© Borgis - Medycyna Rodzinna 5/2003, s. 154-155
Kamil Hozyasz1, Anna Ruszczyńska2, Ewa Bulska2
Stężenia pierwiastków śladowych u chorych na celiakię
Micronutrients in patients with coeliac disease
1 z Kliniki Pediatrii Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. A. Milanowski
2 z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego
Summary
The clinical picture of coeliac disease varies widely from life-threatening conditions to asymptomatic cases. The aim of our study was to determine serum levels of micronutrients in patients with coeliac disease. 7 patients on gluten-free diet and 7 celiacs on gluten-containing diet participated in the study. Serum manganese, molibdenium, chromium, zinc and copper concentrations were determined by use of inductively coupled plasma-mass spectrometry (ICP-MS). Micronutrients levels were lower in patients refusing dietetic treatment. The results suggest the need of examination of patients´ micronutrients status.
Choroba trzewna (celiakia) należy do nielicznych schorzeń, w których zachodzi ścisłe i długotrwałe powiązanie między powszechnie konsumowanymi produktami spożywczymi a zaburzeniami ogólnoustrojowymi. Gluten, zawarty w ziarnie pszenicy, żyta oraz jęczmienia, inicjuje łańcuch nie w pełni poznanych reakcji, powodujących aktywację układu immunologicznego u predysponowanych genetycznie osób (2, 4, 5).
U pacjentów nieleczonych dietą bezglutenową dochodzi do uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego, przerostu krypt, zaniku kosmków oraz zwiększenia liczby limfocytów T z receptorem gd w śródbłonku jelita cienkiego. Oprócz niedoborów enzymów kosmkowych wzrasta przepuszczalność jelit dla składników pokarmu, które mogą wywierać toksyczne działanie. Występują zaburzenia ukrwienia i motoryki jelit, w tym także przyściennego mieszania treści pokarmowej, zależnego od pracy prawidłowych kosmków jelitowych, co przyczynia się do dodatkowego ograniczenia wchłaniania jelitowego. Typowymi objawami klinicznymi bogatosymptomatycznej celiakii są: powiększenie obwodu brzucha, przewlekła biegunka z tłuszczowymi stolcami, zaburzenia trawienia i wchłaniania, upośledzenie rozwoju somatycznego (niskorosłość), zmiana usposobienia (drażliwość) (5). Powyższe objawy występują w dużym nasileniu u dzieci, u których stosunkowo wcześnie wprowadzono do diety gluten.
Chorobę trzewną można podzielić, uwzględniając nasilenie objawów klinicznych, na pełnoobjawową, skąpoobjawową i bezobjawową (niemą klinicznie). Ze względu na wiek chorego, w chwili wystąpienia uchwytnych objawów klinicznych, wyróżnia się celiakię wczesną, ujawniającą się w wieku niemowlęcym i pierwszych latach życia oraz późną, po raz pierwszy manifestującą się u dzieci starszych i osób dorosłych, często pod wpływem takich czynników jak duży stres, zmiana miejsca zamieszkania, przewlekła infekcja. Celiakia późna nie jest rzadkością. Choroba może się nawet ujawnić dopiero w dziewiątej dekadzie życia. Postaci skąpoobjawowe i bezobjawowe choroby trzewnej są nawet 7-krotnie częstsze niż pełnoobjawowe. W ostatnich latach szerokie wdrożenie badań serologicznych do diagnostyki celiakii przyczyniło się do wzrostu liczby rozpoznań (2, 4).
W 1984 r. Cooke i Holmes w monografii poświęconej celiakii omówili rolę niedoborów miedzi, chromu i cynku w rozwoju powikłań u nieleczonych chorych (1). Niskie stężenia cynku w surowicy stwierdzano zarówno u pacjentów z całkowitym jak i tylko częściowym zanikiem błony śluzowej jelita cienkiego (3). W ostatnio publikowanych opracowaniach dotyczących celiakii zwracano tylko uwagę na niedobory witamin rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach, natomiast pomijano znaczenie niedoborów mikroelementów (2, 4, 5).
Celem pracy było zbadanie stężenia manganu, molibdenu, chromu, miedzi i cynku w surowicy chorych na celiakię.
MATERIAŁ I METODY
Badaniami objęto 14 pacjentów (10, 4) z celiakią w wieku od 10 do 26 lat, spośród których siedmiu pozostawało na ścisłej diecie bezglutenowej od co najmniej 2 lat. U pozostałych siedmiu chorych, odmawiających leczenia, występowały przeciwciała przeciwendomysialne, będące markerem serologicznym aktywnej choroby.
Do oznaczenia cynku (Zn66), miedzi (Cu63), manganu (Mn55), molibdenu (Mo98) i chromu (Cr52) w surowicy zastosowano technikę spektrometrii mas z jonizacją w plazmie indukcyjnie sprzężonej (ICP-MS). Ta nowoczesna technika, umożliwiająca oznaczanie niskich stężeń pierwiastków w próbkach materiałów klinicznych (mocz, krew), charakteryzuje się wysoką czułością, dobrą precyzją oznaczeń, selektywnością oraz krótkim czasem trwania analizy.
Wszystkie roztwory stosowane do rozpuszczania oraz rozcieńczania próbek były wysokiej czystości: 65% HNO3 suprapure Merck (Niemcy), woda Mili-Q (Milipore, USA) oraz wielopierwiastkowy wzorzec do ICP-MS firmy Merck (Niemcy). Wykorzystano spektrometr ICP MS Elan 6100 Perkin Elmer Sciex (Kanada) wyposażony w rozpylacz typu Mainharda, kwarcową komorę mgielną Scota i niklowe stożki. Spektrometr kondycjonowano według standardowych procedur ustawiając przepływ gazu rozpylającego – argonu (0,94 L min-1), przepływ gazu plazmowego – argonu (15,50 L min-1), położenie rozpylacza, stożków i soczewek skupiających. Próbki surowicy rozcieńczano dziesięciokrotnie przed pomiarem wodą Mili-Q. W pomiarach wykorzystano metodę krzywej kalibrowania. Granica wykrywalności (DL = 3s) dla Cu 63, Zn64, Mn55, Mo98 i Cr52 osiągnęła poziom odpowiednio 0,006 mg/L, 0,510 mg/L, 0,003 mg/L, 0,039 mg/L i 0,045 mg/L. Średnia precyzja oznaczeń wynosiła 10%.
W opracowaniu statystycznym wykorzystano test t-studenta.
WYNIKI
Średnie stężenia pierwiastków śladowych były wyższe u pacjentów stosujących dietę bezglutenową, jednakże różnice nie osiągnęły poziomu istotności statystycznej, p> 0,05 (tab. 1). W przypadku wszystkich pierwiastków najwyższe jednostkowe stężenia występowały u chorych leczonych dietą bezglutenową.
Tabela 1. Stężenia pierwiastków śladowych u chorych na na celiakię.
Grupa chorych na celiakięStężenia mikroelementów w surowicy
Mangan, mg/LMolibden, mg/LChrom, mg/LMiedź, mg/LCynk, mg/L
X ? SDzakresX ? SDzakresX ? SDzakresX ? SDzakresX ? SDzakres
Leczeni dietą bez-glutenową (n = 7)7,4 ?4,83,2-16,43,8 ?3,10,8-9,1296,5? ?28,1258,6-346,8884,9??191,4582,6-1085,31246,? ?547,5836,7-2414,9
Nieleczeni dietą bez-glutenową (n = 7)6,2 ?4,82,3-16,23 ?2,70,8-7,7279,3? ?44,4202,7-336772,3? ?224,3517,7-10761081,4? ?561,6500,3-2188
Omówienie i wnioski
Nieleczona choroba trzewna powoduje zaburzenia wchłaniania makro- i mikroelementów. Należy również pamiętać, że nieumiejętnie skomponowana dieta bezglutenowa, oparta np. o zbyt duże ilości prostych węglowodanów, może być dietą niedoborową. Pilotażowe badanie wykazało, że istnieją różnice w zakresie zawartości niezbędnych pierwiastków śladowych u chorych na celiakię stosujących leczniczą dietę bezglutenową oraz odmawiających jej stosowania. Szerokie zakresy występowania niezbędnych pierwiastków śladowych w obu grupach pacjentów wskazują, że przed włączeniem leczenia uzupełniającego mikroelementami wskazane jest wykonanie oznaczeń ich stężenia u każdego chorego.
Piśmiennictwo
1. Cooke W.T., Holmes G.K.T.: Coeliac disease. Churchill Livingstone 1984. 2. Farrell R.J., Kelly C.P.: Celiac Sprue. N Engl J Med 2002;346:180-188. 3. Kemppainen T.A. et al.: Nutritional status of newly diagnosed celiac disease patients before and after institution of a celiac disease diet – association with the grade of mucosal villous atrophy. Am J Clin Nutr 1998; 67:482-487. 4. Nelsen D.A.: Gluten-sensitive enteropathy (celiac disease): more common than you think. Am Fam Phys 2002; 66:2259-2266. 5. Walker-Smith J.A.: Celiac disease. W: Pediatric Gastrointestinal Disease, red. Walker WA, B.C. Decker Inc. 2000:727-746.
Medycyna Rodzinna 5/2003
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna