© Borgis - Medycyna Rodzinna 5/2003, s. 156-158
Kamil Hozyasz
Pokarm kobiecy i mieszanki sojowe w żywieniu niemowląt na diecie wegańskiej
The key role of breast-feeding and soy formulas in vegan diet for infants
z Kliniki Pediatrii Instyttutu matki i Dziecka w Warszawie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. Andrzej Milanowski
Summary
The purpose of this paper is to identify important isssues in the feeding of vegan infants
W ostatnich 20 latach w Europie Zachodniej oraz w USA stale wzrastała liczba ludzi decydujących się na stosowanie ścisłej diety roślinnej (weganie). W Polsce obserwowana jest podobna tendencja, jednakże w znacznie mniejszej skali. Weganie w naszym kraju napotykają na wiele trudności w związku z brakiem tradycji stosowania diety bezmięsnej. Gdy rodzice wybierają taką dietę dla swoich dzieci to spotykają się niejednokrotnie z wrogością ze strony środowiska medycznego. Obecny stan wiedzy z zakresu nauk biologicznych prowadzi do wniosku, by za najoptymalniejszą dietę dla dzieci uważać taką, która obejmuje zarówno produkty pochodzenia roślinnego jak i zwierzęcego. Nie wymaga ona podejmowania szczególnych starań celem prawidłowego zbilansowana. W przypadku diety wegańskiej trzeba myśleć o zabezpieczeniu podaży pokarmów o zwiększonej gęstości energetycznej, zawartości pełnowartościowego białka, niektórych makro- i mikroelementów czy stosowania suplementacji witaminą B12 czy D3. Niemniej nie można twierdzić, że nie jest możliwy prawidłowy rozwój dziecka gdy pozostaje ono na diecie wegańskiej – wymaga to jednak wysiłku popartego szczegółową wiedzą w zakresie układania i suplementowania diety. Amerykańskie Towarzystwo Pediatryczne oraz Amerykańskie Towarzystwo Dietetyczne wyraziły opinię, że dieta wegańska, po spełnieniu pewnych warunków, może być stosowana zarówno w żywieniu niemowląt jak i dzieci starszych, na które to zalecenia często powołują się osoby propagujące tę dietę w naszym kraju. Polski Zespół Ekspertów w sprawie stosowania w wieku rozwojowym diet wegetariańskich autoratywnie zdeklarował, że dieta wegańska nie jest dopuszczalną dietą dla osób w wieku rozwojowym.
W wielu przypadkach motywacją do wyboru diety wegańskiej są względy religijne czy reprezentowanie antyantropocentrycznego systemu filozoficznego. Jemy by żyć a nie żyjemy by jeść. Wielu wegan posiadających dzieci nie decyduje się na stosowanie diety semiwegetariańskiej u dzieci, argumentując, że porzucanie przyjętego w życiu systemu wartości pozostaje w sprzeczności z ideami wolności człowieka, który ma prawo do szczęścia i zdrowia, nie ograniczonego tylko do wymiaru biologicznego. I dlatego warto by lekarz rodzinny znał podstawowe zasady żywienia niemowlęcia w rodzinie wegańskiej.
Niemowlęta powinny być karmione wyłącznie pokarmem matki co najmniej przez 4, a optymalnie przez 6 pierwszych miesięcy życia. Celem poprawy profilu kwasów tłuszczowych w mleku kobiecym karmiące piersią wegetarianki powinny spożywać produkty zasobne w kwas linolenowy (np. olej lniany i sojowy, siemię lniane) natomiast ograniczyć spożycie kwasu linolowego (oliwa z oliwek) oraz unikać twardych margaryn. Korzystne może być włącznie do diety alg zawierających triacylglycerol połączony z kwasem dokozaheksaenowym. Zaleca się suplementację karmiącej piersią matki preparatami wielowitaminowymi zawierającymi cyjanokobalaminę, witaminę D3 oraz ryboflawinę lub zalecenie spożywania specjalnie wzbogacanej żywności. Rekomendowana jest suplementacja wegańskich niemowląt karmionych piersią następującymi witaminami i mikroelementami: 1. po urodzeniu witamina K 0,5-1 mg i.m. lub 1-2 mg doustnie; 2. witamina D3 co najmniej 200IU/dobę; 3. witamina B12 0,4 mg/dobę w 1-5 miesiącu a następnie 0,5 mg/dobę od 6 miesiąca życia; 4. żelazo 1 mg/kg/dobę od 4-6 miesiąca życia; 5. fluor 0,25 mg/dobę od 7 miesiąca życia gdy spożywana woda zawiera mniej niż 0,3 ppm fluoru. Przedmiotem dyskusji jest celowość suplementacji cynkiem starszych niemowląt.
W przypadku braku pokarmu u matki niemowlęta wegańskie powinny być karmione mieszankami sojowymi dla niemowląt, wzbogaconymi w metioninę (Bebiko sojowe – formuła początkowa oraz Bebiko sojowe 2R z dodatkiem kleiku ryżowego – dla niemowląt od 5 miesiąca życia, Bebilon sojowy 1 – formuła początkowa oraz Bebilon sojowy 2 – dla niemowląt powyżej 6 miesiąca życia, Humana SL, Isomil – formuła początkowa i Isomil 2 – dla niemowląt od 6 miesiąca życia, Prosobee 1 – formuła początkowa i Prosobee 2 – dla niemowląt od 5 miesiąca życia). Dostępne na rynku mieszanki sojowe różnią się zawartością białka, kompozycją tłuszczu (na przykład obecnością lipidów z oleiny palmowej) czy wkładu węglowodanowego (polimery glukozy z/bez dodatku sacharozy), poziomem wzbogacenia w witaminy i mikroelementy (tab. 1). Nie jest dopuszczalne stosowanie w żywieniu niemowląt zwykłego mleka sojowego. Opieranie diety o mleko migdałowe czy ryżowe, kleiki zbożowe z owocami może prowadzić do niedoborów żywieniowych wywołujących nieodwracalne uszkodzenia w organizmie dziecka. U wcześniaków stosuje się formuły oparte o białka mleka krowiego. Nie wykazano by izoflawony sojowe wywoływały zaburzenia hormonalne czy immunologiczne u dzieci.
Tabela 1. Porównanie składu preparatów sojowych do żywienia niemowląt w pierwszym półroczu życia (formuł początkowych) dostępnych w Polsce
100 mL gotowe-go do spożycia pokarmuBebiko sojowe** (Nutricia)Bebilon sojowy 1 (Nutricia)Humana SL (Humana)Isomil (Abbot)Prosobee 1 (Mead Johnson)Zapotrzebowanie dobowe*
Wartość energetyczna (kcal)7066726867,6108 kcal/kg m.c.
Białko (g)1,81,81,71,82,02,4 g/kg m.c.
Metionina (mg)2727Brak danychBrak danych37,858 mg/kg m.c. (metionina+cys-teina)
Cholina (mg)5,27,96,97,98,1125 mg
Tłuszcz (g)3,33,63,63,73,64,9 g/kg m.c.
Węglowodany (g)8,16,78,36,96,6Węglowodany i białko powinny pokrywać ok. 59% zapo-trzebowania energetycznego
Wapń (mg)6454757064,2600 mg
Żelazo (mg)0,920,80,91,031,210 mg
Cynk (mg)0,650,620,60,790,815 mg
Jod (mg)1413101010,1440 mg
Miedź (mg)0,050,040,0490,0470,0510,4-0,6 mg
Selen (mg)-11,1--10 mg
Witamina D3(mg)1,51,41,41,01,010-20 mg
Witamina B12 (mg)0,20,20,090,30,20,3-0,5 mg
Tauryna (mg)4,064,65,34,24,5-
Karnityna (mg)0,851,51,41,181,35-
*zapotrzebowanie wg norm ustalonych przez polski Instytut Żywności i Żywienia dla niemowląt w 1-6 mż. na diecie „zwykłej” (Nowa Medycyna 4/98)
** preparat dostępny bez recepty
Pokarmy stałe zaleca się wprowadzać nie wcześniej jak w 4 miesiącu, a najlepiej około 6 miesiąca życia. Pierwszym produktem powinny być wzbogacone w żelazo kleiki ryżowe, następnie kleiki kukurydziane. Ważną rolę w jadłospisie mogą pełnić kaszki dla niemowląt zawierające kultury Bifidobacterium lactis i Streptococcus thermophilus (Kaszka ryżowo-kukurydziana Bifidus oraz Kaszka 8 zbóż Bifidus). Do kaszek tych, obok probiotycznych bakterii, dodawana jest laktoza*, która również korzystnie wpływa na rozwój flory jelitowej niemowlęcia oraz zwiększa wchłanianie wapnia. Cenną propozycją są produkty zbożowe wzbogacane pełnowartościowym białkiem roślinnym, np. z chlebowca świętojańskiego, i żelazem, gotowe do spożycia po zmieszaniu z wodą (na polskim rynku dostępny jest Sinlac). W 6-8 miesiącu wprowadza się