- reklama -
© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2008, s. 69-73
*Ewa Wilczek-Rużyczka1, Zbigniew Plewa2
Wypalenie zawodowe u pracowników ochrony zdrowia
Burnout among health care professionals
1Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Wydział Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. med. Antoni Czupryna
2 Oddział Chirurgii Ogólnej 1. Szpitala Wojskowego SP ZOZ w Lublinie
Ordynator Oddziału: lek. med. Marek Wojcieszek
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. med. Antoni Czupryna
2 Oddział Chirurgii Ogólnej 1. Szpitala Wojskowego SP ZOZ w Lublinie
Ordynator Oddziału: lek. med. Marek Wojcieszek
Summary
Medical doctor´s and nurse´s work with and for people may become a source of satisfaction, energy and professional fulfillment. However, it sometimes may lead to discouragement, feeling of burden and lack of satisfaction, which mean professional burnout.
Ch. Maslach defined burnout as an emotional exhaustion, depersonalization, and decreased sense of personal achievements, which may occur among individuals working with other people in a certain way. It is a very disadvantageous phenomenon, and fighting it requires effective diagnostic and measuring methods.
Aim
The main objective of this study was to describe the level of professional burnout among 260 health care professionals, and its relation with their profession, and also represented specialty.
Material and methods
The study took place between 2006 and 2007 and it included 71 clinicians and 189 nurses working in hospital units and outpatient clinics in southern Poland. Participants were divided into three subgroups according to their working site i.e. surgical units, non-surgical, and general practitioners. The following study methods were used; Maslach Burnout Inventory MBI and Sociodemographic Questionnaire.
Results
It was found that represented specialty predicted professional burnout rather than other profession. The analysis proved significant differences in the measurement of burnout level in relation to specialty while no significant differences were observed between professional groups i.e. clinicians and nurses.
Conclusions
The analysis of differences in given burnout dimensions showed that non-operative group (doctors) and primary heath care group (nurses) had the best results.
Medical doctor´s and nurse´s work with and for people may become a source of satisfaction, energy and professional fulfillment. However, it sometimes may lead to discouragement, feeling of burden and lack of satisfaction, which mean professional burnout.
Ch. Maslach defined burnout as an emotional exhaustion, depersonalization, and decreased sense of personal achievements, which may occur among individuals working with other people in a certain way. It is a very disadvantageous phenomenon, and fighting it requires effective diagnostic and measuring methods.
Aim
The main objective of this study was to describe the level of professional burnout among 260 health care professionals, and its relation with their profession, and also represented specialty.
Material and methods
The study took place between 2006 and 2007 and it included 71 clinicians and 189 nurses working in hospital units and outpatient clinics in southern Poland. Participants were divided into three subgroups according to their working site i.e. surgical units, non-surgical, and general practitioners. The following study methods were used; Maslach Burnout Inventory MBI and Sociodemographic Questionnaire.
Results
It was found that represented specialty predicted professional burnout rather than other profession. The analysis proved significant differences in the measurement of burnout level in relation to specialty while no significant differences were observed between professional groups i.e. clinicians and nurses.
Conclusions
The analysis of differences in given burnout dimensions showed that non-operative group (doctors) and primary heath care group (nurses) had the best results.
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
 Podstawy neuropsychologii klinicznej |
 Studia nad histerią |
 Poza mózg |
Stres w środowisku pracy, jej niedoskonała organizacja i specyfika, kontakty interpersonalne, wiążące się nie tylko z pomocą choremu, ale również z terapeutycznym oddziaływaniem na stan psychiczny chorego, mogą doprowadzać do negatywnych skutków u pracowników ochrony zdrowia. Koszty bliskiej interakcji i konfrontacji z cierpieniem, ze śmiercią oraz z przewlekłym stresem mogą pojawić się szczególnie wówczas, gdy lekarz i pielęgniarka nie są w stanie radzić sobie z własnymi negatywnymi emocjami, zmęczeniem i obciążeniem. Doprowadza to u nich do wyczerpania emocjonalnego. Zaczynają oni bronić się przed tym przez dystansowanie, traktując pacjentów coraz bardziej przedmiotowo i tak dochodzi do zjawiska jakim jest depersonalizacja oraz pojawienia się braku satysfakcji zawodowej i utraty zaangażowania w pracy, czyli konsekwencji związanych z syndromem wypalenia zawodowego.
Ujmuje to Ch. Maslach (1993, za Tucholska, 2001) jako wielowymiarowy model wypalenia zawodowego, który zawiera w sobie pojedynczy wymiar (wyczerpanie), a zarazem rozszerza go dodając ponadto dwa wymiary: reakcję na innych (depersonalizacja) i reakcję na siebie (obniżone poczucie dokonań osobistych). Interesującym, według Maslach, jest fakt, że te trzy wymiary w istocie pojawiały się w większości różnych definicji wspomnianego wypalenia, nawet jeśli nie były one rozpatrywane w układzie wielowymiarowym. Dla przykładu wyczerpaniem określano zmęczenie, utratę energii, osłabienie i znużenie; depersonalizację – jako negatywne, czy niewłaściwe postawy wobec klientów, utratę ideałów i drażliwość; natomiast obniżone poczucie dokonań osobistych – jako zmniejszenie produktywności lub możliwości, niskie morale, wycofanie się i niezdolność do radzenia sobie z sytuacją (Maslach, 2007).
Z tych trzech wymiarów wypalenia zawodowego wyczerpanie emocjonalne jest najbardziej zbliżone do pojęcia stresu, gdyż czynniki mające związek z wyczerpaniem emocjonalnym są bardzo podobne do opisywanych w literaturze na temat stresu. Jak podaje Maslach (2007), uwzględnienie tylko stresowego komponentu tego doświadczenia nie wystarcza, ponieważ ignoruje dwa pozostałe komponenty – samoocenę i stosunek do innych. Z psychospołecznej analizy wypalenia zawodowego przeprowadzonej przez cytowaną autorkę wynika, że jest ono indywidualnym doświadczeniem stresu osadzonym w kontekście złożonych relacji społecznych, obejmuje pojęcie danej osoby zarówno o sobie, jak i o innych. W trójskładnikowym modelu wypalenia obniżone poczucie dokonań osobistych odzwierciedla wymiar samooceny, a depersonalizacja stara się oddać wymiar relacji interpersonalnych.
Istotną zmianą podejścia Maslach (za Tucholska, 2001) do zjawiska wypalenia jest analizowanie go w szerszej płaszczyźnie zawodowej. Aktywność zawodową autorka umieszcza na kontinuum, na którego jednym krańcu jest „zaangażowanie”, na drugim zaś „wypalenie”. Wypalenie to syndrom składający się z wyczerpania, cynizmu i niedostatecznej efektywności. Jest ono przeciwstawne do zachowań pełnych energii, gotowości do współpracy i charakteryzujących się skutecznością. Takie cechy aktywności wskazują na zaangażowanie jednostki w pełnienie ról zawodowych. Autorka uwzględnia trzy wymiary, analogicznie jak w przypadku wypalenia. Tak, więc zaangażowanie wyraża się:
– energią – w przeciwieństwie do wyczerpania,
– współpracą – przeciwstawianą dystansowaniu się i cynizmowi,
– przekonaniem o własnej skuteczności – w przeciwieństwie do przekonania o braku osiągnięć zawodowych i nieefektywności działań.
Można to ująć graficznie w następujący sposób (ryc. 1):
Ryc. 1. Kontinuum aktywności zawodowej wg Maslach (Tucholska, 2001, s. 307).
Cel
Głównym celem badań było określenie poziomu wypalenia zawodowego u 260 pracowników ochrony zdrowia, oraz jego związku z wykonywanym zawodem, a także reprezentowaną specjalnością.
W prezentowanych badaniach jako hipotezy przyjęto:
1. Lekarze i pielęgniarki różnią się poziomem wypalenia zawodowego.
2. Różnice te występują również u osób z tych zawodów, ale reprezentujących różne specjalności.
Materiał i metody
W efekcie badań, przeprowadzonych w latach 2006-2007, uzyskano wyniki dla 71 lekarzy i 189 pielęgniarek, pracujących w różnych oddziałach szpitalnych oraz poradniach południowej Polski, a osoby badane podzielono na trzy podgrupy (tab. 1):
Tabela 1. Liczebność grup i podgrup badanych lekarzy i pielęgniarek.
| Specjalność | Lekarze | Pielęgniarki | Razem |
| zabiegowa | 19 | 71 | 90 |
| niezabiegowa | 23 | 60 | 83 |
| podstawowej opieki zdrowotnej | 29 | 58 | 97 |
| ogółem badani | 71 | 189 | 260 |
– zabiegowych (pracownicy oddziałów chirurgicznych, ginekologicznych i okulistycznego);
– niezabiegowych (lekarze i pielęgniarki z oddziałów internistycznych i psychiatrycznych);
– podstawowej opieki zdrowotnej.
Badani, w wytypowanych grupach i podgrupach, odpowiadali w przybliżeniu strukturze ogółu zatrudnionych lekarzy i pielęgniarek na terenie południowej Polski i stanowili znaczącą liczbę, bo 260 osób, z których blisko połowa posiadała wyższe wykształcenie. Średni wiek badanych to 37,2 lat; najmłodsza osoba miała 22 lata a najstarsza 71.
Jako metody badawcze przyjęto:
– Kwestionariusz wypalenia zawodowego MBI Ch. Maslach Maslach Burnout Inventory (MBI) Ch. Maslach, (Schaufeli i Enzmann, 1998) składający się z 22 stwierdzeń, które określają sytuacje oraz towarzyszące im uczucia. Umożliwia dokonanie oceny trzech wymiarów wypalenia: wyczerpanie emocjonalne (EEX – 9 stwierdzeń), depersonalizacja (DEP – 5 stwierdzeń), utrata poczucia dokonań osobistych (PAR – 8 stwierdzeń).
– Samodzielnie skonstruowaną Ankietę danych socjodemograficznych badanych i ich stosunku do ludzi, zawierającą 37 pytań zamkniętych, tworzących część socjodemograficzną (8 pytań) oraz problemową (29 pytań).
Wyniki badań
Wypalenie zawodowe u badanych lekarzy
Jak wynika z danych zestawionych w tabeli 2, poziom wypalenia zawodowego w dwóch (wyczerpanie emocjonalne oraz utrata poczucia osiągnięć osobistych) z trzech rozpatrywanych wymiarów był najwyższy w grupie pracowników zabiegowych, a analiza statystyczna (wg testu t-Studenta – tabela 3) wykryła istotną różnicę (α≤ 0,05) pomiędzy średnimi dla badanych grup pracowników tylko w poziomach wyczerpania emocjonalnego (EEX) i to tylko porównując lekarzy zabiegowych z niezabiegowymi – ci ostatni byli najmniej wypaleni w tym wymiarze. Natomiast najbardziej wypaleni w wymiarze depersonalizacji (DEP) byli lekarze podstawowej opieki, jednak w porównaniu z pozostałymi podgrupami stwierdzono jedynie tendencje różnic średnich (α≤ 0,10).
Tabela 2. Średnie wartości poziomu wypalenia zawodowego badanych podgrup lekarzy wg Skali Ch. Maslach (z uwzględnieniem poszczególnych wymiarów wypalenia).
| Lekarze | Poziom wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| ogółem | 20,03 | 8,23 | 29,58 |
| zabiegowi | 22,00 | 8,89 | 28,42 |
| niezabiegowi | 16,26 | 5,91 | 31,17 |
| podstawowej opieki | 21,22 | 9,62 | 29,07 |
Uwaga: matematycznym (liczbowym) wyższym wartościom wymiaru utrata poczucia osiągnięć osobistych (PAR) odpowiada niższe wypalenie, gdyż jest odwrotne kodowanie tej zmiennej.
Tabela 3. Istotność różnic (wg testu t-Studenta) średnich wartości poziomu wypalenia zawodowego badanych podgrup lekarzy wg Skali Ch. Maslach (z uwzględnieniem poszczególnych wymiarów wypalenia).
| Porównanie podgrup lekarzy | Istotność różnic średnich dla wymiarów wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| zabiegowi i niezabiegowi | 0,034* | 0,055´ | 0,204 |
| zabiegowi i podst. opieki | 0,933 | 0,677 | 0,770 |
| niezabiegowi i podst. opieki | 0,240 | 0,059´ | 0,392 |
´ Tendencja dla α≤ 0,10
* Istotność różnic dla α≤ 0,05
Istotność różnic dla α≤ 0,01
* Istotność różnic dla α≤ 0,05
Istotność różnic dla α≤ 0,01
Wypalenie zawodowe u badanych pielęgniarek
Poziom wypalenia zawodowego (tab. 4) w dwóch (wyczerpanie emocjonalnego oraz depersonalizacji) z trzech rozpatrywanych wymiarów był najwyższy w grupie pracowników zabiegowych, a analiza statystyczna (wg testu t-Studenta – tab. 5) potwierdziła istotność różnicy (α≤ 0,05) pomiędzy średnimi dla badanych grup pracowników tylko w poziomach wyczerpania emocjonalnego (EEX) i to tylko porównując pielęgniarki zabiegowe z najmniej wypalonymi w tym wymiarze czyli pielęgniarkami podstawowej opieki. Również okazały się one najmniej wypalone w wymiarze utrata poczucia osiągnięć osobistych (PAR) i w stosunku do najbardziej wypalonych w tym wymiarze – niezabiegowych – istotność różnicy pomiędzy średnimi została wykazana na bardzo wysokim poziomie (α≤ 0,001), natomiast w odniesieniu do zabiegowych potwierdzono jedynie tendencję związku (α≤ 0,10).
Tabela 4. Średnie wartości poziomu wypalenia zawodowego badanych podgrup pielęgniarek wg Skali Ch. Maslach (z uwzględnieniem poszczególnych wymiarów wypalenia).
| Pielęgniarki | Poziom wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| ogółem badane | 20,58 | 7,29 | 30,84 |
| zabiegowe | 22,20 | 8,13 | 30,46 |
| niezabiegowe | 20,95 | 6,67 | 28,72 |
| podstawowej opieki | 18,22 | 6,90 | 33,48 |
Tabela 5. Istotność różnic (wg testu t-Studenta) średnich wartości poziomu wypalenia zawodowego badanych podgrup pielęgniarek wg Skali Ch. Maslach (z uwzględnieniem poszczególnych wymiarów wypalenia).
| Porównanie podgrup pielęgniarek | Istotność różnic średnich dla wymiarów wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| zabiegowe i niezabiegowe | 0,474 | 0,094´ | 0,217 |
| zabiegowe i podst. opieki | 0,044* | 0,191 | 0,064´ |
| niezabiegowe i podst. opieki | 0,115 | 0,797 | 0,001*** |
´ Tendencja dla α≤ 0,10
* Istotność różnic dla α≤ 0,05
*** Istotność różnic dla α≤ 0,001
* Istotność różnic dla α≤ 0,05
*** Istotność różnic dla α≤ 0,001
Porównanie wypalenia zawodowego u badanych lekarzy i pielęgniarek
W przeciwieństwie do wykazanych istotnych różnic średnich poziomów niektórych wymiarów wypalenia zawodowego pomiędzy badanymi reprezentującymi różne specjalności, osoby wykonujące zawody lekarski i pielęgniarski nie różniły się istotnie pod tym względem – co wynika z tabeli 6 – a lekarze, za wyjątkiem wyczerpania emocjonalnego (EEX), okazali się nieco bardziej wypaleni.
Tabela 6. Średnie wartości poziomu wypalenia zawodowego badanych lekarzy i pielęgniarek wg Skali Ch. Maslach (z uwzględnieniem poszczególnych wymiarów wypalenia), a także istotność różnic tych średnich (wg testu t-Studenta).
| Badani | Wymiar wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| lekarze | 20,03 | 8,23 | 29,58 |
| pielęgniarki | 20,58 | 7,29 | 30,84 |
| różnica | -0,55 | 0,94 | -1,26 |
| istotność różnic | brak | brak | brak |
Uwaga: Przy porównywaniu wyników dla grup wzięto pod uwagę to, że wyższym wartościom wymiaru utrata poczucia osiągnięć osobistych (PAR) odpowiada niższe wypalenie, gdyż jest odwrotne kodowanie tej zmiennej.
Podsumowanie
Brak istotności różnic poziomów wymiarów wypalenia zawodowego pomiędzy lekarzami i pielęgniarkami skłania do stwierdzenia, że w większym stopniu o wypaleniu zawodowym decyduje reprezentowana specjalność, w przypadku których wspomniana istotność została potwierdzona, niż wykonywany zawód.
Potwierdza to analiza poziomów wypalenia zawodowego w poszczególnych podgrupach specjalizacji, według kategoryzacji na podstawie badań poszczególnych grup pracowników oraz całej populacji badanych, dla których autorzy kwestionariusza MBI ustalili poziomy referencyjne (tab. 7), trzech wymiarów wypalenia (Maslach i wsp., 1996).
Tabela 7. Poziomy referencyjne dla pracowników służby zdrowia trzech wymiarów wypalenia zawodowego wg MBI (Maslach i wsp., 1996).
| Poziomy referencyjne wymiarów wypalenia | Wymiar wypalenia zawodowego | ||
| poziom wyczerpania emocjonalnego (EEX) | poziom depersonalizacji (DEP) | poziom utraty poczucia osiągnięć osobistych (PAR) | |
| wysoki | 27 lub powyżej | 10 lub powyżej | 33 lub poniżej |
| średni | 19-26 | 6-9 | 39-34 |
| niski | 18 lub poniżej | 5 lub poniżej | 40 lub powyżej |
Podczas gdy średnie poziomy, obliczone dla całości grup zawodowych, zarówno lekarskiej jak i pielęgniarskiej (tab. 6) można było zakwalifikować jako średnie (tab. 7) w wymiarach wyczerpanie emocjonalne (17-26) i depersonalizacja (7-12), a w przypadku utraty poczucia osiągnięć osobistych jako wysokie (0-31), to w niektórych podgrupach zauważono odstępstwa od tej prawidłowości. Najmniej dotknięci wypaleniem zawodowym ze wszystkich badanych podgrup – lekarze niezabiegowi, dla których średnie wyniki w dwóch pierwszych wspomnianych wymiarach (EEX i DEP) odpowiednio 16,26 i 5,91 (tab. 2), mieściły się w kategoriach niskie, a w trzecim (PAR) wartość średnia 31,17 klasyfikowała się na granicy średnich i wysokich. W tym ostatnim wymiarze (PAR) najkorzystniej wypadły pielęgniarki podstawowej opieki, gdyż ze średnią 33,48 (tab. 4) zaliczały się do osób o średnim poziomie utraty poczucia osiągnięć osobistych (32-38). Tylko te dwie wspomniane podgrupy różniły się istotnie poziomem wypalenia zawodowego, ale tylko w niektórych wymiarach, od innej podgrupy reprezentowanej specjalności w swojej grupie zawodowej.
Oczywiście należy tu zaznaczyć, że rozpatrywano przy tej kategoryzacji wyniki średnie w podgrupach, dające pewne ogólne rozeznanie, a podejście indywidualne, czego nie przytoczono w niniejszej pracy, wskazywało, że niektóre osoby miały znaczące odstępstwa od wspomnianych tendencji.
Dyskusja
Porównując uzyskane w tych badaniach wyniki poziomu wymiarów wypalenia zawodowego z doniesieniami zawartymi w literaturze, można zasygnalizować następujące spostrzeżenia:
– Uzyskane średnie wyniki wyczerpania emocjonalnego EEX dla lekarzy (20,03) i pielęgniarek (20,58) ze wszystkich specjalności były niższe niż u pracowników opieki zdrowotnej (22,19) przebadanych przez Ch. Maslach i in. (1996), natomiast przeciwnie było w dwóch pozostałych wymiarach depersonalizacji DEP (odpowiednio 8,23 i 7,29 w stosunku do 7,12) i utrata poczucia osiągnięć osobistych PAR (29,58 i 30,84 w porównaniu z 36,53).
– Podobne spostrzeżenia wynikają z porównania uzyskanych wyników z wartościami prezentowanymi (za Renzi i in., 2005) na podstawie badań włoskich lekarzy i pielęgniarek o różnych specjalnościach (ich średnie wyniki wymiarów wypalenia to EEX – 20,2; DEP – 7,0; PAR – 32,5).
– Wypalenie zawodowe (EEX – 26,4; DEP – 9,9; PAR – 27,3) pielęgniarek południowo-koreańskich (Lee i in., 2003) było wyższe we wszystkich wymiarach w stosunku do objętych opisywanymi badaniami.
– Porównując uzyskane wyniki grupy pracowników niezabiegowych (w tym osób z oddziałów psychiatrycznych) z wartościami uzyskanymi w badaniach światowych innych autorów, dotyczących pracowników psychiatrycznej opieki zdrowotnej, przedstawionych w formie zestawienia przez M. Anczewską (2006), zauważono, że lekarze z prezentowanych w tym artykule badań mieli niższe wyczerpanie emocjonalne (16,26) od wszystkich cytowanych wyników dla psychiatrów.
Na koniec tych rozważań należy dodać, że już u studentów kierunków medycznych pojawia się problem wypalenia zawodowego, co zostało wykazane we wcześniejszych badaniach (Wilczek-Rużyczka i in., 2006), dlatego należy w przyszłości skoncentrować uwagę i działania na ewentualnych możliwościach zapobiegania i zwalczania tego niekorzystnego zjawiska, jakim jest wypalenie zawodowe mające wpływ na jakość świadczonej opieki i satysfakcje z pracy oraz życia rodzinnego. Ponadto syndrom wypalenia zawodowego ma niekorzystny wpływ na zdrowie osób nim dotkniętych, co w konsekwencji prowadzi do absencji, zmiany miejsca pracy, a niekiedy nawet do odejścia z zawodu.
Wnioski
Na podstawie prezentowanych badań można wyciągnąć następujące wnioski:
1. Lekarze i pielęgniarki poddani badaniom charakteryzowali się z reguły średnim poziomem wypalenia zawodowego, a w przypadku utraty poczucia osiągnięć osobistych wysokim. Grupy te nie różnią się istotnie pod względem tego wypalenia.
2. Lekarze niezabiegowi wyróżnili się, spośród innych lekarzy, najniższym poziomem wypalenia zawodowego we wszystkich wymiarach, ale tylko w przypadku wyczerpania emocjonalnego i tylko w stosunku do zabiegowych, różnica ta była istotna statystycznie (α≤ 0,05).
3. Pielęgniarki podstawowej opieki miały, w porównaniu z innymi pielęgniarkami, najniższy poziom wypalenia zawodowego w wymiarze emocjonalnym – w stosunku do zabiegowych różnica ta była istotna statystycznie (α≤ 0,05).
4. Pielęgniarki podstawowej opieki istotnie się różniły (α≤ 0,001) poziomem utraty poczucia osiągnięć osobistych od pielęgniarek niezabiegowych, będąc najmniej wypalone również w tym wymiarze.
Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:
 Psychologia kliniczna t.2 |
 Kompendium psychiatrii, psychoterapii, medycyny psychosomatycznej |
 Depresja Leczyć skuteczniej |
Piśmiennictwo
1. Tucholska S.: Christiny Maslach koncepcja wypalenia zawodowego: etapy rozwoju. Przegląd Psychologiczny 2001; 3: 301-317. 2. Maslach C.: Wypalenie - w perspektywie wielowymiarowej. W: Sęk H. (red.). Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie. PWN, Warszawa 2007; 13-31. 3. Schaufeli W., Enzmann D.: The burnout companion to study andpractice - a critical analysis. Taylor 8 Francis, London 1998. 4. Maslach C., Jackson S.E., Leiter M.P.: Maslach Burnout Inventory Manual. Third Edition. Consulting Psychologists Press, Palo Alto, California 1996. 5. Renzi C. et al.: Burnout and job satisfaction comparing healthcare Staff of a dermatological hospital and general hospital. Journal of European Academy of Dermatology and Venereology, JEADV 2005; 19: 153-157. 6. Lee H. et al.: A comprehensive model for predicting burnout in Korean nurses. Nursing and Health Care Management Issues. Blackwell Publishing Ltd, 2003: 534-545. 7. Anczewska M.: Stres i wypalenie zawodowe u pracowników psychiatrycznej opieki zdrowotnej. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2006: 74. 8. Wilczek-Rużyczka E., Repka I.: Professional burnout versus empathy of Nursing and medical students. Zdrowie Publiczne, 2006; 1.
otrzymano: 2008-04-02
zaakceptowano do druku: 2008-06-20
Adres do korespondencji:
*Ewa Wilczek-Rużyczka
Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego
Wydział Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum Uniwersytet Jagielloński
ul. Kopernika 25, 31-501 Kraków
tel. 0 660 913 017
e-mail: ewaroz0@poczta.onet.pl
Medycyna Rodzinna 3/2008
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna
zaakceptowano do druku: 2008-06-20
Adres do korespondencji:
*Ewa Wilczek-Rużyczka
Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego
Wydział Nauk o Zdrowiu Collegium Medicum Uniwersytet Jagielloński
ul. Kopernika 25, 31-501 Kraków
tel. 0 660 913 017
e-mail: ewaroz0@poczta.onet.pl
Medycyna Rodzinna 3/2008
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna
- reklama -
