kwasów tłuszczowych oraz na zwiększeniu spożycia tłuszczów roślinnych, będących źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Głównymi źródłami nasyconych kwasów tłuszczowych w pożywieniu jest tłuszcz mleczny i mięso, a także oleje roślinne: palmowy i kokosowy. Na podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi ma również wpływ spożywanie, tzw. izomerów transnasyconych kwasów tłuszczowych. Występują one w znacznych ilościach w uwodornionych olejach roślinnych, tzw. twardych margarynach oraz w tłuszczach piekarniczych, tłuszczach do smażenia w warunkach przemysłowych, a więc również w wyrobach, do produkcji których są stosowane, np. w pieczywie, chipsach, frytkach itp. Oprócz tego pewne ilości izomerów trans zawiera tłuszcz mleczny i mięsny (wołowy, barani). Pożądane jest ograniczanie spożycia produktów dostarczających izomerów transnasyconych kwasów tłuszczowych przez zastępowanie ich produktami zawierającymi tylko śladowe ich ilości, np. zastępowanie margaryn twardych margarynami miękkimi. W prawidłowej diecie obniżającej poziom cholesterolu nie może zabraknąć wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-6, omega-3 i jednonienasyconych kwasów tłuszczowych. Ich źródłem są oleje: kukurydziany, słonecznikowy i sojowy oraz produkowane z nich margaryny. Jednonienasyconych kwasów tłuszczowych dostarczają: oliwa z oliwek, olej rzepakowy i arachidowy oraz wytwarzane z nich margaryny. Chociaż wymienione produkty wykazują korzystne działanie obniżające poziom cholesterolu LDL, to oczywiście nie można spożywać ich bez ograniczeń. Spożycie to powinno pokrywać nie więcej niż 10% zapotrzebowania kalorii ogółem. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 odgrywają ważną rolę w zmniejszaniu stężenia frakcji VLDL, czyli triglicerydów. Ich źródłem są przede wszystkim ryby, zwłaszcza morskie, tofu – produkt spożywczy przypominający wyglądem ser, nie produkowany z mleka, lecz z soi, powszechnie używany w kuchni Dalekiego Wschodu, olej sojowy i rzepakowy oraz orzechy. Większe spożycie tych kwasów w formie naturalnej, czyli ze źródeł pokarmowych, jest zalecane przede wszystkim dla osób z hipertriglicerydemią. W diecie obniżającej poziom lipidów należy też dążyć do ograniczenia spożycia produktów dostarczających cholesterolu pokarmowego. Wiadomo bowiem, że podnosi on stężenie cholesterolu LDL, chociaż działanie to jest słabsze w porównaniu z wpływem nasyconych kwasów tłuszczowych. Każda dieta zgodna z zasadami prawidłowego żywienia traktuje jako główne źródło energii węglowodany złożone. Powinny one dostarczyć około 60% energii. Węglowodany te nie tylko dostarczają energii, ale są również ważnym źródłem błonnika pokarmowego, witamin i składników mineralnych. Zastępując w diecie nasycone kwasy tłuszczowe, prowadzą do obniżenia cholesterolu LDL. Głównymi produktami dostarczającymi węglowodanów złożonych są wyroby z pełnego ziarna oraz nasiona roślin strączkowych, natomiast źródłem błonnika są otręby owsiane, muesli, jęczmień, nasiona roślin strączkowych, produkty sojowe, jabłka, żurawiny, porzeczki i agrest. Dieta sprzyjająca obniżeniu stężenia cholesterolu musi być w dużej mierze oparta o warzywa i owoce, gdyż są one głównymi źródłami witamin antyoksydacyjnych: beta-karotenu i witaminy C oraz flawonoidów. Pamiętać należy, że do grupy witamin antyoksydacyjnych zalicza się witaminę E, której źródłem są obok warzyw, oleje, ryby, orzechy i kiełki pszenicy. Nie można jednoznacznie stwierdzić, że witaminy te w postaci preparatów uzupełniających dietę mają bezwzględnie korzystne znaczenie w profilaktyce miażdżycy. Niemniej, istnieje coraz więcej danych wskazujących na to, że witaminy te w postaci naturalnej, pochodzącej z żywności, wykazują takie właśnie działanie. Chronią one przed tworzeniem się wolnych rodników tlenowych i ich pochodnych – nadtlenków lipidowych i dwutlenku azotu. W ostatnich latach prowadzone są dyskusje na temat wpływu alkoholu na zmniejszenie ryzyka miażdżycy i częstości występowania choroby niedokrwiennej serca. W wielu badaniach wykazano odwrotną zależność między spożyciem alkoholu, a występowaniem miażdżycy. Wyniki tych badań sugerują, że spożywanie jednego lub dwóch drinków dziennie (14-26 g etanolu) może zmniejszać ryzyko choroby o 30 do 50%. Alkohol wywiera korzystny wpływ na wzrost stężenia cholesterolu HDL i prawdopodobnie zmniejsza agregację płytek lub nasila fibrynolizę. Stale toczy się dyskusja, któremu rodzajowi alkoholu można przypisać korzystne działanie. Ponieważ udowodniono, że flawonoidy wykazują działanie antyoksydacyjne, a występują przede wszystkim w czerwonym winie i ciemnym piwie, można przypuszczać, że oba rodzaje trunków mają działanie ochronne. Jednak z uwagi na udowodniony fakt szkodliwego wpływu alkoholu na zdrowie i wywoływanie wielu ciężkich chorób, zalecanie picia alkoholu, jako metody chroniącej przed miażdżycą i chorobą niedokrwienną serca, budzi wiele zastrzeżeń.
Ogólne zasady diety obniżającej poziom cholesterolu przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Ogólne zasady diety obniżającej poziom cholesterolu.
RegułaIlośćródła pokarmowe
ß tłuszcz całkowity
ß tłuszcz nasycony
< 30% energii
7-10% energii
Unikanie masła, twardych margaryn, pełnego mleka, śmietany, lodów,
tłustych serów, tłustego mięsa, drobiu, ciast, "zabielaczy" do kawy, produktów zawierających uwodornione oleje,
olejów palmowego i kokosowego
ß  spożycie produktów białkowych o małej zawartości tłuszczów nasyconych Ryby, kurczęta, indyki, cielęcina, dziczyzna, młode jagnięta
Ý węglowodany złożone
Ý błonnik owoców i warzyw
Ýrośliny strączkowe
Około 3,5 g błonnika dziennie, w tym połowa z owoców i warzywWszystkie owoce łącznie z suszonymi, świeże i mrożone warzywa, soczewica, suche strączkowe, nierafinowane produkty zbożowe, w tym z owsa
ß  cholesterol pokarmowy< 300 mg/dzieńDopuszcza się 2 żółtka tygodniowo i wątróbkę 2 razy w miesiącu
Umiarkowany wzrost spożycia olejów bogatych w jednonienasycone lub wielonienasycone kwasy tłuszczowe oraz pochodnych margarynJednonienasycone:
10-15% energii
Wielonienasycone:
7-10% energii
Oliwa z oliwek, olej słonecznikowy, sojowy i pochodne margaryny
Szczegółowe zalecenia diety obniżającej poziom lipidów we krwi przedstawia tabela 2.
Tabela 2. Szczegółowe zalecenia diety obniżającej poziom lipidów we krwi.
Rodzaj produktuProdukty zalecaneProdukty do spożywania w umiarkowanych ilościachProdukty przeciwwskazane
Produkty zbożowePieczywo z pełnego ziarna. Kasze gruboziarniste. Owsianka. Makaron. Maca. Ryż. Placki kukurydziane. Rogaliki francuskie
Produkty mleczneMleko odtłuszczone. Sery o niskiej zawartości tłuszczu, np. chudy twaróg. Jogurt o niskiej zawartości tłuszczu. Białko jaja. Substytuty jaj.Mleko półtłuste. Sery o zmniejszonej zawartości tłuszczu, np. Brie, Camembert, Edamski, Gouda. Jogurt o niskiej zawartości tłuszczu. Dwa całe jaja na tydzień.Pełne mleko. Mleko skondensowane. Śmietana. Zabielacze do kawy. Sery pełnotłuste. Jogurt pełnotłusty.
ZupyChude wywary mięsne. Zupy warzywne. Zupy zagęszczone. Zupy zaprawiane śmietaną.
RybyRyby gotowane, wędzone bez skóry.Ryby smażone na właściwym oleju.Ikra. Ryby smażone na nieznanym oleju lub tłuszczu.
SkorupiakiOstrygi.Małże, homary.Krewetki, kalmary.
MięsoIndyki, kurczaki, cielęcina, dziczyzna, mięso królicze.Bardzo chuda wołowina. Szynka. Bekon. Jagnięta (1-2 razy w tygodniu). Kiełbasa z cielęciny lub kurczaka. Wątroba 2 razy w miesiącu.Kaczki, gęsi. Mięso z widocznym tłuszczem. Kiełbasy. Salami. Pasztety mięsne i inne. Skóra drobiu.
Tłuszcze Oleje zawierające kwasy wielonienasycone, np. słonecznikowy, kukurydziany, sojowy. Oleje zawierające kwasy jednonienasycone, np. olej rzepakowy, oliwa z oliwek. Margaryny miękkie z tych olejów. Margaryny o zmniejszonej zawartości tłuszczu.Masło. Łój. Słonina. Smalec. Tłuszcz spod pieczeni. Olej palmowy. Margaryny twarde. Tłuszcze uwodornione.
Owoce i warzywaWszystkie świeże i mrożone warzywa, zwłaszcza suche nasiona roślin strączkowych: fasola, groch, soczewica. Kukurydza, ziemniaki. Wszystkie świeże i suszone owoce. Konserwowane owoce (niesłodzone).Ziemniaki lub frytki smażone na dozwolonym oleju.Ziemniaki pieczone, frytki, warzywa lub ryż smażone na nieznanym lub niewłaściwym oleju lub tłuszczu. Solone, konserwowane warzywa.
DeserySorbet. Galaretki. Budynie na mleku odtłuszczonym. Lody. Kremy. Budynie na pełnym mleku. Sosy na śmietanie lub maśle.
Wyroby cukierniczeCiasto drożdżowe. Nugat - masa z syropu ugotowanego razem z miodem, wymieszana z siekanymi orzechami lub migdałami i połączona z pianą ubitą z białek.Marcepany. Chałwa.Czekolada. Toffee. Karmelki. Batony kokosowe.
Wypieki Ciasta i ciasteczka przygotowane na tłuszczach nienasyconych.Torty. Przemysłowe wyroby cukiernicze (ciasta, paszteciki, babeczki).
OrzechyOrzechy włoskie. Migdały. Kasztany.Orzechy brazylijskie. Orzeszki ziemne i pistacjowe.Napoje czekoladowe. Kawa ze śmietanką. Gotowana kawa.
NapojeHerbata. Kawa filtrowana lub instant. Woda. Napoje bezalkoholowe. Bezkaloryczne.Alkohol. Napoje czekoladowe niskotłuszczowe.Napoje czekoladowe. Kawa ze śmietanką. Gotowana kawa.
Sosy, przyprawyPieprz. Musztarda. Zioła. Przyprawy korzenne.Sosy sałatkowe niskotłuszczowe.Sól. Sosy sałatkowe. Kremy sałatkowe. Sosy do mięsa i ryb zawierające tłuszcz.
I. LEKI FARMAKOLOGICZNE ZMNIEJSZAJĄCE STĘŻENIE LIPIDÓW
1. Statyny (inhibitory reduktazy hydroksymetyloglutarylo-koenzymu A):
a) atorwastatyna
Preparaty: Sortis 10, Sortis 20, Sortis 40
b) cerywastatyna
Preparaty: Lipobay 0,1, Lipobay 0,2, Lipobay 0,3
c) fluwastatyna
Preparat: Lescol
d) lowastatyna
Preparaty: Anlostin, Lovastatinum, Lovastin, Mevacor
e) prawastatyna
Preparaty: Lipostat, Pravachol
f) simwastatyna
Preparaty: Vasilip, Zocor 10, Zocor 20, Zocor 40
Pierwszym związkiem z tej grupy, wyizolowanym z grzybów Aspergillus terreus i Monascus ruber, wprowadzonym do lecznictwa w 1989 r. była lowastatyna. W ciągu kilku następnych lat uzyskano nowe półsyntetyczne pochodne tego związku. Leki te charakteryzuje jednakowy mechanizm działania, polegający na hamowaniu syntezy endogennego cholesterolu na poziomie syntezy kwasu mewalonowego. Z trzech cząstek acetylokoenzymu A, przy udziale specyficznej syntetazy powstaje 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-koenzym A, który w warunkach fizjologicznych ulega redukcji do kwasu mewalonowego przy udziale reduktazy HMG-CoA. Zahamowanie funkcji reduktazy HMG-CoA przez statyny powoduje zablokowanie dalszych etapów syntezy prowadzących przez izopentylodifosforan, farnezylodifosforan, skwalen i lanosterol do cholesterolu. Formą czynną omawianych leków jest struktura powstająca w wyniku hydrolitycznego otwarcia pierścienia laktonowego do odpowiedniego hydroksykwasu. Lowastatyna i simwastatyna są prolekami aktywowanymi w organizmie, a powstające hydroksykwasy wykazują wysokie powinowactwo do reduktazy HMG-CoA. Z przewodu pokarmowego są wchłaniane w 30-50%. Aktywacja w organizmie zachodzi bardzo szybko. Okres półtrwania wynosi 1,5-2 h. Statyny zostały wprowadzone do lecznictwa w celu obniżenia stężenia lipoprotein LDL (spadek> 30%) oraz triglicerydów (spadek o 5-15%) i w następstwie zahamowania lub odwrócenia procesu powstawania blaszek miażdżycowych oraz zmniejszenia ryzyka zakrzepów wieńcowych i objawów choroby niedokrwiennej serca. Jak dotąd, leki z tej grupy wydają się nie wykazywać poważniejszych objawów niepożądanych przy długoterminowym podawaniu. W nielicznych przypadkach możliwe są zaburzenia żołądkowo-jelitowe i wysypki skórne. Do rzadkich powikłań należy miopatia i wzrost poziomu kinazy fosfokreatynowej. Skojarzenie statyn z fibratami, cyklosporyną lub kwasem nikotynowym znacznie zwiększa ryzyko tego powikłania. Początkowo statyny były podawane dwa razy na dobę, obecnie jednak istnieją dowody, że stosowanie ich raz na dobę, szczególnie wieczorem, może być tak samo skuteczne. Jest to prawdopodobnie związane z faktem, że synteza cholesterolu odbywa się głównie nocą. Badania kliniczne przeprowadzone w Skandynawii (badania 4S) i w Szkocji (WOSCOPS) potwierdziły hipotezę, że statyny obniżając poziom cholesterolu korzystnie działają w chorobie wieńcowej, co więcej działanie to manifestuje się już we wczesnym etapie leczenia, zanim jeszcze mogłaby nastąpić regresja blaszek miażdżycowych, która odbywa się powoli i nie należy jej się spodziewać w przedziale czasu mniejszym niż dwa lata. Wynika stąd wniosek, że korzystne działanie statyn może zależeć nie tylko od regresji zmian miażdżycowych. Prawastatyna wywiera wpływ na przemianę cholesterolu w makrofagach bezpośrednio in vivo i in vitro zmniejszając jego syntezę o około 67%. Może to prowadzić do zmniejszenia aktywacji makrofagów, hamowania tworzenia komórek piankowatych i zmniejszenia skłonności do zakrzepów na blaszkach miażdżycowych. Gromadzi się wiele dowodów na to, że statyny zmieniają wiele procesów biologicznych w ścianie naczyń krwionośnych. U pacjentów z hipercholesterolemią, leczonych statynami zaobserwowano poprawę czynności śródbłonka i funkcji naczynioruchowej. W procesie powstawania zmian miażdżycowych i zakrzepów ważna rola przypada płytkom krwi. Hipercholesterolemia zwiększa pogotowie zakrzepowe układu krzepnięcia i reaktywność płytek w miejscach uszkodzenia naczynia. Wiele dowodów przemawia za tym, że statyny mogą korzystnie zmieniać ten stan i niezależnie od wpływu na stężenie LDL we krwi mają one jeszcze inne ważne punkty uchwytu i wywierają działanie we wczesnym etapie leczenia, zarówno na metabolizm, jak i na skład osocza.
2. Fibraty (pochodne kwasów aryloksyalkilokarboksylowych):
a) bezafibrat
Preparaty: Bezalip, Bezalip Retard, Bezamidin
b) ciprofibrat
Preparat: Lipanor
c) fenofibrat
Preparaty: Fenoratio 100, Grofibrat, Lipanthyl, Lipanthyl 200 M
d) gemfibrozil
Preparaty: Afibrozil, Gemfibral, Gevilon, Lipozil
Pierwszym związkiem wprowadzonym do lecznictwa w 1963 r. był klofibrat. Z szerokiego stosowania klofibratu wycofano się pod koniec lat siedemdziesiątych, kiedy poddano w wątpliwość jego skuteczność w prewencji wtórnej i stwierdzono liczne objawy niepożądane przy stosowaniu w prewencji pierwotnej miażdżycy. Nie zahamowało to dalszych prac nad tym związkiem, co doprowadziło do otrzymania skuteczniejszych i bezpieczniejszych leków nowej generacji, szeroko stosowanych obecnie przede wszystkim w leczeniu hipertriglicerydemii. Leki te skutecznie obniżają stężenie triglicerydów i tylko nieznacznie stężenie cholesterolu, zmniejszają zawartość lipoprotein VLDL i LDL oraz nasilają działanie ochronne frakcji HDL. Wykazują także działanie hamujące agregację płytek krwi. Mechanizm działania fibratów jest złożony i nie do końca wyjaśniony. Uważa się, że do obni- żenia triglicerydów dochodzi wskutek zmniejszonej ich syntezy w wątrobie i zwiększonego rozkładu lipoprotein VLDL. Wszystkie fibraty charakteryzują się obecnością grupy arylooksylowej, różniąc się wprowadzonymi do cząsteczki podstawnikami. Fenofibrat jest estrem hydrolizowanym w organizmie, a bezafibrat kwasem. Oba leki łatwo i całkowicie wchłaniają się z przewodu pokarmowego i wiążą z białkami osocza w około 95%. Okres biologicznego półtrwania dla bezafibratu wynosi 2 h, a dla fenofibratu 20 h. Gemfibrozil jest pochodną kwasu w-hydroksywalerianowego. Wchłania się całkowicie z przewodu pokarmowego i wiąże z białkami osocza w około 97%. Okres biologicznego półtrwania wynosi około 2 h, ale działanie utrzymuje się znacznie dłużej. Jest stosowany głównie w hiperlipoproteinemii. Przy stosowaniu fibratów należy okresowo sprawdzać aktywność aminotransferazy alaninowej (AlAt), a w razie bólów lub osłabienia mięśni, także aktywność kinazy kreatynowej. Fibraty nasilają działanie leków przeciwkrzepliwych. Względnym przeciwwskazaniem jest niewydolność nerek i kieruje się wówczas stężeniem kreatyniny we krwi.
3. Pochodne kwasu nikotynowego:
a) acipimox
Preparat: Olbetam
b) kwas nikotynowy
Preparat: Niacyn
Wymieniany wśród leków obniżających poziom lipidów krwi kwas nikotynowy i jego pochodne, znane z tego działania od 1956 r., są obecnie rzadko i niechętnie stosowane ze względu na liczne i przykre objawy niepożądane. Kwas nikotynowy (witamina PP) wykazuje działanie hipolipemiczne dopiero w bardzo dużych dawkach (ponad 2 g na dobę). Mechanizm jego działania polega na hamowaniu procesu lipolizy w tkance tłuszczowej, przez co zmniejsza się możliwość wykorzystania wolnych kwasów tłuszczowych dla syntezy VLDL, zmniejszeniu uwalniania VLDL z wątroby oraz hamowaniu aktywności enzymu – lipazy wątrobowej, niezbędnego do syntezy cholesterolu. W dawce 2-8 g na dobę kwas nikotynowy obniża stężenie triglicerydów osocza o 30-40% i cholesterolu o 15-20%, a także miażdżycorodną frakcję lipoproteinową Lp(a). Podwyższa on również stężenie cholesterolu HDL. Podany doustnie łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego. Podanie leku z pożywieniem lub tuż po posiłku zmniejsza objawy niepożądane w postaci zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Z innych objawów niepożądanych można wymienić zaczerwienienie twarzy, podwyższoną aktywność enzymów wątrobowych oraz hiperurykemię. Przy stosowaniu większych dawek może dojść do nietolerancji glukozy, uaktywnienia choroby wrzodowej żołądka, hiperpigmentacji skóry oraz zaburzeń widzenia. Biologiczny okres półtrwania wynosi 8-12 h. Liczne próby uzyskania pochodnej kwasu nikotynowego pozbawionej objawów niepożądanych (acipimox) nie dały zadowalających wyników.
4. Probukol
Preparaty: Lipomal, Lursell
Probukol jest związkiem, który pierwotnie miał być dodawany do plastików i gum w celu zapobiegania ich starzeniu się w wyniku utleniania. W trakcie badań nad toksycznością związku na zwierzętach stwierdzono, że obniża on stężenie cholesterolu w osoczu. Podobny efekt uzyskano również u ludzi (obniżenie cholesterolu LDL o około 10%). Probukol obniża także stężenie cholesterolu HDL (o około 25%). Pomimo tego zaobserwowano cofanie się zmian ksantomatycznych oraz zmian w tętnicach wieńcowych. Lek jest silnym antyoksydantem, strukturalnie zbliżonym do butylohydroksytoluenu (BHT), substancji używanej do zabezpieczania żywności przed utlenianiem. Wiążąc się z lipoproteinami LDL, może hamować ich wolnorodnikową modyfikację i w ten sposób zmniejszać przyswajanie utlenionych cząstek przez receptory monocytów/makrofagów oraz zapobiegać powstawaniu komórek piankowatych. Probukol wywiera także działanie chroniące komórki śródbłonka naczyń przed cytotoksycznym uszkodzeniem przez nadtlenki lipidowe i produkty ich rozpadu. Lek dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego. Jako substancja lipofilna, odkłada się w tkance tłuszczowej, tak że można go jeszcze wykryć po sześciu miesiącach od odstawienia. Objawy niepożądane ze strony przewodu pokarmowego występują u około 10% pacjentów. W obrazie EKG po zastosowaniu leku obserwowano wydłużenie odstępu Q-T, dlatego nie należy go stosować u osób z nadpobudliwością komór serca lub z już istniejącym wydłużeniem tego odstępu.
5. Środki hamujące wchłanianie cholesterolu z jelit:
a) żywice jonowymienne (sekwestranty kwasów tłuszczowych)
– kolestyramina
Preparaty: Cholestyramine, Questran, Vasosan P, Vasosan N
– kolestipol
Preparat: Colestid
Żywice jonowymienne tworzą w jelicie cienkim kompleksy z kwasami żółciowymi, które są wydalane z kałem. Powstawanie kompleksów przerywa krążenie jelitowo-wątrobowe cholesterolu i prowadzi do obniżenia jego poziomu we krwi. Są produkowane w postaci proszków, które przed zastosowaniem należy zmieszać z wodą, sokiem owocowym lub pokarmem. Podaje się je 1-2 razy na dobę z posiłkiem (saszetki kolestyraminy 4 g, kolestipolu 5 g). Rozpoczyna się leczenie od małej dawki (1/2 torebki dwa razy na dobę), zwiększając ją do 24 g kolestyraminy lub 30 g kolestipolu na dobę. Wiele osób nie toleruje większych dawek żywic jonowymiennych z powodu objawów niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego (uczucie pełności, zaparcia, nudności, wzdęcia). Mogą one zaburzać wchłanianie innych leków, które powinny być przyjmowane na godzinę przed lub 4 godziny po zastosowaniu żywic.
b) sitosterole (sterole roślinne)
Preparaty:
Peposterol (Herbapol – Poznań, PL) – kapsułki zawierające olej z nasion dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo) w ilości równoważnej 6 mg b-sitosterolu; opakowanie: 30 kapsułek.
Prosterol (Herbapol – Poznań, PL) – kapsułki zawierające olej z zarodków kukurydzy (Zea mays) w ilości równoważnej 6 mg b-sitosterolu; opakowanie: 30 kapsułek.
Prostogal (Gal, PL) – kapsułki zawierające olej z nasion dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo) w ilości równoważnej 7 mg b-sitosterolu, opakowanie: 60 kapsułek.
Turiplex (Jenapharm, D) – kapsułki zawierające 122,5 mg wyciągu z nasion dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo); opakowanie: 30, 60, 120 kapsułek.
Spośród steroli roślinnych zastosowanie znalazł b-sitosterol, związek o strukturze zbliżonej do cholesterolu. Naturalnym źródłem b-sitosterolu są nasiona dyni, zarodki kiełkujących zbóż, olej sojowy, kora śliwy afrykańskiej. Jego działanie polega na absorpcji cholesterolu z żołądka w wyniku tworzenia trudno rozpuszczalnych mieszanych kryształów wydalanych z kałem. b-sitosterol jest zalecany w hipercholesterolemii z dużym stężeniem cholesterolu LDL we krwi. Podobnie jak żywice może powodować zaburzenia gastryczne.