do diety surowe tarte jabłko, soki i przeciery (jabłko, gruszka, dynia, melon). Należy pamiętać, że zbyt duża podaż soków może wywołać biegunkę. W 7--8 miesiącu można wprowadzić tofu, jogurt sojowy oraz purée ze strączkowych, np. zielony groszek. Poleca się podawanie w czasie jednego posiłku pokarmów zawierających białko z różnych gatunków roślin. Dzieci na diecie wegańskiej, w wieku poniżej 2 roku życia, mają o ok. 30-35% większe zapotrzebowanie na białko.Większe ilości gotowanych warzyw, soki warzywne, gryka, przetwory zbóż glutenowych i sery sojowe dopuszczalne są od 10 miesiąca. Probiotyczna Kaszka 8 zbóż Bifidus zawiera mąkę z czterech podstawowych zbóż europejskich (pszenicy, jęczmienia, owsa i żyta), ryżu, kukurydzy a także z prosa i sorgo. Duże ilości marchwi, buraków i szpinaku, pochodzących z upraw przemysłowych, mogą spowodować methemoglobinemię u młodych niemowląt. Makaron ryżowy i tempeh rekomenduje się od 11-12 miesiąca.
Wskazana jest okresowa analiza diety dziecka przez doświadczonego dietetyka. W jednym z badań obserwowano nieco mniejszą długość niemowląt wegańskich w porównaniu do ogólnej populacji. Niemowlęta karmione sojowymi mieszankami dla niemowląt wzrastają somatycznie i rozwijają się psychoruchowo w pełni prawidłowo.
W diecie wegetariańskiej ważnym źródłem energii są różne rodzaje masła roślinnego, np. arachidowe, migdałowe. Wskazane jest by w rodzinach zwiększonego ryzyka rozwoju alergii u potomstwa matki-wegetarianki w okresie ciąży i laktacji wyeliminowały z diety produkty otrzymywane z orzechów. Dzieciom z grupy ryzyka nie należy wprowadzać orzechów i ich pochodnych do diety przed ukończeniem 3. roku życia.

*Nie wszyscy weganie akceptują podawanie dzieciom laktozy (cukru mlecznego). Dwucukier laktoza zbudowany jest z glukozy i galaktozy. Galaktoza jest niezbędna dla prawidłowego dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego dziecka. Wśród produktów roślinnych najzasobniejsze w galaktozę są śliwki daktylowe (35 mg/100g) oraz pomidory, melony, papaja (>10 mg/100 g).
Piśmiennictwo
1. American Academy of Pediatrics, Committee on Nutrtion. Soy protein-based formulas: recommendations for use in infant feeding. Pediatrics 1998; 101:148-153. 2. Committee on Nutrition, American Academy of Pediatrics. Pediatric Nutrition Handbook. 4th ed. Elk Grove Village 1998. 3. Lasekan JB et al.: Growth of newborn, term infants, fed soy formulas for 1 year. Clin Pediatr 1999; 38:563-571. 4. Lonnerdal B.: Effects of maternal dietary intake on human milk composition. J Nutr 1986; 116:499-513. 5. Mangels A.R., Messina V.: Considerations in planning vegan diets: Infants. J Am Diet Assoc 2001; 101:670-677. 6. Stanowisko Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii i Zespołu Ekspertów w sprawie stosowania w wieku rozwojowym diet wegetariańskich. Przegl Pediatr 2002, 32:242. 7. The American Dietetic Association. Position on of The American Dietetic Association: Vegetarian Diets. J Am Diet Assoc 1997; 97:1317-1321. 8. Zmora E. et al.: Multiple nutritional deficiences in infants from a strict vegetarian community. Am J Dis Child 1979; 133:141-144.
Medycyna Rodzinna 5/2003
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna