Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 5/2002, s. 166-168
Elżbieta Ganczarska
Szczepienia ochronne
Preventive vaccinations
Praktyka lekarza rodzinnego „Zdrowie”
Summary
It is important to stimulate our immunological system properly through preventive vaccinations from the first days of our lives, and then to continue them according to the adequate vaccination calendar.
Key words: vaccines, immunity.
Już z chwilą naszych narodzin jesteśmy stale narażeni na działanie wszechobecnych wirusów i bakterii, które przy sprzyjających okolicznościach mogą przełamać nasz system odpornościowy i wywołać ciężkie schorzenia.
Dlatego też, tak ważną sprawą staje się odpowiednie stymulowanie naszego układu immunologicznego poprzez rozpoczynające się od pierwszych dni naszego życia szczepienia ochronne, a następnie kontynuowanie ich zgodnie z obowiązującym kalendarzem szczepień.
Jak wykazały długoletnie badania i obserwacje jest to najbardziej skuteczna broń w walce z chorobami zakaźnymi, dzięki której udało się wyeliminować niektóre choroby, jak: ospa wietrzna, poliomyelitis, błonica, a także zmniejszyć liczbę zachorowań na odrę, gruźlicę, tężec, krztusiec.
Szczepionki są to preparaty biologiczne, stosowane w uodpornieniu czynnym, które zawierają antygeny wywołujące w zaszczepionym organizmie produkcję swoistych przeciwciał i pozostawiają w pamięci immunologicznej ślad, który pozawala na szybką produkcję przeciwciał, po ponownym zetknięciu z drobnoustrojem.
Przy przestrzeganiu odpowiedniego cyklu szczepień odporność jest długotrwała.
Uodpornienie bierne – polega na wprowadzaniu do organizmu gotowych przeciwciał, o krótkim okresie przetrwania, które znikają najdalej po kilku tygodniach (surowice, immunoglobuliny).
Szczepionki możemy podzielić ze względu na:
- Postać antygenu:
Szczepionki żywe zawierają żywe drobnoustroje szczepów atenuowanych (odzjadliwionych), które zachowują w pełni właściwości antygenowe.
Żywą szczepionką bakteryjną jest preparat BCG, preparaty wirusowe to szczepionka przeciw poliomyelitis wg Sabina, przeciw odrze, śwince, różyczce.
Przygotowanie szczepionki żywej polega na namnożeniu bakterii na sztucznym podłożu, zagęszczeniu i oczyszczeniu preparatu, następnie zawieszeniu jej w odpowiednim nośniku (stabilizatorze), którym może być glutaminian sodu, chlorek magnezu, sacharoza, żelatyna.
Natomiast produkcja szczepionek wirusowych odbywa się w hodowli tkankowej, dlatego też mogą one zawierać minimalne ilości białka obcogatunkowego.
Szczepionki zabite – do ich produkcji stosuje się odpowiednio dobrane, wysoko immunogenne szczepy, których zawiesina uzyskana w hodowli jest poddawana inaktywacji za pomocą ciepła, promieniowania lub czynników chemicznych (formaldehyd, fenol).Szczepionki zabite zawierają czynnik konserwujący – mertiolat lub fenol. Do szczepionek zabitych bakteryjnych należą: przeciw krztuścowi, durowi brzusznemu, cholerze, do wirusowych – przeciw wściekliźnie i poliomyelitis wg Salka.
Szczepionki zawierające przetworzone metabolity drobnoustrojów noszą nazwę anatoksyn (toksoidy). Do ich produkcji stosuje się silnie toksynogenne szczepy, wytworzone przez nie enzymy i białkowe toksyny przechodzą do płynu hodowli, po odwirowaniu poddawane są działaniu odtoksycznienia (formaldehyd), zachowują przy tym bardzo dobre właściwości antygenowe, dzięki czemu wzbudzają długotrwałą odporność (np.: anatoksyna przeciwtężcowa, przeciwbłonicza).
- Postać szczepionek:
Szczepionki płynne – są gotowe do użycia, z antygenem adsorbowanym na wodorotlenku glinu.
Szczepionki suche – dostarczone w postaci proszku umieszczonego w fiolce lub ampułce, który należy rozpuścić w rozpuszczalniku dołączonym do preparatu.
Szczepionki wysuszone, a zwłaszcza liofilizowane są bardziej stabilne, stąd też dłuższy termin ważności niż szczepionek płynnych.
- Swoistość szczepionek:
– monowalentne – zawierają jeden rodzaj drobnoustroju lub antygenu uodparniającego przeciw jednej chorobie,
– poliwalentne (skojarzone) – zawierają więcej niż jeden antygen z tego samego lub innego drobnoustroju i uodparniają jednocześnie przeciw kilku chorobom.
Z wieloletnich obserwacji wynika, że efektywność szczepionek poliwalentnych jest równie skuteczna, a nawet może przewyższać rezultaty szczepień za pomocą szczepionek monowalentnych.
Unikamy przy tym częstych wizyt w przychodni, a jednocześnie zmniejszamy stres związany ze szczepieniem, który niewątpliwie występuje, zwłaszcza, u najmłodszych naszych pacjentów.
Rolą lekarzy rodzinnych, pediatrów i lekarzy pracujących w podstawowej opiece zdrowotnej jest propagowanie i zachęcanie do szczepień ochronnych, jednocześnie każdy z nas powinien czuć się odpowiedzialny za realizację programu uodparniania czynnego przeciw chorobom zakaźnym, wszystkich swoich pacjentów.
Właściwie prowadzona profilaktyka daje wspaniałe efekty – to nasz cel.
Dlatego też, musimy pamiętać, aby każde dziecko było szczepione zgodnie z obowiązującym aktualnie kalendarzem szczepień (a w przypadku ewidentnych przeciwwskazań – dla niego odpowiednio dobranym indywidualnym schematem szczepień).
W naszym kraju nadal zbyt wielu lekarzy „zwalnia” ze szczepień dzieci, my musimy pamiętać, że odporność indywidualna idzie w parze z odpornością populacji i dopiero blisko 90% wszczepienie w odrze około 95% poprawia znacząco stan epidemiologiczny.
Rola i zadania dla lekarzy rodzinnych, pediatrów i lekarzy POZ:
intensywne prowadzenie edukacji zdrowotnej swoich pacjentów oraz popularyzacja szczepień ochronnych,
– odpowiednia kwalifikacja do szczepień z uwzględnieniem ewentualnych przeciwwskazań,
– wykonanie badania lekarskiego (bezpośrednio przed szczepieniem),
– zapewnienie fachowej pomocy lekarskiej w przypadku wystąpienia NOP (niepożądane odczyny poszczepienne),
– sprawowanie nadzoru nad transportem oraz odpowiednim przechowywaniem szczepionek,
– sprawdzanie prawidłowości prowadzonej dokumentacji szczepień ochronnych,
– współpraca z terenową stację sanitarno-epidemiologiczną.
Wobec dużego postępu i wprowadzaniu nowych technologii do produkcji szczepionek, ryzyko wystąpienia NOP jest obecnie niewielkie, ale mimo to musimy być zawsze przygotowani do przeciwdziałania i udzielenia szybkiej pomocy.
Zestaw przeciwwstrząsowy jest niezbędnym elementem wyposażenia gabinetu szczepień.
Obowiązkiem lekarza jest zapoznanie rodziców dzieci, a także młodzież i osoby dorosłe z możliwością i zasadnością wykonywania szczepień ochronnych, zarówno tych występujących w obowiązkowym kalendarzu szczepień, i tych zalecanych przez Ministerstwo Zdrowia.
Kalendarz szczepień ochronnych jest corocznie opracowywany i może ulegać zmianom w zależności od sytuacji epidemiologicznej chorób zakaźnych w naszej populacji.
Podstawowym źródłem aktualnych informacji o szczepieniach jest „Program szczepień ochronnych” ustalany przez Głównego Inspektora Sanitarnego zawierający właśnie ten aktualny „Kalendarz szczepień ochronnych”.