II. LEKI POCHODZENIA NATURALNEGO OBNIŻAJĄCE POZIOM CHOLESTEROLU I TRIGLICERYDÓW
Błonnik
Od wielu lat wiadomo, że błonnik zawarty w diecie jest istotnym czynnikiem zapobiegającym wielu schorzeniom. Jego niedobór kojarzony jest z występowaniem miażdżycy, cukrzycy, otyłości i nowotworów. Przeciwmiażdżycowe działanie błonnika wiąże się prawdopodobnie z właściwością obniżania stężenia cholesterolu w surowicy poprzez zawarte w nim pektyny i efekt ten jest tym lepszy, im wyższy jest początkowy poziom cholesterolu. Badania nad przeciwmiażdżycowym działaniem pektyn wykazały, że osoby spożywające duże ilości jabłek lub owoców cytrusowych rzadko chorują na miażdżycę. Działanie pektyn jest zależne od stopnia ich estryfikacji metanolem w procesie produkcji. Tylko tzw. pektyna wysokometylowana skutecznie obniża poziom cholesterolu w surowicy krwi. Mechanizm tego działania nie jest do końca poznany. Przyjmuje się kilka możliwych dróg, lecz najistotniejsze wydaje się działanie zmniejszające wchłanianie kwasów żółciowych. Efekt leczniczy pektyn zależy od dawki. Z najnowszych danych wynika, że średnia skuteczna dawka wynosi około 15 g na dobę.
W miarę postępu badań nad działaniem błonnika obniżającym poziom cholesterolu stwierdzono, że działanie to uzależnione jest od źródła pokarmowego, z którego on pochodzi. Wykazano na przykład, że efekt leczniczy wywołuje błonnik rozpuszczalny w wodzie, występujący w owsie i fasoli, podczas gdy nierozpuszczalny w wodzie błonnik obecny w pszenicy nie ma takiego działania lub jest ono dużo słabsze. Odkrycie tych faktów wpłynęło na rozwój intensywnych badań nad obniżającym poziom cholesterolu oddziaływaniem produktów i preparatów otrzymanych z ziarna owsa lub otrąb owsianych. Wykazały one, że substancją odpowiedzialną za działanie lecznicze przetworów owsa jest związek o nazwie b-glukan występujący w otrębach w ilościach od 2,2 do 4,2% i w ziarnie od 2 do 6%. Związek ten obniża zawartość glukozy i insuliny w osoczu, a także ogranicza aktywność wielu wirusów oraz przeciwdziała nowotworom przewodu pokarmowego. Należy podkreślić, że produkty spożywcze o wysokiej zawartości błonnika uważane są za czynnik przeciwdziałający powstawaniu nowotworów jelita grubego. Otręby owsa znacznie zwiększają wydalanie kwasów żółciowych z kałem i podwyższają metabolizm tych kwasów, co w następstwie powoduje obniżenie cholesterolu we krwi. Ponadto mogą one również znacznie zwiększać metabolizm lipoprotein, prawdopodobnie przez wzrost ilości wątrobowych receptorów LDL. Przypuszcza się, że otręby owsa powodują wybiórcze obniżenie cholesterolu LDL w większym stopniu niż mogą to czynić lipoproteiny HDL. W jelicie grubym ulegają fermentacji do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które po wchłonięciu przez żyłę wrotną, mogą hamować wątrobową syntezę cholesterolu. Wykazano obniżenie wydzielania insuliny po spożyciu otrąb owsianych, co również może być powodem obniżenia wchłaniania cholesterolu.
Preparat:
Colepectin (Colfarm Warszawa, PL) – granulat: 100 g zawiera 97,7 g mieszaniny spożywczej wysokometylowanej pektyny owocowej, stosowanej w przemyśle spożywczym, jako czynnik żelotwórczy, z niewielką domieszką skrobi; opakowanie: 100 g.
Wskazania: środek pomocniczy stosowany łącznie z innymi preparatami do obniżenia poziomu cholesterolu bez podwyższenia poziomu triglicerydów. Przeciwwskazania: istniejąca lub zagrażająca niedrożność jelit, wrzodziejące zapalenie okrężnicy, odcinkowe zapalenie krętnicy (choroba Crohna). Zalecane środki ostrożności: osoby leczone insuliną powinny powiadomić lekarza prowadzącego o stosowaniu preparatu. Ze względu na zmniejszenie stężenia glukozy we krwi po posiłkach, wskazana może być zmiana dawkowania insuliny. Po preparatach, w skład których wchodziła pektyna, obserwowano obniżenie wchłaniania digoksyny. Nie należy przyjmować preparatu bez popijania. Objawy niepożądane: u osób wrażliwych obserwowano niekiedy wzdęcia, nudności, wzmożoną perystaltykę jelit lub luźne stolce. Można temu zapobiec przyjmując preparat bezpośrednio przed posiłkiem i zmniejszając dawkę. Dawkowanie: preparat przyjmuje się 3 razy dziennie po 1 łyżce stołowej, obficie popijając, bezpośrednio przed posiłkiem. Dla dzieci i osób w podeszłym wieku można zmniejszyć dawkę do 1-2 łyżek stołowych (3-6 łyżeczek do herbaty) dziennie. Preparat można także stosować w postaci roztworu lub zawiesiny, zalewając łyżkę stołową granulatu 1/2 szklanki wody lub soku.
Pektynki (Sanofi Biocom, PL) – tabletki zawierające otręby pszenne 0,225 g, pektynę 0,05 g, mannitol 0,075 g; opakowanie: 120 tabl. Dawkowanie: w zaparciach 4-7 tabletek 3 razy dziennie. W nadwadze i hipercholesterolemii 5-8 tabletek 3 razy dziennie. Tabletki należy popijać szklanką ciepłej wody.
Normanol (Herbapol Wrocław, PL) – granulat ziołowy, 100 g zawiera: 30 g pektyny, 20 g mączki pszennej niskokalorycznej (otręby pszenne), 5 g korzenia rzewienia, 5 g korzenia lubczyku, 15 g wyciągu suchego z karczochów; opakowanie: 100 g.
Wyciąg z karczochów obniża poziom cholesterolu oraz triglicerydów w surowicy. Korzeń lubczyka zwiększa nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i działa przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit, dróg moczowych i przewodów żółciowych, w wyniku czego zostaje przywrócony normalny ruch jelit oraz prawidłowy proces fermentacji. Korzeń rzewienia działa przeczyszczająco. Zawarte w preparacie substancje pektynowe mają również zdolność pochłaniania znacznej ilości wody. Błonnik zawarty w otrębach zapobiega zaparciom, daje uczucie sytości oraz przyspiesza usuwanie strawionego pokarmu. Preparat stosuje się w stanach skurczowych jelita grubego, przewlekłych i nawykowych zaparciach stolca, towarzyszących chorobom pęcherzyka żółciowego i niektórym przewlekłym chorobom żołądka, w miażdżycy.
Dawkowanie. Doustnie zwykle 1 łyżkę granulatu 3 razy dziennie w czasie posiłku lub po jego spożyciu. Dawka podtrzymująca to 1-2 łyżeczki granulatu dziennie po posiłku.
Czosnek (Allium sativum)
Czosnek zawiera związki cukrowe, sole mineralne oraz swoisty glikozyd – alliinę, która pod wpływem liazy alliinowej rozpada się na fruktozę i allicynę – lotny związek siarkowy o charakterystycznym zapachu i właściwościach bakteriobójczych. Wyciągi z czosnku działają także silnie przeciwgrzybiczo i przeciwwirusowo, zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit i oskrzeli oraz ścian małych naczyń krwionośnych, pobudzają wydzielanie soku trawiennego w żołądku i śluzu w oskrzelach, obniżają ciś-nienie tętnicze krwi, hamują odkładanie się cholesterolu w naczyniach krwionośnych, zmniejszają stężenie cholesterolu w surowicy, zapobiegają starczym zmianom w ścianach żył i tętnic.
Preparaty:
Aktiv – kapseln klosterfrau (Klosterfrau, D) – kapsułki zawierające 186 mg maceratu olejkowego z czosnku, 64 mg maceratu olejkowego z kiełków pszenicy i dziurawca, 1000 j.m. wit. A, 10 mg wit. E.
Alitol (Krka, SLO) – kapsułki zawierające 270 mg olejowego wyciągu z czosnku (1:1); opakowanie: 48 kapsułek.
Alliofil (Herbapol Poznań, PL) – tabletki powlekane zawierające 200 mg suszonego czosnku (= 0,35 j. biologicznych), 53,5 mg sproszkowanego liścia pokrzywy; opakowanie: 30 tabletek.
Alliogal (Gal, PL) – kapsułki zawierające substancje czynne czosnku wytrawione olejem z nasion wiesiołka tłoczonym na zimno, z dodatkiem wit. E; opakowanie: 60 kapsułek.
Alliorut (Herbapol Poznań, PL) – tabletki powlekane zawierające 50 mg suszonego czosnku, 35 mg O-b-hydroksyetylorutozydu, 35 mg wyciągu suchego z kwiatostanu głogu (= 110 mg proantocyjanidyn); opakowanie: 60 tabletek.
HI – Garlic Perles (Power Health Products Ltd., GB) – kapsułki zawierające 2 mg olejowego wyciągu z czosnku; opakowanie: 90 kapsułek.
Kwai (Lichtwer Pharma AG, D) – tabletki powlekane zawierające 100 mg sproszkowanego czosnku (1-1,4% alliiny co odpowiada 0,5-0,7% allicyny); opakowanie: 20, 100, 200 tabletek.
Shen chinese garlic tablets (G.R. Health Products, GB) – tabletki zawierające 36% wysuszonego sproszkowanego chińskiego czosnku (6 tabletek odpowiada 1 dużemu ząbkowi czosnku); opakowanie: 20, 60, 100 drażetek.
Tabletki z czosnku (Labofarm, PL) – tabletki zawierające 300 mg suszu czosnkowego; opakowanie: 20, 60 tabletek.
Xund knoblauch dragees (Bipharm, D) – drażetki zawierające 5 mg olejku czosnkowego; opakowanie: 60, 120 drażetek.
Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus)
Badania kliniczne przeprowadzone w wielu ośrodkach naukowych wykazały, że substancją czynną wyciągu z ziela karczocha, obniżającą poziom cholesterolu jest luteolina. Ekstrakt z karczochów podawano 143 pacjentom w wieku 18-70 lat, u których początkowy poziom cholesterolu w surowicy krwi wynosił 280 mg/dl (7,3 mmol/l). W ciągu 6 tygodni leczenia poziom cholesterolu całkowitego w surowicy krwi obniżył się o 18,5%, a poziom frakcji LDL cholesterolu uległ obniżeniu o 22,9%, a więc efekt był porównywalny ze skutecznością leków farmakologicznych. Działanie przeciwmiażdżycowe spowodowane jest wpływem na biosyntezę cholesterolu, jego metabolizm w surowicy krwi oraz degradację do kwasów żółciowych. Składniki czynne wyciągu z karczochów zapobiegają oksydatywnej modyfikacji lipoprotein LDL. Działanie antyoksydacyjne uzależnione jest od stężenia wyciągu i związane z obecnością w nim kwasu chlorogenowego, kawowego, cynaryny, cynarozydu i luteoliny. Wyciąg z karczochów posiada działanie ułatwiające trawienie i jest skuteczny w przypadku takich objawów niestrawności jak wymioty, mdłości, brak apetytu i bóle brzucha. Trawienie ułatwiają obecne w wyciągu gorzkie laktony seskwiterpenowe, które działając na drodze odruchowej drażnią zakończenia nerwowe grzbietu języka. Bodźce drażniące są przesyłane do OUN i dalej do zakończeń czuciowych w śluzówce żołądka. W ten sposób dochodzi do zwiększenia wydzielania soków trawiennych i śliny. Ten wzrost wydzielania jest również wywołany przez bezpośrednie drażnienie zakończeń nerwowych w żołądku przez gorzki smak laktonów. Wynikiem tego działania jest także regulacja procesów przemiany materii organizmu. Wraz z żółcią wydalane są z organizmu zbędne produkty przemiany materii. Wyciąg z karczochów posiada również działanie żółciotwórcze i żółciopędne. Odpowiedzialne za to działanie są: cynaryna i pochodne kwasu kawoilochinowego. Pobudzanie komórek wątroby do produkcji żółci wpływa na zmniejszenie ilości krążących we krwi i magazynowanych w wątrobie kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Wzrost produkcji żółci znosi zespół objawów dyspeptycznych związanych z zaburzeniem gospodarki lipidowej w organizmie. Składniki wyciągu z karczochów – cynaryna i kwas kawowy wykazują działanie ochraniające i regenerujące miąższ wątroby.
Koncentrat sylimaryny w preparacie Sylicynar działa stabilizująco na funkcje komórek wątroby, chroniąc je przed szkodliwymi działaniami i normalizując ich pracę.
Preparaty:
Cynacholin (Phytopharm Klęka, PL) – płyn doustny zawierający wyciąg płynny z ziela karczocha zwyczajnego (0,8:1), przy czym 100 g zawiera nie mniej niż 0,25% polifenolokwasów w przeliczeniu na kwas chlorogenowy, co odpowiada 5,9 mg w dawce jednorazowej 2,5 ml; opakowanie: 100 g.
Cynarex (Herbapol Wrocław, PL) – tabletki zawierające 250 mg suchego wyciągu z ziela karczocha zwyczajnego; opakowanie: 30 tabletek.
Preparaty złożone:
Cynarein (Herbapol Wrocław, PL) – drażetki zawierające wyciąg suchy z karczochów 68,8 mg, wyciąg suchy z korzenia rzewienia 15 mg, chlorowodorek chelidoniny 10 mg; opakowanie: 30 drażetek.
Normanol (Herbapol Wrocław, PL) – 100 g granulatu zawiera: pektyna wysokometylowana 30 g, mączka pszenna niskokaloryczna 20 g, korzeń rzewienia 5 g, korzeń lubczyka 5 g, wyciąg suchy z karczochów 15 g; opakowanie: 100 g.
Sylicynar (Herbapol Poznań, PL) – tabletki powlekane zawierające wyciąg suchy z ziela karczocha o zawartości polifenolokwasów w przeliczeniu na kwas kawowy nie mniej niż 2,8%, wyciąg gęsty z ziela karczocha o zawartości polifenolokwasów w przeliczeniu na kwas kawowy nie mniej niż 2,5%, koncentrat z nasion ostropestu (Silybum marianum L.) o zawartości flawonolignanów w przeliczeniu na sylibinę nie mniej niż 65%; opakowanie: 60 tabletek powlekanych.
Kwas gamma-linolenowy
Kwas gamma-linolenowy (GLA) jest pośrednim produktem w przemianie kwasu linolenowego – bardzo ważnego i niezbędnego dla organizmu nienasyconego, egzogennego kwasu tłuszczowego do kwasu dihomo-gamma-linolenowego (DHLA) i kwasu arachidonowego (AA). Z kolei DHLA jest bezpośrednim prekursorem prostaglandyn, tromboksanów i leukotrienów. GLA podaje się wtedy, gdy w organizmie jest upośledzona przemiana egzogennego kwasu linolenowego do kwasu gamma-linolenowego. Do czynników blokujących ten proces należą m.in. dieta bogata w nasycone kwasy tłuszczowe, nadużywanie alkoholu, niedobór enzymu delta-6-desaturazy (D-6-D), niedobór cynku, stres, współistnienie cukrzycy lub zakażenia wirusowego. Naturalnym źródłem GLA jest mleko kobiece, olej z nasion czarnej porzeczki, olej z nasion wiesiołka dwuletniego i wiesiołka jednorocznego, olej z nasion ogórecznika lekarskiego oraz z nasion dyni.
Preparaty zawierające kwas gamma-linolenowy stosuje się w zaburzeniach przemiany lipidów (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze), a także w przypadkach zaburzeń hormonalnych (cukrzyca, zespół napięcia przedmiesiączkowego, cykliczna bolesność sutków), w przewlekłych schorzeniach skóry (wyprysk atopowy, trądzik, łuszczyca), chorobach alergicznych, nawracających zakażeniach bakteryjnych i wirusowych, stwardnieniu rozsianym, gośćcu przewlekle postępującym, nadpobudliwości u dzieci i dorosłych, wypadaniu włosów i łamliwości paznokci.
Preparaty:
Biogal (Gal, PL) – kapsułki zawierające 350 mg oleju z nasion ogórecznika (1 kapsułka zawiera 73,5 mg kwasu gamma-linolenowego); opakowanie: 30, 60, 100 kapsułek.
Boracelle olej z ogórecznika (Bio Oil, GB) – kapsułki zawierające 250 mg oleju z nasion ogórecznika lekarskiego i 5 mg witaminy E; opakowanie: 60 kapsułek, kapsułki zawierające 500 mg oleju z nasion ogórecznika i 10 mg witaminy E; opakowanie: 60 kapsułek.
Borage oil (Power Health Products, GB) – kapsułki zawierające 250 mg oleju z nasion ogórecznika lekarskiego (65 mg kwasu gamma-linolenowego i 92 mg kwasu linolenowego) oraz 4 mg witaminy E; opakowanie: 50 kapsułek.
Boragoglandyna 100 (Betuland, PL) – kapsułki zawierające 250 mg oleju z nasion ogórecznika lekarskiego i 250 mg oleju z nasion słonecznika (50 mg kwasu gamma-linolenowego); opakowanie: 50 kapsułek.
Eumol activ 500 (Medipharma, D) – kapsułki zawierające 500 mg oleju z nasion wiesiołka i 10 mg witaminy E; opakowanie: 20, 50 kapsułek.
Evening primrose oil (Power Health Products, GB) – kapsułki zawierające 250 mg oleju z nasion wiesiołka i 5 mg witaminy E; opakowanie: 60 kapsułek.
Evening primrose oil ekte nattlysolje (Saeter, N) – kapsułki zawierające 500 mg oleju z nasion wiesiołka; opakowanie: 42, 168 kapsułek.
Naudicelle – olej z nasion wiesiołka (Bio Oil, GB) – kapsułki zawierające 500 mg oleju z nasion wiesiołka, opakowanie: 60 kapsułek.
Neoglandyna (Tymofarm, PL) – kapsułki zawierające 362,6 mg oleju z nasion ogórecznika lekarskiego i 7,4 mg witaminy E; opakowanie: 60, 100, 150 kapsułek.
Oeparol (Aflopa, PL) – płyn doustny zawierający olej z nasion wiesiołka; opakowanie: 30, 75, 100, 150 ml, kapsułki zawierające 510 mg oleju z nasion wiesiołka; opakowanie: 60 kapsułek.
Olej z nasion wiesiołka (Gal, PL) – kapsułki zawierające 343 mg oleju z nasion wiesiołka i 7 mg witaminy E; opakowanie: 30, 60, 100 kapsułek.
Olej z nasion wiesiołka dwuletniego (Gal, PL) – kapsułki zawierające 500 mg oleju z nasion wiesiołka dwuletniego i 5 j.m. witaminy E; opakowanie: 60, 120 kapsułek.
Olej z zarodków pszenicy (Gal, PL) – kapsułki zawierające olej z zarodków pszenicy będący źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych (57% kwas linolowy i 8% kwas linolenowy), witaminy E (w 100 g suchej masy znajduje się 40 mg witaminy E, w tym ponad 25 mg alfa--tokoferolu, czyli formy o najwyższej aktywności biologicznej), protein, witamin z grupy B, witaminy PP, A, prowitaminy D, mikroelementów; opakowanie: 60 kapsułek.
Pumpkin seed oil (Power Health Products, GB) – kapsułki zawierające 300 mg oleju z nasion dyni, opakowanie: 50 kapsułek.
L-Karnityna
Nazwa tego związku pochodzi od łacińskiego słowa caro, carnis co oznacza mięso. Zaliczany jest on do witaminopodonych składników odżywczych. Wielu naukowców i dietetyków klasyfikowało karnitynę w grupie witamin B, nazywając ją witaminą BT, ale karnityna nie jest prawdziwą witaminą, gdyż jest syntetyzowana w organizmie człowieka, jak również dostarczana z dietą. Ponad 90% karnityny występuje w mięśniu sercowym i mięśniach szkieletowych, pozostałe 10% w wątrobie, nerkach, mózgu i innych narządach. Płyny pozakomórkowe, w tym osocze krwi, zawierają około 0,6% karnityny. Jest ona składnikiem pełnowartościowej diety. Główne jej źródło stanowi mięso i produkty mleczne. Ziarna zbóż, owoce i warzywa zawierają niewielkie ilości karnityny, dlatego też dieta wegetariańska jest w nią uboga i wymaga suplementacji. Wiele organizmów, w tym także ludzki, potrafi syntetyzować karnitynę. Synteza karnityny z lizyny zachodzi w wątrobie, nerkach a także w mózgu. Z jednej cząsteczki lizyny powstaje jedna cząsteczka karnityny. Proces ten przebiega wieloetapowo przy udziale pięciu enzymów wymagających następujących kofaktorów: metioniny, żelaza, oraz witamin C, B6 i niacyny. Niedobór w organizmie jednego z wymienionych związków, kofaktorów lub enzymów powoduje obniżenie wydajności procesu syntezy. Szczególnie niebezpieczny jest niedobór lizyny i metioniny w diecie, gdyż są to aminokwasy egzogenne, a więc takie, których organizm człowieka nie potrafi syntetyzować, muszą więc być dostarczane z pożywieniem. Na uwagę zasługuje także fakt, że ogrzewanie, smażenie czy pieczenie produktów spożywczych zawierających lizynę, a zwłaszcza mięs zwierających ten aminokwas, w znacznej mierze go niszczy i sprawia, że posiłek zawiera niewielką jego ilość. Suplementacja diety L-karnityną jest w tym przypadku niezbędna. Karnityna bierze bardzo ważny udział w metabolizmie kwasów tłuszczowych, węglowodanów oraz aminokwasów, usuwaniu mleczanu z krwi i tkanek, zwłaszcza w przypadkach głodzenia lub nadmiernego wysiłku, regulacji wydzielania niektórych hormonów, zwiększaniu szybkości usuwania toksycznego amoniaku z organizmu człowieka, działaniu antyoksydacyjnym i stabilizacji błon komórkowych. Niedobór karnityny występuje u osób z zaburzeniami pracy serca, wątroby, nerek, u chorych na cukrzycę, w przypadku niedożywienia, w pewnych chorobach mięśni, w genetycznie uwarunkowanym niedoborze karnityny, u osób z hiperlipidemią, niedoczynnością tarczycy, niektórymi chorobami neurologicznymi, przy nadmiernym wysiłku fizycznym, u kobiet ciężarnych, niepłodnych mężczyzn, w przypadku otyłości, a także przy zmniejszaniu masy ciała. Wskazania do podawania preparatów zawierających L-karnitynę w celu uzupełnienia jej niedoborów obejmują choroby układu krążenia, nerek, wątroby, choroby nerwowo-mięśniowe, endokrynologiczne oraz cukrzycę. Najwyższe stężenia karnityny występują w sercu, z uwagi na to, że narząd ten znaczną część potrzebnej mu energii czerpie z metabolizmu lipidów. Zaburzenie utleniania kwasów tłuszczowych, które może mieć miejsce na przykład w przypadku niedoboru karnityny prowadzi do uszkodzenia mięśnia sercowego i zaburzenia jego czynności. Podawanie preparatów zawierających karnitynę w chorobach układu krążenia zwiększa wydajność procesu metabolizmu kwasów tłuszczowych, obniża stężenie triglicerydów i wolnych kwasów tłuszczowych we krwi i tkankach oraz zwiększa stężenie cholesterolu HDL we krwi.
Preparaty:
HN – Carnitin (HN Nowak Gmbh, D) – tabletki zawierające 1,4 g L-karnityny; opakowanie: 200 tabletek.
HN – trinkmolke (HN Nowak Gmbh, D) – serwatka w proszku do przygotowania napoju zawierająca 700 g L-karnityny; opakowanie: 700 g.
L-carnitine complex 300 mg (Nutra – Life Health & Fitness [NZ] Ltd, N. Zelandia) – tabletki o składzie: 300 mg L- karnityna, 100 mg witamina C, 25 mg witamina B5, 25 mg L-arginina, 10 mg witamina B3, 10 mg witamina B6, 2,5 mg siarczan cynku.
Olimp L-karnityna (PPHU Sportatut Dębica, PL) – tabletki zawierające 300 mg L-karnityny; opakowanie: 30, 60 tabletek.
Olimp L-karnityna plus (PPHU Sportatut Dębica, PL) – tabletki zawierające 300 mg L-karnityny oraz L-ornitynę, L-orgininę i chrom; opakowanie: 30, 60 tabletek.
Przeciwutleniacze (antyoksydanty)
Lipoproteiny LDL o niskiej gęstości, obładowane cholesterolem są rozkładane w organizmie dwiema drogami: a) drogą główną w wątrobie i tkankach obwodowych w wyniku połączenia się z receptorami znajdującymi się na błonach komórek wątrobowych, b) drogą poboczną, poprzez tzw. receptory zmiatające, znajdujące się na makrofagach i komórkach mięśni gładkich. Te receptory wychwytują zmodyfikowane przez utlenienie lipoproteiny LDL i stają się miażdżycowymi komórkami piankowatymi. W niektórych schorzeniach (heterozygotyczna rodzinna hipercholesterolemia) dostępność receptorów dla lipoprotein LDL jest znacznie mniejsza, co prowadzi do znacznego zwiększenia stężenia cholesterolu w osoczu. Nagromadzone lipoproteiny LDL ulegają utlenieniu i przechodzą do „zmiatających” makrofagów tworzących komórki piankowate, które przyczyniają się do przedwczesnej miażdżycy. Osoby z rzadziej występującą homozygotyczną rodzinną hipercholesterolemią są jeszcze bardziej upośledzone, gdyż nie posiadają w ogóle receptorów dla lipoprotein LDL. W związku z tym dochodzi u nich do bardzo dużych stężeń lipoprotein LDL i do złośliwej miażdżycy już we wczesnym dzieciństwie. Spotyka się niekiedy dzieci w wieku poniżej 10 lat z zawałem serca. Przy nadmiarze lipoprotein LDL pewna ich część przedostaje się przez śródbłonek naczyniowy do przestrzeni podśródbłonkowej. Przyciągane są monocyty, zwłaszcza jeżeli cząsteczki ulegają utlenieniu i pochłaniają je, stając się „zmiatającymi” makrofagami, które wkrótce przekształcają się w przeładowane lipidami komórki piankowate. Ich gromadzenie się powoduje powstanie nacieczeń tłuszczowych, które po uszkodzeniu śródbłonka tworzą podstawę blaszki miażdżycowej. Przeciwutleniacze (antyoksydanty) wiążąc się z lipoproteinami LDL hamują ich wolnorodnikową modyfikację i w ten sposób zmniejszają przyswajanie utlenionych cząsteczek przez receptory monocytów, zapobiegając powstawaniu komórek piankowatych.
1. Beta-karoten
Beta-karoten jest prowitaminą A, czyli substancją, z której organizm wytwarza witaminę A. Głównym źródłem beta-karotenu jest marchew, pomidory, papryka, ciemnozielone warzywa liściaste (szpinak, kapusta włoska, sałata), a także niektóre owoce (borówki, maliny, czereśnie, śliwki). Jest to trwała, żółtoczerwona, krystaliczna substancja, nierozpuszczalna w wodzie, a rozpuszczalna w tłuszczach i rozpuszczalnikach węglowodorowych. Obecnie wytwarza się rozpuszczalną w wodzie pochodną beta-karotenu o nazwie vetoron. Prowitaminy A zawarte w pożywieniu trudno wchłaniają się z przewodu pokarmowego. Beta-karoten wykazuje tylko połowę aktywności biologicznej witaminy A. Magazynowany jest w skórze. Podobnie jak witamina A pełni w organizmie wiele ważnych funkcji, między innymi odgrywa istotną rolę w biosyntezie cholesterolu. Szczególnie ważną biomedyczną właściwością witaminy A oraz beta-karotenu jest działanie antyoksydacyjne, a więc ochrona przed reaktywnymi formami tlenu. Wygaszają one jedną z tych form, tzw. tlen singletowy, uniemożliwiając jego oddziaływanie z resztami wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wchodzących w struktury fosfolipidów błon komórkowych. Wychwytują również wolne rodniki nadtlenkowe lipidów, blokując propagację ich reakcji łańcuchowych ze składnikami komórek doprowadzających do uszkodzeń. Powyższe efekty są możliwe dzięki obecności w łańcuchach węglowodorowych witaminy A i beta-karotenu układu sprzężonych wiązań podwójnych, skutecznie konkurującego z resztami wielonienasyconych kwasów tłuszczowych lipidów. Ma tu także miejsce hamowanie aktywności enzymów związanych z powstawaniem wolnych rodników. Stwierdzono, że beta-karoten działa najskuteczniej jako antyoksydant przy niskich ciśnieniach cząstkowych tlenu, wspomagając w związku z tym działanie antyoksydacyjne witaminy E znamienne dla wysokich wartości tych ciśnień. Witamina A i beta-karoten regulując prawidłowy wzrost i różnicowanie się tkanki nabłonkowej przeciwdziałają jako antyoksydanty jej nowotworowej przemianie powodowanej przez niekontrolowane procesy oksydacyjne. Chronią nabłonki komórek przed rakotwórczym działaniem tlenu singletowego i generowanych przy jego udziale wolnych rodników. Uwzględniając fakt, że około 90% nowotworów powstaje w tkankach pochodzenia nabłonkowego, to zarówno witamina A, jak i beta-karoten posiadają niezwykle ważne znaczenie prewencyjne. Dotyczy to różnych części organizmu: jamy nosowo-gardzielowej, przełyku, żołądka, jelit, dróg oddechowych i pęcherza moczowego. Dla beta-karotenu jako antyoksydanta charakterystyczne jest także ochronne działanie przed nowotworami skóry powodowanymi przez reaktywne formy tlenu powstające pod wpływem promieni UV. Pochłaniając szeroki zakres światła słonecznego i silnie gasząc tlen singletowy działa on jako efektywny fotoprotektor. Dzięki temu stosuje się go leczniczo również w przypadkach porfirii, zapobiegając świetlnym uszkodzeniom skóry oraz powodowanym przez światło uczuleniom na niektóre leki. Stwierdzony też został ochronny efekt wywierany przez beta-karoten na zdrowe tkanki w radioterapii nowotworów, przy jednoczesnym wspomagającym wpływie na wchłanianie się guzów nowotworowych.
Preparaty:
Beta-karoten (Puritan´s Pride, USA) – kapsułki zawierające 6 mg beta-karotenu = 10 000 j.m. witaminy A; opakowanie: 100 kapsułek.
Beta-karoten (Chance, PL) – tabletki zawierające 10 mg beta-karotenu; opakowanie: 50, 100 tabletek.
Beta-karoten E (Curtis Healthcare, PL) – tabletki zawierające 2 mg beta-karotenu i witaminę E; 40, 100 tabletek.
Beta-karoten + witamina E (Hasco – Lek, PL) – kapsułki zawierające 7 mg beta-karotenu i 25 mg witaminy E w postaci octanu; opakowanie: 30 kapsułek.
Beta-karoten 25 000 j.m. z witaminami C i E (Jamieson, CND) – tabletki powlekane o składzie: 264 mg witamina C, 25 000 j.m. beta-karoten, 90,9 mg witamina E; opakowanie: 60 tabletek .
Betavit (Polfa Kutno, PL) – tabletki powlekane zawierające 6 mg beta-karotenu; opakowanie: 100 tabletek.
Carrot (Ortis, B) – kapsułki zawierające 410 mg beta--karotenu; opakowanie: 45 kapsułek.
Carotene (G. R. Health Products, GB) – kapsułki zawierające 8,1 mg beta-karotenu; opakowanie: 100 kapsułek.
Karovit (Vitabalans Oy, Finlandia) – tabletki zawierające 6 mg beta-karotenu w postaci wyciągu z marchwi; opakowanie: 140 tabletek.
Naturalny beta karoten – prowitamina A (Vitamex, S) – tabletki zawierające 20 mg beta-karotenu; opakowanie: 40 tabletek.
2. Likopen
Beta-karoten oraz witaminy C i E należą do substancji o silnych właściwościach antyoksydacyjnych, chroniących komórki przed niszczącym działaniem wolnych rodników. Ostatnie badania sugerują, że najsilniejszym antyoksydantem wykazującym takie właściwości jest likopen. Jest to barwnik z grupy karotenoidów, występujący w owocach, warzywach, mięsie ryb, a także w organizmie człowieka, który powoduje czerwone zabarwienie. Aż 85% dostępnego w diecie likopenu pochodzi z pomidorów lub przetworów pomidorowych. Kilkuletnie badania przeprowadzone w Akademii Medycznej na Harvardzie dowiodły, że mężczyźni spożywający przetwory pomidorowe bogate w likopen częściej niż dwa razy w tygodniu, są o 34% mniej narażeni na rozwój raka gruczołu krokowego. W przypadku kobiet likopen może zmniejszać ryzyko występowania raka szyjki macicy i sutka. Autorzy kilku badań dowiedli, że wysokie spożycie pomidorów i przetworów pomidorowych oraz związany z tym wysoki poziom likopenu we krwi, zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory przewodu pokarmowego. Najbardziej znamienne wydaje się być zmniejszenie liczby zachorowań na raka żołądka, jelita grubego czy odbytnicy. Ponieważ utlenianie lipoprotein (nośników cholesterolu) jest jedną z najważniejszych przyczyn rozwoju chorób serca i układu krążenia możliwe, że karotenoidy mogą hamować oksydację lipoprotein o niskiej gęstości LDL. Potwierdziły to badania przeprowadzone na Uniwersytecie Północnej Karoliny. Likopen jest bardzo ważnym składnikiem diety, którego stężenie jest odwrotnie proporcjonalne do częstości występowania degeneracji plamki żółtej w oku. Jest to miejsce na siatkówce, w obrębie tylnego bieguna gałki ocznej, w osi optycznej oka, odpowiedzialne za ostre i precyzyjne widzenie. Degeneracja plamki żółtej jest jedną z najczęstszych przyczyn utraty wzroku przez osoby w starszym wieku, żyjące w krajach wysoko rozwiniętych. Tkanki oka zawierają dwa ważne karotenoidy: luteinę i zeaksantynę. Prawdopodobnie likopen podwyższa stężenie tych związków lub wchodzi z nimi w interakcje. Dowiedziono, że poziom likopenu jest bardzo niski u dzieci zarażonych wirusem HIV. Kliniczne zastosowanie spostrzeżenia, że likopen mógłby zapobiegać zakażeniom HIV, wymaga przeprowadzenia dalszych badań. Jak już wspomniano najważniejszym źródłem likopenu są pomidory i ich przetwory. Zawartość tego karotenoidu w 100 g różnych produktów jest następująca: sos pomidorowy – 15 mg likopenu, keczup pomidorowy – 12 mg, konserwowane pomidory i zupa pomidorowa – 8 mg, świeże pomidory – 3 mg. Warto zwrócić uwagę, że likopen jest znacznie lepiej przyswajalny z przetworów pomidorowych niż ze świeżych pomidorów (termiczne przetwarzanie, zwłaszcza z dodatkiem niewielkiej ilości tłuszczu kilkakrotnie zwiększa przyswajalność likopenu). Duże ilości likopenu magazynowane są w wątrobie. Gromadzi się on także w płucach, gruczole krokowym, ścianie jelita grubego oraz w skórze. Działanie likopenu uzależnione jest także od wspólnego przyjmowania z witaminą C i E. Wyniki najnowszych badań dowodzą, że podczas reakcji zachodzącej między utlenionym karotenem a witaminą C dochodzi do regeneracji karotenu z odtworzeniem jego oryginalnej, aktywnej formy. Konieczne są badania kliniczne oceniające efekty suplementacji likopenem, gdyż obecna wiedza na ten temat oparta jest na analizie podaży likopenu w diecie oraz ocenie jego osoczowego stężenia.
Preparat:
Lycosan (MultiPharma, S) – kapsułki żelatynowe zawierające olej sojowy 220 mg, wyciąg z pomidorów (6% likopenu) 50 mg; opakowanie: 30 kapsułek.
3. Nasiona winogron
Nasiona z winogron zawierają znaczne ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych, tokoferole, fosfolipidy, fitosterole, substancje garbnikowe, lecytynę, wanilinę, flobakwercetynę, kwercetynę, cholinę, inozytol, betainę i kwasy organiczne. Oligomeryczne związki procyjanidolowe oraz flawonoidy to jedne z najbardziej aktywnych naturalnych przeciwutleniaczy. Najefektywniejsze w działaniu są tzw. fitozomy, czyli połączenia oligomerycznych związków procyjanidolowych z cząsteczkami fosfatydylocholiny, posiadające lepszą dostępność biologiczną, bardziej odporne na procesy trawienia i destrukcyjne działanie flory jelitowej. Wchodzą one w reakcje z wolnymi rodnikami, chroniąc komórki przed ich niszczącym wpływem. Wolne rodniki to produkty procesów chemicznych zachodzących w naszych organizmach. Zawierają one niezredukowany tlen cząsteczkowy, który atakuje komórki. W warunkach fizjologicznych organizm ludzki wykorzystuje ok. 98% tlenu przede wszystkim w procesie oddychania komórkowego zachodzącego w mitochondriach. Tlen cząsteczkowy ulega wówczas redukcji tworząc cząsteczkę wody. Jednak 1-2% tlenu cząsteczkowego może ulegać reakcji redukcji przy zużyciu tylko jednego elektronu, prowadząc do powstania tzw. rodnika ponadtlenkowego. Dalsze przemiany rodnika ponadtlenkowego prowadzą w konsekwencji do powstania innych, równie agresywnych postaci tlenu, m.in. rodnika hydroksylowego i nadtlenku wodoru. Wolne rodniki reagują z cząsteczkami białek, lipidów, cukrów, kwasów nukleinowych i powodują zmiany ich struktury, przyczyniając się do rozwoju wielu schorzeń: chorób reumatycznych, chorób ośrodkowego układu nerwowego (choroba Alzheimera, Parkinsona, schizofrenia, zespół Downa), chorób nowotworowych i szybszego starzenia się organizmu. Powstawaniu wolnych rodników sprzyja: zanieczyszczenie środowiska, palenie tytoniu, promieniowanie ultrafioletowe, stres, smażenie żywności. Naturalne związki procyjanidolowe i bioflawonoidy zawarte w nasionach winogron wchodzą w reakcje z wolnymi rodnikami i blokują łańcuch przemian prowadzący do niszczenia komórek. Preparat Grape seed – ekstrakt z fitozomami posiada trzy razy silniejsze działanie antyoksydacyjne od ekstraktu z pestek winogron bez fosfatydylocholiny. Właściwości antyoksydacyjne preparatu są 50 razy silniejsze od witaminy E i 20 razy silniejsze od witaminy C. Ekstrakt z winogron podwyższa efektywność obu witamin działając jako ich nośnik. W 1992 r. naukowcy wyizolowali z owoców winogron unikalny bioflawonoid – resweratrol. Testy laboratoryjne i kliniczne wykazały, że zapobiega on rozwojowi chorób serca i układu krążenia oraz chorób nowotworowych. Preparaty zawierające ekstrakty z nasion winogron są wskazane w profilaktyce miażdżycy, choroby wieńcowej i zawałów serca, zaburzeń krążenia obwodowego objawiających się bólami i ociężałością kończyn dolnych, w żylakach i hemoroidach. Opóźniają procesy starzenia się skóry i chronią ją przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym.
Preparaty:
Endotelon (Sanofi Winthrop, D) – tabletki powlekane dojelitowe, zawierające 150 mg wyciągu z nasion winorośli właściwej Vitis vinifera; opakowanie: 20 tabletek.
Grape seed (Natural Factors Nutritional Products Ltd., CND) – kapsułki zawierające 50 mg standaryzowanej mieszaniny bioflawonoidów otrzymywanych z pestek i szypułek czerwonych winogron; opakowanie: 60 kapsułek.
UVA – nasiona winogron (Ortis, B) – kapsułki zawierające 390 mg sproszkowanych nasion winorośli właściwej Vitis vinifera; opakowanie: 50 kapsułek.
4. Olej z czarnuszki
Czarnuszka, czyli czarny koper egipski to roślina używana przez człowieka od najdawniejszych czasów. Dodawana jako przyprawa do potraw, poprawia ich smak i aromat. Olej z czarnuszki posiada również właściwości lecznicze. Ze względu na zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych, tokoferoli (witamina E), karotenoidów (witamina A), biotyny, mikroelementów i pierwiastków śladowych pełni rolę przeciwutleniacza, który stabilizuje i chroni nienasycone kwasy tłuszczowe i fosfolipidy wchodzące w skład błon komórkowych przed uszkodzeniem ze strony wolnych rodników.
Preparat:
Olej z czarnuszki (Pharmadrog GmbH, D) – kapsułki.
5. Pyknogenol
Pyknogenol jest jednym z najsilniejszych przeciwutleniaczy. Zawiera około 40 biologicznie czynnych składników, przy czym podstawowe znaczenie posiadają proantocyjanidy należące do grupy bioflawonoidów. Działanie pyknogenolu jest 50 razy silniejsze od witaminy E i 20 razy silniejsze od witaminy C. Dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego i pozostaje aktywny przez 72 godziny, a przyswajalność tego związku nie zmienia się nawet w czasie długiego okresu przyjmowania. Zmniejsza ryzyko chorób serca i układu krążenia, agregację płytek krwi, ryzyko wystąpienia nowotworów, zwiększa odporność organizmu, chroni przed promieniowaniem UVA i UVB, uszczelnia naczynia krwionośne i zwiększa ich elastyczność, spowalnia proces starzenia.
Preparat:
Pycnogenol (Zakłady Farmaceutyczno-Aerozolowe „Unia”, PL) – tabletki zawierające wyciąg z kory sosny śródziemnomorskiej (Pinus pinaster extractum) 25 mg, opakowanie: 60 szt., 120 szt. Dawkowanie: doustnie 1-3 tabletki na dobę.
Triglicerydy omega
Triglicerydy omega to mieszanina dwóch nienasyconych kwasów tłuszczowych: eikozapentaenowego (EPA) i dokozaheksaenowego (DHA), otrzymywana z tłuszczu ryb i ssaków morskich. Kwasy EPA i DHA są ważnymi prekursorami prostaglandyn serii 3, tromboksanów i leukotrienów serii 5. Hamują agregację płytek krwi, wydłużają czas krwawienia, zmniejszają stężenie triglicerydów oraz lipoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL), zwiększają natomiast stężenie lipoprotein o dużej gęstości (HDL), zmniejszają wytwarzanie tromboksanu A2 w płytkach krwi oraz jednego z mediatorów reakcji zapalnej – leukotrienu LTB4, zwiększają wydalanie z moczem prostaglandyn PGI3 i PGE3. Triglicerydy omega-3 znalazły zastosowanie w profilaktyce miażdżycy i choroby niedokrwiennej serca.
Preparaty:
Dry omega n-3 (Danochemo, DK) – proszek doustny zawierający triglicerydy omega, witaminę E; opakowanie: 15 saszetek po 4 g.
Ecomer (Exposan AB, S) – kapsułki zawierające 250 mg oleju z wątroby rekina; opakowanie: 60, 120, 240 kapsułek.
Epasel (Pharmarex, H) – kapsułki zawierające 25 mg drożdży suchych z selenem i 500 mg oleju z ryb; opakowanie: 60 kapsułek.
Galomega (Gal s.c., PL) – kapsułki zawierające 350 mg oleju z mięśni ryb o zawartości min. 30% triglicerydów omega (18% kwasu eikozapentaenowego i 12% kwasu dokozaheksaenowego); opakowanie: 100, 150 kapsułek.
Lanepa (Lanes, GB) – kapsułki: 1 g koncentratu oleju rybnego zawiera 255 mg nasyconych kwasów tłuszczowych, 380 mg wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (w tym 180 mg kwasu eikozapentaenowego i 120 mg kwasu dokozaheksaenowego) oraz 1 mg witaminy E. Płyn zawierający w 1 ml 166 mg kwasu eikozapentaenowego, 110 mg kwasu dokozaheksaenowego i 1 mg witaminy.
Elanepa liquid (Lanes, GB) – płyn: w 100 ml płynu znajduje się 92 g koncentratu oleju rybnego zawierającego 21 g nasyconych kwasów tłuszczowych, 37 g wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (w tym 16,6 g kwasu eikozapentaenowego i 11 g kwasu dokozaheksaenowego) oraz 400 mg witaminy E; opakowanie: 100 ml.
Marine 18/25 (Callanish, GB) – kapsułki z oleju ryb atlantyckich zawierające 34%/37% trójglicerydów omega-3, w tym co najmniej 18%/25% kwasu eikozapentaenowego.
Natural epa (Vitamin World, USA) – kapsułki zawierające 1000 mg oleju z ryb; opakowanie: 50, 100 kapsułek.
Omega-3 (Lysi H.F., ISL) – kapsułki elastyczne zawierające 1000 mg nienasyconych kwasów tłuszczowych; opakowanie: 120 szt.
Omega-3 fish oil (Fishproducts Ltd., ISL) – kapsułki zawierające 275 mg nienasyconych kwasów tłuszczowych z oleju rybnego, opakowanie: 120, 300 kapsułek.
Rybasol (JC Martens, N) – kapsułki: 1 g zawiera co najmniej 650 mg trójglicerydów omega-3, w tym co najmniej 550 mg kwasu eikozapentaenowego i dokozaheksaenowego; opakowanie: 60, 90, 120 kapsułek.
Tran z wątroby dorsza (Gal, PL) – kapsułki zawierające 350 mg oleju z wątroby dorsza; opakowanie: 30, 60, 100, 150 kapsułek.
Trienyl (Lek, SLO) – kapsułki zawierające 500 mg koncentratu oleju otrzymywanego z tkanki tłuszczowej ryb mórz północnych (bez witaminy A i D3), zawierającego co najmniej 30% kwasów tłuszczowych z grupy omega-3 (18% kwasu eikozapentaenowego i 12% kwasu dokozaheksaenowego) oraz 15 mg witaminy E.
III. LEKI ZŁOŻONE O WIELOKIERUNKOWYM DZIAŁANIU, RÓWNIEŻ KORZYSTNYM Z PUNKTU WIDZENIA ZAPOBIEGANIA I LECZENIA MIAŻDŻYCY
Preparaty:
Antioxidant complex (MLO) – kapsułki o składzie: kwas alfa-liponowy, witamina C, witamina E.
Acerola (Puritan´s Pride, USA) – tabletki o składzie: 100 mg witamina C, 5 mg bioflawonoidy cytrusowe, 5 mg sproszkowany owoc dzikiej wiśni – Acerola, 2,5 mg rutyna, 1,8 mg hesperydyna (z owoców cytrusowych), 15,7 mg sproszkowane ziarna gryki, 2 mg sproszkowany owoc dzikiej róży, opakowanie: 100 tabletek.
Wskazania:
Preparat zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych, zapobiega krwawieniom. Zalecany w ostrym nieżycie błony śluzowej nosa, pomocniczo w miażdżycy oraz zaburzeniach krążenia żylnego, zwiększa odporność organizmu na zakażenia bakteryjne i wirusowe, zapobiega grypie i przeziębieniom.
CRP (Puritan´s Pride, USA) – tabletki o składzie: 33,3 mg niacyna, 833,3 j.m. witamina A, 66,6 j.m. witamina D3, 5,0 j.m. witamina E, 10,0 mg witamina C, 0,25 mg witamina B1, 0,28 mg witamina B2, 0,33 mg witamina B6, 1,0 mcg witamina B12, 66,6 mcg kwas foliowy, 1,67 mg kwas pantotenowy, 16,67 mg b-sitosterol, 41,67 mg olej rybi, 83,33 mg łupiny z nasion płesznika, 50,0 mg lecytyna, 83,33 mg otręby owsiane, 8,3 mcg chrom – czynnik tolerancji glukozy, opakowanie: 90 tabletek.
Wskazania: preparat obniża stężenie cholesterolu i triglicerydów, zapobiega utlenianiu lipoprotein LDL, hamuje agregację płytek krwi, zmniejsza powikłania zakrzepowe i zapobiega zawałom serca, udarom mózgu i chorobom tętnic obwodowych, nasila uczucie sytości, poprawia perystaltykę jelit.
Enriching greens (Natural Factors Nutritional Products Ltd., CND) – proszek zawierający kombinację ekstraktów z ziół, wyciągów z owoców i warzyw, wyciągów ze zbóż i traw, bakterii Lactobacillus acidophilus; opakowanie: 150 g.
Wskazania: aktywne związki preparatu otoczone są cząsteczkami fosfatydylocholiny tworząc tzw. fitozomy, które zwiększają dostępność biologiczną.
Alfa-alfa (lucerna) – jest źródłem chlorofilu, witamin z grupy B, witaminy K, E, beta-karotenu, nienasyconych kwasów tłuszczowych i enzymów roślinnych. Zawiera oktakosanol, krzem, magnez, potas, żelazo, fosfor i inne pierwiastki śladowe. Oczyszcza okrężnicę i odtruwa organizm, jest pomocna w schorzeniach żołądka, zaburzeniach trawienia, reumatyzmie.
Pędy jęczmienia i pszenicy (proszek) – zawierają enzymy roślinne, potas, wapń, magnez, mangan, cynk, żelazo, witaminy z grupy B, beta-karoten, witaminę C, chlorofil, białko. Oczyszczają organizm.
Sok z buraka ćwikłowego (ekstrakt) – zawiera duże ilości wapnia, potasu, fosforu, błonnika, choliny. Pobudza czynność nerek i układu limfatycznego, pobudza i wzmacnia perystaltykę jelit, usprawnia pracę wątroby, pęcherzyka żółciowego i śledziony.
Spirulina – jest wodorostem bogatym w składniki odżywcze, uważanym za tzw. pełny pokarm. Zawiera komplet nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz 65% pełnego białka. Jest źródłem dobrze przyswajalnego żelaza, witaminy B12, witamin z grupy B, beta-karotenu, pierwiastków śladowych: wapnia, cynku, fosforu, magnezu, miedzi, jodu, sodu, potasu, chromu, selenu. Posiada silne właściwości antyoksydacyjne.
Błonnik z jabłek – oczyszcza przewód pokarmowy, wspomaga wydalanie cholesterolu i blokuje wchłanianie w jelitach toksycznych metali ciężkich.
Lactobacillus acidophilus – probiotyk poprawiający pracę jelit, wspomaga leczenie drożdżycy pochwy i zakażeń układu moczowego, odtwarza zniszczoną antybiotykami florę jelitową, poprawia trawienie cukrów, wspomaga prawidłowe przyswajanie witamin i składników mineralnych, bierze udział w wytwarzaniu witamin z grupy B, obniża populację szkodliwych bakterii w jelitach, może wywierać działanie ochronne przed rakiem okrężnicy.
Lecytyna – stosowana w chorobach krążenia, w depresji i kamicy żółciowej, posiada właściwości antywirusowe i poprawia pamięć.
Fosfatydyl inozytol – zapobiega stłuszczeniu wątroby, wspomaga utylizację ważnych neurotransmiterów, stosowany w depresji i stanach lękowych.
Sok z marchwi (proszek) – jest źródłem beta-karotenu, pomaga w usuwaniu żółci z wątroby oraz nadmiaru tłuszczu, chroni przed niektórymi postaciami raka skóry.
Lycopen – ma silniejsze właściwości antyoksydacyjne niż beta-karoten, zapobiega rakowi prostaty.
Korzeń mniszka lekarskiego (ekstrakt) – pobudza wydzielanie żółci, wspomaga trawienie i odtruwa organizm.
Żeń-szeń syberyjski (ekstrakt) – zwalcza zmęczenie, podnosi odporność organizmu, zmniejsza krzepliwość krwi, działa odtruwająco.
Produkty sojowe (ekstrakt) – są źródłem estrogenów roślinnych, zmniejszają ryzyko raka piersi, prostaty i okrężnicy.
Bromelina – enzym z ananasa wspomagający trawienie białek.
Chlorella – wodorost bogaty w białko i chlorofil, witaminy i mikroelementy, odtruwa organizm z metali ciężkich i pestycydów, posiada właściwości przeciwnowotworowe, przeciwwirusowe (stymuluje wydzielanie interferonu).
Miłorząb japoński z fitozomami – zawiera ważne związki chemiczne, takie jak bioflawonoidy, flawoglikozydy, proantocyjany i ginkgolidy, które poprawiają krążenie mózgowe.
Ostropest plamisty z fitozomami – zawiera bioflawonoidy ochraniające miąższ wątroby, posiada działanie antyoksydacyjne, stosowany w anemii.
Wyciąg z pestek winogron z fitozomami – posiada silne właściwości antyoksydacyjne, przekracza barierę krew-mózg w celu zapewnienia ochrony antyoksydacyjnej tkankom centralnego układu nerwowego, łącząc się z kolagenem przywraca elastyczność i wytrzymałość tkanki łącznej.
Czarna borówka i żurawina błotna – bogate źródło pektyn, enzymów i fitosteroli.
Wyciąg z karczocha – poprawia samopoczucie i obniża poziom cholesterolu, zawiera pektyny, śluz, witaminę C i witaminy z grupy B, fitosterole, cynarynę, karotenoidy, enzymy i mikroelementy.
Prolipid (Indofarma, IND) – kapsułki zawierające 86 mg wyciągu z liści guazumy (Guazumae ulmifolia), 43 mg wyciągu z liści murrai (Murrayae paniculatae), 43 mg wyciągu z liści mleczu (Sonchus arvensis); opakowanie: 60 kapsułek.
Wyciąg z liści guazumy zawiera proantocyjanidy. Wyciąg z liści murrai zawiera seskwiterpeny (bisabolen, beta--kariofilen, guajazulen), monoterpeny acykliczne (geraniol), pochodne kumaryny, karotenoidy oraz antrazwiązki. Wyciąg z liści mleczu zawiera taraksasterol, pseudotaraksasterol, sitosterole, inozytol, inulinę, mannitol, związki krzemu, alfa i beta-laktucerol oraz flawonoidy (kwercetyna i jej pochodne). Działanie kompleksu substancji zawartych w wyciągach polega na hamowaniu wchłaniania tłuszczów z jelit. Budowa chemiczna steroli roślinnych zawartych w wyciągu z mlecza zbliżona jest do budowy cholesterolu. Sterole roślinne różnią się jednak od cholesterolu minimalnym wchłanianiem w jelicie. Obniżają absorbcję cholesterolu poprzez współzawodnictwo w inkorporacji micelli. Według najnowszej literatury ich szczególnie korzystny wpływ obniżający poziom cholesterolu zaobserwowano u mężczyzn z normo- i hipercholesterolemią, u kobiet po menopauzie, u osób z cukrzycą 2 typu i chorobą niedokrwienną serca. Zawarty w wyciągu z guazumy kompleks proantocyjanidyn (substancji stanowiących grupę pośrednią między flawonoidami a antocyjanami) ma zbliżone działanie do witaminy P i wpływa uszczelniająco na ściany naczyń kapilarnych, podobnie jak pochodne kumaryny. Inozytol bierze udział w metabolizmie tłuszczów w wątrobie – stanowi środek ochronny przeciw jej stłuszczeniu. Mannitol oraz antrazwiązki działają lekko przeczyszczająco.
Spirulina (Ortis, B) – kapsułki zawierające sproszkowany wodorost Spirulina maxima; opakowanie: 50 kapsułek.
Algi morskie zostały już dawno docenione przez producentów kosmetyków. Kremy i balsamy zawierające wyciąg z alg ujędrniają skórę, zapobiegają występowaniu cellulitis. Algi są również źródłem pełnowartościowego białka. Alga morska Spirulina maxima jest naturalnym źródłem witamin z grupy B, witaminy E, beta-karotenu, kwasu gamma-linolenowego oraz mikro- i makroelementów: żelaza, wapnia, cynku, magnezu, selenu, potasu. Zawiera pełnowartościowe białko, w tym 8 egzogennych aminokwasów, których organizm ludzki nie wytwarza. Preparat wspomaga pracę serca i układu krążenia, chroniąc przed rozwojem miażdżycy. Poprawia kondycję psychiczną i fizyczną, koncentrację i pamięć, zapobiega infekcjom, pomaga wyrównać niedobory składników odżywczych w okresie rekonwalescencji. Jest dobrym uzupełnieniem diety wegetariańskiej. Może być stosowany wspomagająco w okresie odchudzania.
Sports multi plus antioxidans (Nutra – Life Health & Fitness (NZ) Ltd., N.Zelandia) – tabletki o składzie: witaminy: 200 mg witamina C, 150 mg witamina E, 50 mg witamina B1, 50 mg witamina B2, 50 mg witamina B3, 50 mg witamina B6, 50 mg dwuwinian choliny, 50 mg inozytol, 30 mg witamina B5, 5 mg beta-karoten, 300 mcg folacyna, 50 mcg witamina B12, 30 mcg witamina H, 10 mcg witamina D3, zioła w postaci wysuszonego ekstraktu: 150 mg morszczyn pęcherzykowaty (zawartość jodu 150 mcg), 15 mg mniszek lekarski, 15 mg skrzyp polny, 15 mg szczaw, 15 mg palma sabalowa, 5 mg sproszkowany owoc róży, składniki mineralne: 50 mg chelat aminokwasu wapniowego (równowartość 10 mg wapnia), 35 mg tlenek magnezu (równowartość 21 mg magnezu), 30 mg glikonian potasu (równowartość 5 mg potasu), 15 mg chelat aminokwasu cynku (równowartość 1,5 mg cynku), 14 mg chelat aminokwasu manganu (równowartość 1,4 mg manganu), chelat aminokwasu żelaza (równowartość 1 mg żelaza), 5 mg siarczan magnezu (równowartość 580 mcg magnezu) oraz 25 mg chlorowodorek kwasu glutaminowego, 25 mg bioflawonoidy pochodzące z cytryny, 5 mg kompleks hesperydynowy.
Wskazania: preparat obniża zapadalność i łagodzi przebieg chorób infekcyjnych (grypa, przeziębienie), zmniejsza ryzyko chorób cywilizacyjnych (miażdżyca, nowotwory, zwyrodnienia stawów), opóźnia procesy starzenia się organizmu.
Olimp HMB (Sportatut sp. z o.o., PL) – tabletki zawierające b-hydroxy-b-methylobutyrat.
Preparat zawiera hydroksymetylomaślan, naturalny mikroskładnik pokarmowy o charakterze witaminy (czynnik witaminopodobny – bezazotowa forma witaminy BT). Hamuje wytwarzanie LDL cholesterolu, blokuje gromadzenie tłuszczu zapasowego, nasila wytwarzanie HDL cholesterolu, redukuje tkankę tłuszczową.
IV. FABRYCZNE MIESZANKI ZIOŁOWE STOSOWANE W LECZENIU MIAŻDŻYCY
Sklerosan (Herbapol Łódź, PL) – 100 g mieszanki ziołowej zawiera: owoc kminku 10 g, owoc głogu 10 g, kwiatostan głogu 10 g, ziele karczocha zwyczajnego 40 g, nasiona lnu 20 g, ziele krwawnika 10 g; opakowanie: zioła sypkie do zaparzania 100 g.
Sklerovit (Vitax, PL) – 100 g mieszanki ziołowej zawiera: kwiatostan głogu 35 g, kora kruszyny 15 g, morszczyn pęcherzykowaty 10 g, ziele serdecznika 20 g, ziele krwawnika 10 g, ziele rdestu ptasiego 10 g; opakowanie: 20 i 30 torebek do zaparzania (fix); zioła sypkie do zaparzania 40, 50 i 80 gram.
V. MIESZANKI ZIOŁOWE ORAZ PREPARATY GALENOWE DO SAMODZIELNEGO PRZYGOTOWANIA
1. Napar wodny lub wyciąg alkoholowy z ziela koniczyny łąkowej
Wskazania: zaburzenia przemiany materii, choroby układu krążenia, miażdżyca, bezsoczność, skąpe wydzielanie moczu, kamica nerkowa, nieżyt oskrzeli i anginy, stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, gardła i nosogardzieli, bóle i kurcze nóg, rekonwalescencja, środek stymulujący wydzielanie interferonu i zwiększający odporność organizmu.
Napar:
Rp.
Kwiatostan koniczyny łąkowej 50 g
Przygotowanie: w naczyniu emaliowanym zalać 3 kopiaste łyżki stołowe 3,5 szklanki wrzącej wody, następnie ogrzewać pod przykryciem na „łaźni wodnej”, tj. na garnku lub na czajniku z gotującą się wodą przez 15 minut, dokładnie wymieszać, po 5 minutach przecedzić do termosu. Pić trzy razy dziennie pół godziny przed jedzeniem.
Wyciąg alkoholowy:
Suche kwiatostany koniczyny łąkowej w ilości 40 g zalać 0,5 l czystej wódki zbożowej i odstawić na 2 tygodnie w ciemne miejsce. Otrzymany wyciąg przecedzić, najlepiej do butelki z ciemnego szkła oranżowego. Macerat wycisnąć, przecedzić i połączyć z wyciągiem. Pić 20 g przed snem przez okres 6 tygodni, zrobić 10-dniową przerwę i powtórzyć kurację. Jest to skuteczny środek w leczeniu miażdżycy z prawidłowym ciśnieniem tętniczym krwi, z towarzyszącymi bólami głowy i szumem w uszach.
2. Mieszanka ziołowa o działaniu przeciwmiażdżycowym
Rp.
Ziele ruty 10 gram
Owoc kminku 10 gram
Korzeń kozłka 20 gram
Liść melisy 20 gram
Kwiat głogu 20 gram
Przygotowanie: składniki mieszanki dokładnie wymieszać w podanych proporcjach. W naczyniu emaliowanym zalać 1,5 kopiastej łyżki stołowej mieszanki 2 szklankami wrzącej wody i ogrzewać pod przykryciem na „łaźni wodnej”, tj. na garnku lub na czajniku z gotującą się wodą przez 15 minut, dokładnie wymieszać i przecedzić do termosu. Pić po 1/2 szklanki naparu 3 razy dziennie między posiłkami.
3. Mieszanka ziołowa o działaniu przeciwmiażdżycowym
Rp.
Ziele ruty 10 gram
Ziele serdecznika 20 gram
Kwiatostan głogu 30 gram
Ziele nostrzyka lekarskiego 10 gram
Przygotowanie: składniki mieszanki dokładnie wymieszać w podanych proporcjach. W naczyniu emaliowanym zalać 1,5 kopiastej łyżki stołowej mieszanki 2 szklankami wrzącej wody i ogrzewać pod przykryciem na łaźni wodnej przez 15 minut, dokładnie wymieszać i przecedzić do termosu. Pić po 1/2 szklanki naparu 3 razy dziennie między posiłkami.
4. Mieszanka ziołowa o działaniu przeciwmiażdżycowym wg O. Cz. Klimuszki
Rp.
Liść brzozy
Liść pokrzywy
Liść szałwii
Ziele skrzypu
Ziele jemioły
Kwiatostan głogu
Owoc kminku
Ziele krwawnika
Owoc dzikiej róży
Plecha morszczyna pęcherzykowatego
Ziele rdestu ptasiego po 25 gram każdego
Przygotowanie: składniki mieszanki (każdy w ilości 25 gram) dokładnie wymieszać. W naczyniu emaliowanym zalać 3 kopiaste łyżki stołowe mieszanki 3 szklankami wrzącej wody i ogrzewać pod przykryciem na łaźni wodnej przez 15 minut, dokładnie wymieszać i przecedzić do termosu. Pić szklankę naparu 3 razy dziennie przed posiłkami.
VI. LEKI HOMEOPATYCZNE W LECZENIU MIAŻDŻYCY
1. Preparat firmy Dagomed
Secale – nr 33 – granulki do użytku wewnętrznego.
Wskazania: miażdżyca naczyń obwodowych, bóle i kurcze łydek, zimne, suche dłonie i stopy, bóle w czubkach palców, mrowienie w palcach, nagłe zblednięcie palców rąk z drętwieniem, zaburzenia czucia, suche śluzówki, naczynia żylne poszerzone, wybroczyny, deformacje naczyń, żylaki z zastojem krwi, obrzęki okolicy stawów skokowych.
2. Preparat firmy DHU
Aurum jodatum pentkarkan nr 13 – tabletki; opakowanie: 40, 200 tabletek.
Preparat wywiera działanie rozszerzające naczynia krwionośne. Poprawia przepływ krwi oraz polepsza dopływ tlenu i substancji odżywczych do tkanek. Chroni naczynia krwionośne przed uszkodzeniem spowodowanym nadciśnieniem tętniczym.
Wskazania: leczenie i profilaktyka miażdżycy układu krążenia: obwodowego i mózgowego.
3. Preparaty firmy Dr Reckeweg
R 12 – krople na zwapnienie – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 22 ml + 50 ml.
Wskazania: stwardnienie tętnic obwodowych, wieńcowych i mózgowych, stwardnienie nerek, nadciśnienie, objawy wieku starczego, profilaktyka i leczenie udaru mózgu.
Dodatkowo należy przyjmować:
– przy zawale serca R2, R67;
– przy dusznicy bolesnej na zmianę z R2;
– przy zawrotach głowy na zmianę z R29
4. Preparaty firmy Heel
Aesculus compositum – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml.
Wskazania: zaburzenia krążenia obwodowego, miażdżyca, odleżyny, słoniowacizna, podwyższony poziom cholesterolu, bolesne lub nieprawidłowe miesiączkowanie, głuchota, przewlekłe surowiczo-wysiękowe zapalenie ucha środkowego, przerost układu chłonnego, powikłania po udarze mózgu i po zawale serca.
Aurumheel n tropfen – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml.
Wskazania: zaburzenia krążenia obwodowego i wieńcowego, niedociśnienie, zaburzenia rytmu serca.
Barijodeel – tabletki; opakowanie: 50, 250 tabletek.
Wskazania: miażdżyca, szczególnie naczyń mózgu, przerost układu chłonnego.
Cactus compositum
– krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml,
– roztwór do wstrzyknięć; opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 2,2 ml.
Wskazania: zaburzenia krążenia wieńcowego.
Carbo compositum – roztwór do wstrzyknięć, opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 2,2 ml.
Wskazania: stany po udarze mózgu i po zawale serca.
Cerebrum compositum – roztwór do wstrzyknięć, opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 2,2 ml.
Wskazania: zaburzenia rozwojowe u dzieci, osłabienie pamięci, stany depresyjne, stany po wstrząsie mózgu, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona, zmiany organiczne OUN spowodowane podeszłym wiekiem.
Cralonin tropfen – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml.
Wskazania: osłabienie lub uszkodzenie mięśnia sercowego u osób starszych, nerwica serca, stany po zawale serca.
Placenta – compositum – roztwór do wstrzyknięć; opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 2,2 ml.
Wskazania: stymulacja obwodowego krążenia krwi w przypadku owrzodzeń, odleżyn, cukrzycy, stany po zapaleniach mózgu i po udarze mózgu, głuchota.
Selenium – homaccord – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml,
– roztwór do wstrzyknięć, opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 1,1 ml.
Wskazania: zmniejszona wydolność umysłowa na tle miażdżycy.
Vertigoheel
– krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30, 100 ml,
– tabletki, opakowanie: 50, 250 tabletek,
– roztwór do wstrzyknięć; opakowanie: 5, 10, 50, 100 ampułek po 1,1 ml.
Wskazania: zawroty głowy szczególnie na tle miażdżycowym.
5. Preparaty firmy Lehning
Kalium iodatum complexe lehning nr 84 – krople do użytku wewnętrznego; opakowanie: 30 ml.
Lek działa na naczynia krwionośne przeciwzapalnie, rozszerzająco, osłaniająco, przeciwmiażdżycowo.
Wskazania: miażdżyca naczyń wieńcowych i mózgowych, nadciśnienie, profilaktyka udaru mózgowego, zaburzenia pamięci. Można stosować równolegle z preparatem sclerocalcine.
Sclerocalcine – tabletki; opakowanie: 60 tabletek.
Lek działa na zespół czynnościowych objawów związanych z zaburzeniami obwodowego krążenia tętniczego, również na tle miażdżycowym.
Wskazania: miażdżyca tętnic, zaburzenia obwodowego krążenia tętniczego, zaburzenia krążenia naczyń mózgowych powodujące zawroty głowy, zaniki pamięci, problemy z koncentracją, zaburzenia rytmu serca na tle miażdżycowym, kołatanie serca, choroba Raynauda.
VII. LEKI ROŚLINNE STOSOWANE W MIAŻDŻYCY NACZYŃ MÓZGOWYCH
1. Miłorząb dwuklapowy (Miłorząb japoński, Ginkgo biloba)
Miażdżyca naczyń mózgowych jest częstym schorzeniem wieku starczego. Objawia się m. in. zawrotami i bólami głowy, szumem w uszach, osłabieniem pamięci, zmiennością nastrojów, lękiem. W leczeniu tych objawów znalazł zastosowanie miłorząb japoński. Wyciąg z liści miłorzębu zawiera dwie ważne grupy substancji: frakcję flawonoidową i nieflawonoidową. Pierwsza składa się z ginkgoflawonoglikozydów i proantocyjanów. Druga frakcja zawiera terpeny (bilobalid) i ginkgolidy. Wymienione składniki czynne obniżają napięcie mięśniówki naczyń głównie w obrębie centralnego układu nerwowego, hamują agregację płytek krwi i erytrocytów, poprawiają właściwości reologiczne krwi i warunki mikrokrążenia, inaktywują toksyczne rodniki tlenowe, zapewniają lepsze utlenowanie i odżywianie komórek, powodują wzrost tolerancji na hipoksję, szczególnie tkanki mózgowej, hamują rozwój obrzęku mózgu pochodzenia urazowego lub toksycznego, zmniejszają obrzęk siatkówki i uszkodzenie jej komórek. Wyniki eksperymentalnych badań laboratoryjnych i prób klinicznych potwierdzają skuteczność ekstraktów miłorzębu w zaburzeniach krążenia mózgowego i obwodowego, uogólnionej miażdżycy naczyń i związanych z tym objawów czynnościowych. Leki zawierające wyciąg z miłorzębu stosuje się pomocniczo w pourazowych i poudarowych zaburzeniach ukrwienia mózgu oraz w wielu zespołach neurologicznych przebiegających z zaburzeniami pamięci, koncentracji a także w stanach chorobowych charakteryzujących się obniżoną sprawnością psychointelektualną. Stwierdzono korzystny wpływ ekstraktu z miłorzębu w chorobie Alzheimera i otępieniu wielozawałowym. Łagodzi on objawy chorobowe związane z zaburzeniami krążenia obwodowego w obrębie kończyn dolnych (chromanie przestankowe, bóle, zaburzenia czucia, mrowienie).
Preparaty:
Bilobil (Krka, SLO) – kapsułki zawierające 40 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 20, 60 kapsułek.
Gincosan (Pharmaton, CH) – kapsułki zawierające 60 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego i 100 mg ekstraktu z korzenia żeń-szeń; opakowanie: 30, 60 kapsułek.
Ginkgophren (Herbapol, Klęka) – płyn doustny, 100 g zawiera: 4 g wyciągu suchego z miłorzębu japońskiego i 87,7 g nalewki z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 45 g.
Ginkocard (Herbapol Klęka, PL) – płyn doustny, 100 g zawiera: 30 g wyciągu płynnego z głogu i 2 g wyciągu suchego z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 45 g, 100 g.
Ginkofar (Biofarm, PL) – tabletki powlekane zawierające 40 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 20, 60 tabletek.
Ginkovital (Vitamex, S) – tabletki powlekane zawierające 60 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 40 tabletek.
Herbabiloba (Poznańskie Zakłady Zielarskie „Herbapol” S.A., PL) – kapsułki zawierające 40 mg wyciągu suchego z liści miłorzębu japońskiego; opakowanie: 30 kapsułek.
Memoplant (Dr Schwabe, D)
– krople doustne, 100 g zawiera 4 g wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 25 ml, 50 ml, 100 ml,
– tabletki powlekane zawierające 40 mg ekstraktu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 20, 50 tabletek.
Passibil (Hasco-Lek, PL) – płyn doustny, 100 g zawiera: 15 g wyciągu płynnego z głogu, 50 g wyciągu płynnego z miłorzębu japońskiego, 20 g wyciągu płynnego z męczennicy; opakowanie: 35 g, 50 g, 90 g.
Seredin (Novasan, S) – tabletki powlekane zawierające 24,6 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 30, 60, 100 tabletek.
Tanakan (Beaufor Ipsen, F)
– tabletki powlekane zawierające 40 mg wyciągu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 30, 90 tabletek,
– płyn doustny, 100 ml zawiera 4 g ekstraktu z miłorzębu japońskiego; opakowanie: 30 ml.
Tinctura ginkgo bilobae (Herbapol Kraków, PL) – płyn doustny, nalewka z miłorzębu japońskiego (1:5); opakowanie: 100 g.
Tinctura ginkgo bilobae (Herbapol Klęka, PL) – płyn doustny, nalewka z miłorzębu japońskiego (1:5); opakowanie: 50 g, 100 g.
2. Krokosz barwierski (Carthamus tinctorius) i dzięgiel chiński (Angelica sinensis)
Suszone kwiaty krokosza barwierskiego oraz podziemne części dzięgla chińskiego, to jeden z najczęściej stosowanych leków medycyny chińskiej, wywierający działanie hamujące agregację płytek krwi, rozszerzające naczynia krwionośne oraz korzystnie wpływający na stan niedokrwienia mózgu.
3. Ruta zwyczajna (Ruta graveolens)
Liście ruty zawierają furanokumaryny (m. in. rutamaryna, rutaretryna, psolaren, bergapten), olejki eteryczne do 0,7%, flawonoidy (m. in. rutyna do 2%), mieszaninę licznych alkaloidów do 0,2%, związki lignanowe. Flawonoidy, jak wszystkie glikozydy, zbudowane są z części węglowodanowej i aglikonu. Aglikonem flawonoidów jest flawon, czyli układ benzo-g- pironu (chromonu) zawierający w położeniu 2 grupę fenylową. Częścią cukrową flawonoidów jest najczęściej disacharyd rutynoza, zbudowany z D-glukozy i L-ramnozy lub monosacharyd L-ramnoza. Flawonoidy w postaci glikozydów są na ogół łatwo rozpuszczalne w wodzie. W świecie naturalnym występują najczęściej razem z kwasem askorbowym. Tworzą połączenia chelatowe z miedzią, która wchodzi w skład koenzymu oksydazy kwasu askorbowego i dzięki temu chronią witaminę C przed utlenieniem. Hamują również działanie enzymu hialuronidazy, dzięki czemu zwiększa się ilość kwasu hialurowego (składnika tkanki łącznej) i uszczelniane są włosowate naczynia krwionośne, co zmniejsza ich przepuszczalność i kruchość. Dzięki tym właściwościom glikozydy flawonowe znalazły zastosowanie w lecznictwie jako środki zapobiegające krwawieniom, żylakom i miaż-dżycy. Aglikonem rutynozydu (rutyny) jest kwercetyna, jeden z najbardziej rozpowszechnionych naturalnych flawonoidów występujących nie tylko w postaci glikozydów, ale i w postaci wolnej. Wolna kwercetyna wykazuje również aktywność biologiczną, podobnie jak jej glikozydy. Zmniejsza aktywność hialuronidazy oraz stężenie lipidów we krwi, łagodzi skutki napromieniowania podczas leczenia nowotworów, wykazuje także właściwości antyagregacyjne i przeciwutleniające. Kwercetyna w rutynie jest O-glikozydowo połączona z dwucukrem rutynozą i występuje jako 3-rutynozyd kwercetyny.
Preparaty:
Rutinoscorbin (Glaxo Wellcome Poznań, PL) – tabletki powlekane zawierające 100 mg kwasu askorbowego i 25 mg rutozydu; opakowanie: 30 tabletek.
Rutovit C (Polfa Kutno, PL) – tabletki zawierające 100 mg kwasu askorbowego i 25 mg rutozydu; opakowanie: 25, 50, 100 tabletek.
Medycyna Rodzinna 3-4/2002
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna