Organizm człowieka nie posiada zdolności do syntezowania niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), dlatego dieta bogata w kwas α-linolenowy (ang. alpha linolenic acid – ALA) – rodzina omega-3, kwas linolowy (ang. linoleic acid – LA) – rodzina omega-6 i kwas oleinowy – rodzina omega-9, stanowi fundamentalne znaczenie dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania organizmu ludzkiego na różnych etapach życia. Suplementacja NNKT poprzez oleje roślinne to naturalny, bezpieczny i skuteczny sposób na dostarczenie organizmowi kwasów omega-3, omega-6 i omega-9. Wiele olejów zawiera również korzystne antyoksydanty, witaminę E oraz fitoskładniki, co wzmacnia ich działanie prozdrowotne. Z tego względu niezwykle istotnym kierunkiem hodowli nowych odmian ziół jest zwiększanie zawartości związków biologicznie czynnych w nasionach. Do tej grupy zaliczane są związki podstawowe (występujące we wszystkich roślinach) oraz wtórne (charakterystyczne dla konkretnych gatunków). Prace hodowlane ukierunkowane na zwiększenie zawartości związków podstawowych, głównie poprzez modyfikację profilu jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, prowadzone są m.in. dla lnu uprawnego, konopi włóknistych, kolendry siewnej oraz ostropestu plamistego. Zwiększenie zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych w wyżej wymienionych roślinach wiąże się ze zwiększeniem ich wartości odżywczej oraz wzrostem potencjalnego znaczenia olejów w profilaktyce chorób przewlekłych, a to z kolei przemawia za upowszechnieniem ich stosowania w codziennej diecie.

Pod względem budowy chemicznej nienasycone kwasy tłuszczowe charakteryzują się obecnością co najmniej jednego wiązania podwójnego pomiędzy atomami węgla w łańcuchu węglowym. W zależności od liczby tych wiązań dzieli się je na jednonienasycone (ang. monounsaturated fatty acids – MUFA), zawierające jedno wiązanie podwójne, oraz wielonienasycone (ang. polyunsaturated fatty acids – PUFA), które posiadają dwa lub więcej takich wiązań. Zarówno jedno-, jak i wielonienasycone kwasy tłuszczowe pochodzenia roślinnego są wykorzystywane przez większość komórek ludzkiego organizmu jako źródło energii oraz materiał budulcowy błon komórkowych. Regularne spożycie tych kwasów tłuszczowych wiąże się z redukcją ryzyka rozwoju chorób przewlekłych, takich jak: miażdżyca, choroby serca, cukrzyca typu 2 oraz niektóre typy nowotworów. Co więcej, nienasycone kwasy tłuszczowe mają również pozytywny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego – poprawiają kondycję mózgu, wspomagają procesy poznawcze, mogą łagodzić objawy depresji oraz innych zaburzeń nastroju (1, 2).

MUFA posiadają tylko jedno wiązanie podwójne – do tej grupy kwasów zalicza się m.in. kwas oleinowy (C18:1, omega-9), oleopalmitynowy (C16:1) czy erukowy (C22:1). Badania wskazują, że jednonienasycone kwasy tłuszczowe obniżają poziom cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego, ale nie obniżają poziomu HDL, czyli tzw. dobrego cholesterolu, wpływają korzystnie na ciśnienie tętnicze i wrażliwość insulinową, a także mają działanie kardioprotekcyjne i przeciwzapalne (3-5).

PUFA posiadają w swojej strukturze więcej niż jedno podwójne wiązanie. Do najważniejszych zaliczamy kwasy omega-3, czyli α-linolenowe (ALA), oraz omega-6, czyli linolowe (LA), które różnią się położeniem pierwszego podwójnego wiązania w łańcuchu węglowym. Kwas ALA (α-linolenowy) jest prekursorem dla długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3, tj. EPA (eikozapentaenowego) i DHA (dokozaheksaenowego), choć proces ten jest ograniczony. Kwasy omega-3 wpływają na utrzymanie prawidłowego poziomu lipidów, trójglicerydów we krwi, normalizują ciśnienie krwi i hamują rozwój choroby niedokrwiennej serca. Liczne doniesienia wskazują na możliwość zastosowania kwasów omega-3 w leczeniu zakrzepicy, chorób alergicznych oraz wszelkich chorób o podłożu zapalnym. Działanie to może wynikać z wpływu kwasów omega-3 na regulację stężenia cytokin, których podwyższony poziom warunkuje przewlekłe stany zapalne, choroby autoimmunologiczne, miażdżycę oraz powstawanie nowotworów. Ponadto zapewniają prawidłową pracę mózgu, zapobiegają powstawaniu zmian w jelicie grubym, wpływają na odpowiednie kształtowanie układu nerwowego u płodu, a także wzmacniają wzrok. Źródłem kwasów omega-3 są przede wszystkim: tłuste ryby morskie, skorupiaki, orzechy włoskie, olej lniany czy olej arachidowy (6-8). Do grupy kwasów tłuszczowych omega-6 należą m.in.: kwas linolowy (LA), arachidonowy (ang. arachidonic acid – AA) oraz gammalinolenowy (ang. gamma linolenic acid – GLA). Związki te pełnią istotne funkcje w organizmie – biorą udział w syntezie hormonów, wspierają przemianę materii, przyspieszają regenerację tkanek, wspomagają wzrost włosów i odnowę komórek skóry. Ponadto przyczyniają się do utrzymania mocnych kości, regulują ciśnienie tętnicze, a także wspierają prawidłowe działanie serca, przewodu pokarmowego i nerek. Ich obecność w diecie jest istotna również w terapii chorób skórnych, cukrzycy typu 2, zaburzeń hormonalnych oraz dla właściwego funkcjonowania układu rozrodczego. Źródłem kwasów omega-6 są: olej słonecznikowy, pestki słonecznika, pestki dyni, orzechy ziemne, awokado oraz migdały (9-12).

Zbilansowana dieta pod względem spożycia nienasyconych kwasów tłuszczowych polega na dostarczeniu odpowiednich ilości dwóch kluczowych grup tych kwasów: MUFA i PUFA. Oba typy kwasów tłuszczowych mają korzystny wpływ na zdrowie, ale pełnią różne funkcje i nadmiar jednych względem drugich może prowadzić do zaburzeń metabolicznych. Zatem optymalna proporcja oznacza, że zawartość kwasów tłuszczowych nienasyconych (zarówno MUFA, jak i PUFA) powinna być co najmniej dwa razy większa niż nasyconych (ang. saturated fatty acids – SFA). Z kolei optymalny stosunek kwasów jednonienasyconych do wielonienasyconych w diecie powinien wynosić około 1:1 do 2:1, czyli nieco więcej MUFA niż PUFA. Wielu badaczy podkreśla, że optymalny stosunek kwasów omega-6 do omega-3 powinien wynosić ok. 2:1, ponieważ taka proporcja sprzyja utrzymaniu równowagi metabolicznej i ogranicza ryzyko rozwoju stanów zapalnych. Jednakże, stosunek 4:1 do 5:1 również uznaje się za akceptowalny i korzystny dla zdrowia, szczególnie w kontekście realnych możliwości dietetycznych – kwasy omega-3 są obecne w żywności w znacznie mniejszych ilościach niż omega-6, co sprawia, że osiągnięcie niższych proporcji jest trudne w codziennej diecie (3, 7, 11, 13) (tab. 1).