Jeszcze niedawno stosowanie ziół w leczeniu chorób oczu ograniczało się jedynie do przemywania oczu w stanach zapalnych spojówek. Jednak wraz z postępem nauki zaczęły pojawiać się publikacje dowodzące, iż naturalne produkty stosuje się również w leczeniu i profilaktyce zaburzeń zlokalizowanych w innych częściach oka. Surowce naturalne mogą być znakomitą propozycją dla profilaktyki, a także wspomagania leczenia prowadzonego przez lekarza. W niniejszym opracowaniu autor zamierza skupić się na praktycznych aspektach fitoterapii w okulistyce i zaprezentować konkretne receptury ziołowe. Przedstawione zostaną także wyniki badań klinicznych poszczególnych surowców zielarskich.

Na potrzeby tego opracowania choroby oczu podzielono następująco:

1. Choroby infekcyjne i alergiczne, takie jak: jęczmień, zapalenie spojówek, zapalenie brzegów powiek, zapalenie rogówki.

2. Choroby wynikające z uszkodzenia siatkówki, nerwu wzrokowego, soczewki. Do tej grupy zaliczamy: zaćmę, retinopatię cukrzycową, zwyrodnienie plamki żółtej (AMD), jaskrę, choroby neurodegeneracyjne (SM).

3. Zaburzenia wydzielania łez. Zaliczamy do niej: zespół suchego oka (może wynikać ze zmęczenia oczu, np. syndrom komputerowy), zespół Sjögrena, nadmierne łzawienie.

4. Zaburzenia skupienia wiązki światła, takie jak: krótkowzroczność, dalekowzroczność, astygmatyzm, starczowzroczność.

Choroby infekcyjne zewnętrznych części oka od bardzo dawna były przedmiotem terapii ziołowej. Używano najczęściej surowców o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwzapalnym, a także ściągającym. Stosowano kąpiele (kieliszkiem ocznym), przymoczki i okłady. Poniższa receptura zaczerpnięta została z Poradnika Ziołowego Ojca Grzegorza Sroki (1).

Infekcje (mieszanka ziołowa):

Ziele świetlika (Herb. Euphrasiae) 50,0 g

Kwiat rumianku (Flos Chamomillae) 50,0 g

Liść babki lancetowatej (Fol. Plantaginis lanc.) 20,0 g

Kwiat bławatka (Flos Cyani) 20,0 g

Kwiat nagietka (Flos Calendulae) 10,0 g.

Pierwotną przyczyną zapalenia spojówek lub infekcji oka mogą być schorzenia alergiczne, np. katar sienny, w przebiegu którego pojawia się świąd. Wycieranie oczu może stać się przyczyną ww. schorzeń. Na szczęście natura umożliwia nam łagodzenie objawów alergicznych z użyciem naturalnych produktów stosowanych doustnie. Sztandarową substancją używaną w tym celu jest olej z nasion czarnuszki siewnej (Nigellae sativae oleum), w ok. 85% zbudowany z nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym kwasu eikozadienowego (2,6-3%). Olej obecny w nasionach zawiera 0,4-2,5% olejku eterycznego, w którego skład wchodzą m.in.: tymochinon, tymohydrochinon, ditymochinon oraz prawdopodobnie polimer tymochinonu, opisany jako nigellon. Zawartość tymochinonu w olejku otrzymanym przez destylację z parą wodną kształtuje się w granicach 24-25%. W skład nasion czarnuszki wchodzą ponadto: flawonoidy, alkaloidy i saponiny. Badania wykazały, że składniki oleju z nasion czarnuszki hamowały uwalnianie histaminy. Działanie przeciwzapalne tego oleju było porównywalne z aspiryną w dawce 100 mg/kg masy ciała. Tymochinon – jeden ze składników aktywnych oleju z nasion czarnuszki – podawany zwierzętom laboratoryjnym łagodził reakcję zapalną w drogach oddechowych. Z kolei olejek eteryczny z nasion czarnuszki hamował kurczliwość mięśni tchawicy i jelit (2).

Olej z nasion czarnuszki siewnej jest surowcem bezpiecznym, jednak jego smak, o ile przyjmujemy go sautè, jest niezbyt dobrze tolerowany. Ponadto spożywanie go łyżeczką z butelki wiąże się z tym, iż najcenniejszy składnik, czyli olejek eteryczny, ulatnia się w miarę upływającego czasu. Dlatego rekomenduje się podawanie oleju z czarnuszki siewnej w postaci kapsułek. Jednym z działań niepożądanych, które mogą pojawić się po jego stosowaniu, jest odbijanie się olejkiem eterycznym. Stąd też ważna jest zawartość olejku eterycznego w oleju użytym do terapii. Z obserwacji Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza (CZOG) wynika, iż najlepszym stężeniem jest około 1% olejku eterycznego w oleju. Zbyt małe stężenie może spowodować, że olej nie będzie wykazywać działań terapeutycznych. Z kolei stężenie wysokie, a zdarzają się nawet surowce, które mają 3-5%, prowokuje dużo incydentów odbijania się olejkiem eterycznym.

Najbardziej popularne dawkowanie to od 1 do 3 g na dobę. Najczęściej używa się kapsułek 500 mg – większe mogą nie być tolerowane np. przez dzieci. W sytuacji bardzo dużego nasilenia objawów alergicznych, np. w związku z przebywaniem na świeżo skoszonej łące, zaleca się zażywanie oleju z nasion czarnuszki w dawkach wysokich, doraźnie można podawać 4 kapsułki po 500 mg. Efekty pojawiają się najczęściej szybko, w ciągu 20-30 min. Olej z nasion czarnuszki siewnej jest podstawowym surowcem zielarskim rekomendowanym w fitoterapii alergicznego zapalenia spojówek. Istnieją także inne surowce, które mogą wspomóc czarnuszkę. Zaliczamy do nich ekstrakt z liścia pachnotki (Perillae folium). Badania kliniczne potwierdziły skuteczność tego surowca w chorobach alergicznych (3). Uważa się, że najważniejszym związkiem czynnym działającym w przypadku pachnotki zwyczajnej (Perillae frutescens) jest kwas rozmarynowy (4).

Innym związkiem czynnym, który wykazuje działanie przeciwalergiczne, jest kwercetyna. Także ta substancja była przedmiotem badań klinicznych, które wykazały jej skuteczność. Randomizowane, kontrolowane placebo, podwójnie ślepe badanie w grupach równoległych przeprowadzono na 66 osobach (w wieku 22-78 lat). Stosowano 200 mg kwercetyny lub placebo codziennie przez 4 tygodnie. Objawy alergiczne, takie jak: swędzenie oczu, kichanie, nieżyt nosa i zaburzenia snu, uległy znacznej poprawie w grupie stosującej kwercetynę w porównaniu z grupą placebo. Ponadto jakość życia pacjentów z grupy interwencyjnej uległa znacznej poprawie (5). Dobrym źródłem tej substancji jest m.in. kwiat perełkowca japońskiego (Styphnolobium flos). Kolejnym surowcem o działaniu antyalergicznym jest kłącze imbiru (Zingiberis rhizoma), które działało korzystnie u osób cierpiących na alergiczny nieżyt nosa. Osiemdziesięciu pacjentów z alergicznym nieżytem nosa i zapaleniem spojówek było leczonych ekstraktem z kłącza imbiru (500 mg) lub loratadyną (10 mg). Zarówno ekstrakt z imbiru, jak i loratadyna po 3 tygodniach znacząco poprawiły wyniki kwestionariusza oceny objawów, nie było istotnej różnicy między porównywanymi grupami. Łagodzenie objawów alergii jest związane z właściwościami przeciwzapalnymi imbiru (6).

Zaćma to zmętnienie soczewki spowodowane wytrącaniem się w niej nierozpuszczalnych w wodzie związków białkowych, które powstają na skutek utleniania ich przez wolne rodniki.

Stres oksydacyjny inicjuje i przyspiesza powstawanie zaćmy. U osób dotkniętych tą chorobą wykryto podwyższone stężenie produktów utlenienia lipidów w soczewkach i ciałku szklistym. Dlatego surowce naturalne o właściwościach antyoksydacyjnych stały się przedmiotem badań, w których oceniano ich wpływ na postęp choroby.

W analizie zależności pomiędzy spożyciem karotenoidów a rozwojem katarakty uczestniczyło 77 466 pielęgniarek w wieku 45-71 lat. Obserwacja trwała 12 lat. W tym czasie usunięto 1471 przypadków zaćmy. Po uwzględnieniu wieku, palenia tytoniu i innych potencjalnych czynników ryzyka wystąpienia zaćmy, osoby z najwyższym spożyciem luteiny i zeaksantyny miały o 22% mniejsze ryzyko potrzeby operacyjnego leczenia zaćmy w porównaniu z osobami o najniższym spożyciu tych karotenoidów. Inne karotenoidy (β-karoten, likopen i β-kryptoksantyna), witamina A i retinol nie wpływały na zaćmę. Dieta bogata w luteinę i zeaksantynę może zmniejszać ryzyko wystąpienia zaćmy wymagającej leczenia operacyjnego (7).

Siedemnastu pacjentów, u których klinicznie zdiagnozowano zaćmę związaną z wiekiem, przydzielono losowo do badania z podwójnie ślepą próbą obejmującego suplementację diety luteiną (15 mg), α-tokoferolem (100 mg) lub placebo 3 razy w tygodniu przez okres do 2 lat. Ostrość wzroku i wrażliwość na światło poprawiły się w grupie stosującej luteinę, podczas gdy istniała tendencja do utrzymywania i zmniejszania ostrości wzroku odpowiednio przy suplementacji α-tokoferolem i placebo (8).

Na rozwój zaćmy duży wpływ ma ekspozycja na promienie słoneczne. Australia bez wątpienia jest krajem, gdzie ekspozycja na te promienie jest wysoka. Interesujące badanie w tym zakresie (Blue Mountains Eye Study) prowadzono w latach 1992-1994 z udziałem 3654 osób powyżej 49. roku życia. Oczy pacjentów badano co 5 lat, proszono ich też o wypełnienie kwestionariusza dotyczącego diety. Wyższe spożycie witamin A, C i E oraz β-karotenu i cynku chroniło przed rozwojem zaćmy jądrowej w badanej populacji (9).

76,7% uczestników zbadano ponownie po 10 latach (2002-2004), a 56,1% po 15 latach (2007-2010). Wyniki opublikowano w 2015 roku. Progresję choroby nasila palenie papierosów, natomiast ogranicza ją konsumpcja ryb. Dieta bogata w antyoksydanty może spowolnić procesy degeneracyjne, ma też wpływ na elastyczność naczyń włosowatych i tkanek bogatych w kolagen (10).