Pacjenci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (NChZJ) znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka rozwinięcia raka jelita grubego (RJG). Szacuje się, że u chorych z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego (WZJG) oraz pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna (ChLC) i ze zmianami obejmującymi jelito grube jest ono dwukrotnie zwiększone niż w reszcie populacji. Mimo że ryzyko ogółem wynosi 1,1-5,4% po 20 latach rozwoju choroby, co może się wydawać niskie, to jednak należy brać pod uwagę ryzyko osobnicze zależne od: płci, nasilenia choroby, czasu jej trwania itd., które będą warunkować prawdopodobieństwo wystąpienia zmian i dalsze postępowanie z chorymi (1, 2). To właśnie dzięki wprowadzonemu w ostatnich latach nadzorowi endoskopowemu oraz bardziej precyzyjnym metodom endoskopem zapadalność na raka jelita grubego u pacjentów z NChZJ spadła. Dlatego, w celu zminimalizowania wystąpienia tych zmian, a także najlepszej pomocy pacjentowi należy brać pod uwagę szereg rozmaitych czynników. Duże nasilenie choroby oraz szeroki zakres zmian zapalnych wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zmian przednowotworowych w obrębie jelita grubego. Pacjenci z pancolitis mają większą szansę na wystąpienie zmian niż pacjenci z postacią lewostronną. Chorzy ze zmianami w obrębie odbytnicy nie mają większego prawdopodobieństwa wystąpienia raka niż reszta populacji. Warto także podkreślić, że w populacji pacjentów z ChLC zwiększone ryzyko RJG mają tylko chorzy ze zmianami obejmującymi jelito grube.

Dodatkowo, duże nasilenie zmian (np. u pacjentów z niekontrolowanym stanem zapalnym) oraz obecność zwężeń stanowi także ryzyko rozwinięcia RJG. Co więcej, nieleczone zmiany dysplastyczne zwiększają ryzyko RJG nawet dziewięciokrotnie. Zmiany przednowotworowe występują częściej u mężczyzn, a także u osób, u których w młodości rozpoznano chorobę. Należy podkreślić, że szczegółowy wywiad także rodzinny ma ogromne znaczenie dla stratyfikacji ryzyka. Pacjenci z wywiadem rodzinnym RJG, szczególnie u krewnych pierwszego stopnia < 50. roku życia, mają większe prawdopodobieństwo wystąpienia zmian rakowych. Bardzo ważnym czynnikiem obciążającym pacjenta jest pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC), szczególnie u chorych z WZJG. Szacuje się, że częstość RJG u chorych z PSC wynosi 3,3 przypadku na 1000 pacjentów na rok (95% CI: 1,9-5,6), co więcej częściej zmiany rakowe występują w prawej części jelita grubego (3). Wydaje się, że przeszczep wątroby nie wstrzymuje rozwoju zmian, jednak dane nadal są skąpe w tym temacie. Dyskusyjne dotychczas było występowanie pseudopolipów, które jak się wydawało wstępnie, mogły wiązać się ze zwiększonym występowaniem zmian nowotworowych jelita grubego, a także ryzykiem kolektomii. W retrospektywnych opracowaniach, takich jak w pracy de Jong i wsp., opisano jednak brak tego związku (4).

Wobec faktu, że pacjenci z NChZJ mają zwiększone ryzyko dysplazji, a także aby zmniejszyć zachorowalność na RJG oraz związaną z nią śmiertelność wprowadzono określone zasady nadzoru onkologicznego. Zgodnie z wytycznymi europejskiego związku ECCO badanie kolonoskopowe w nadzorze onkologicznym powinno zostać wykonane po 8 latach od początku choroby, czyli pierwszych objawów NChZJ (1). Wyjątkiem od tej reguły będą chorzy ze zmianami jedynie ograniczającymi się do odbytnicy. Ci chorzy powinni mieć nadzór endoskopowy tak jak reszta populacji. Sytuacja może być jednak dynamiczna – mając na uwadze często postępujący obraz choroby, trzeba liczyć się z progresją zmian. W związku z tym np. obserwując pacjenta, który wyjściowo miał zmiany w obrębie odbytnicy, w badaniu kontrolnym, m.in. sigmoidoskopii, możemy po kilku latach ujrzeć zmiany obejmujące lewą część okrężnicy. Taki chory będzie wymagał nadzoru onkologicznego w wymienionym schemacie (5).