Z uwagi na powszechną znajomość wśród lekarzy szczepień obowiązkowych, pragnę przypomnieć zalecane szczepienia ochronne:
1. SZCZEPIENIE PRZECIW ODRZE, ŚWINCE I RÓŻYCZCE
Szczepionki zarejestrowane (M-M-R II, PIORIX) zawierają zalecane w Kalendarzu Szczepień szczepy wirusa świnki Jeryl Lynn i jego pochodną RIT 4385, TRIMOVAX zawiera nierekomendowany szczep wirusa świnki, Urabe AM-9. Szczep Jeryl Lynn jest bezpieczniejszy i bardziej atenuowany w porównaniu ze szczepem Urabe AM 9. Szczepionkę należy stosować zamiast obowiązującego szczepienia przeciw odrze, w 13-14 miesiącu życia, oraz także, jako dawkę przypominającą, w 7 roku życia, również zamiast szczepionki przeciw odrze.
2. SZCZEPIENIE PRZECIW ŚWINCE
MUMPSVAX – zawiera żywe wirusy, ze szczepu Jeryl Lynn.
Wskazania do szczepienia:
– Chłopiec posiadający z różnych przyczyn, tylko jedno jądro.
– Dzieci z uszkodzeniem słuchu.
– Dzieci i osoby dorosłe wrażliwe na zakażenie wirusem.
Szczepienie podajemy w 13 mies. w przypadku podania przed ukończeniem 12 mies. zalecane jest powtórzenie szczepienia.
3. SZCZEPIENIE PRZECIW ZAKAŻENIOM WYWOŁANYM PRZEZ HAEMOPHILUS INFLUENZAE TYPU B
ACT-HIB, PEDVAX HIB, HIBERIX – zawierają polisacharyd otoczkowy Haemophilus influenzae typ B, sprzężony z nośnikiem białkowym anatoksyny przeciwtężcowej. Nośnik ten nie ma właściwości antygenowych.
Wskazania: uodparnianie niemowląt i dzieci od 2 mies. do 5 roku życia, w celu zapobiegania zapaleniom opon mózgowo-rdzeniowych, posocznicy, zapaleniom nagłośni.
Sposób dawkowania: poniżej 6 mies. życia – 3 dawki w odstępach 1-2 mies. oraz dawka przypominająca w 12 miesięcy po 3 dawce, 6-12 mies. – 2 dawki w odstępie 1 lub 2 mies. oraz dawka przypominająca w 12 miesięcy po 2 dawce. 1-5 lat – jedna dawka.
4. SZCZEPIENIE PRZECIW WIRUSOWEMU ZAPALENIU WĄTROBY TYPU A
HAVRIX – zawiera inaktywowany wirus zapalenia wątroby typu A (szczep HAV HM 175).
Wskazania do szczepienia:
– dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, które nie chorowały na WZW typu A,
– osoby wyjeżdżające za granicę do krajów o wysokiej zapadalności na WZW typ A,
– osoby zatrudnione przy produkcji i sprzedaży żywności.
Dawkowanie: dzieci 1-15 rż. – 0,5 ml. Dorośli – 1 ml domięśniowo w mięsień naramienny, dawka szczepienia podstawowego wg schematu 0-1mies., przypominająca między 6 a 12 miesiącem od szczepienia podstawowego.
Szczepienie podstawowe zabezpiecza na ok. rok. Powtórne daje odporności nawet do 10 lat.
5. SZCZEPIENIE PRZECIW WIRUSOWEMU ZAPALENIU WĄTROBY TYPU B
ENGERIX-B, H-B-VAX, EUVAX-B – szczepionki uzyskane metodą inżynierii genetycznej.
Wskazania do szczepień:
– dzieci i młodzież, nie objęta dotąd szczepieniami obowiązkowymi,
– osoby narażone na zakażenia z grup zwiększonego ryzyka.
Dawkowanie: różne schematy podawania szczepionek, uzależnione od okoliczności u osób z obniżoną odpornością – pacjenci hemodializowani, z chorobą nowotworową, lub w czasie leczenia sterydami, zaleca się podanie podwójnej dawki szczepionki wg schematu 0-1-2-6 miesięcy.
Schemat u noworodków i niemowląt 0-1-6 odstęp pomiędzy 1 a 2 dawką szczepionki wynosi 6 tygodni, trzecia dawka uzupełniająca po 6 miesiącach od pierwszej dawki.
W innych przypadkach szczepienie podstawowe wg schematu 0-1-6.
Wskaźnikiem uodpornienia jest poziom przeciwciał anty HBs w surowicy krwi powyżej 10 j.
Istnieje także zależność, im wyższe stężenie przeciwciał, tym dłużej utrzymuje się poziom ochronny przed zakażeniem.
6. SZCZEPIENIE PRZECIW GRYPIE FLUARIX, VAXIGRIP, INFLUVAC
Poliwalentne inaktywowane szczepionki zawierające antygeny powierzchniowe i elementy struktury wewnętrznej tzw. szczepionki II generacji typu split lub wyłącznie antygeny powierzchniowe tzw. szczepionki III generacji typu sub-unit (wirusa grypy typu A i B). Szczepionka jest corocznie aktualizowana wg zaleceń WHO. Okres ważności wynosi jeden sezon grypowy.
Dawkowanie: jednorazowo, głęboko podskórnie lub domięśniowo, dawka uzależniona jest od preparatu i weku pacjenta. U dzieci dawkę podaje się w przednio-boczną część uda, u dorosłych i dzieci starszych w mięsień naramienny.
Szczepienia wykonujemy w okresie jesiennym przed okresem wzmożonych zachorowań na grypę. Swoista odporność rozwija się w ciągu 7-10 dni od podania szczepionki i utrzymuje się przez 6-12 miesięcy.
Wskazane szczepienie:
– osób powyżej 60 roku życia,
– przewlekle chorych (cukrzyca, astma, niewydolność układu krążenia, układu oddechowego, choroby nerek oraz inne,
– w stanach obniżonej odporności,
– u osób narażonych na kontakt z dużą ilością ludzi.
Zalecenia specjalistów oraz nasze doświadczenia z lat ubiegłych wskazują na dobre efekty łączenia szczepień przeciw grypie oraz szczepionki przeciw Streptococcus pneumoniae (PNEUMO 23, PNEUMOVAX 23) – jednoczasowo w dwa odrębne miejsca wkłucia.
Powyższe dotyczy osób dorosłych z grupy zwiększonego ryzyka (osoby po 50 rż, przewlekle chorujące o zwiększonym ryzyku zakażenia paciorkowcowego). UWAGA! Szczepienie jednorazowe. Nie zaleca się szczepienia przed upływem 3-5 lat od dawki poprzedniej.
Pamiętajmy również, aby szczepienia były akceptowane przez naszych pacjentów powinny być wykonywane przez fachowy personel w miłej atmosferze i co ważne dla naszych najmłodszych podopiecznych – bezbolesne, co jest już możliwe!
Stosując krem EMLA – 5% (lignocaina i prilokaina) –środek znieczulający do powierzchniowego znieczulenia skóry. Aplikowanie kemu powinno odbywać się ściśle wg zaleceń producenta. Ze względu na brak danych nie stosować:
– u dzieci poniżej 3 mż.,
– między 3 a 12 mż. u niemowląt otrzymujących leki indukujące powstawanie methemoglobiny np. sulfonamidy,
– na błony śluzowe,
– na duże powierzchnie skóry.
Powyższa publikacja przedstawia najbardziej aktualne w chwili obecnej szczepienia.
Ze względu na objętość materiału, zostały pominięte inne szczepienia zalecane przez Ministerstwo Zdrowia, postaramy się przybliżyć je przy kolejnym opracowaniu.
Piśmiennictwo
1. Program szczepień ochronnych: Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 19 grudnia 2001 r., 2. Uodpornienie sztuczne przeciw chorobom zakaźnym u dzieci i młodzieży – poradnik dla lekarzy pod redakcją prof. dr hab. med. Barbary Woynarowskiej. 3. Prof. dr hab. med. Irena Szajner-Milart – Polskie Towarzystwo Pediatryczne ZG, „Indeks Leków-Medycyny Praktycznej-2001”.
Medycyna Rodzinna 5/2002
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna