Propolis, nazywany również kitem pszczelim, jest naturalnym materiałem zbieranym przez pszczoły miodne (Apis mellifera L.) z pączków liściowych różnych gatunków drzew oraz substancji wydzielanych przez rośliny. W obszarze strefy umiarkowanej głównymi źródłami do produkcji propolisu są pączki liściowe różnych gatunków topoli (Populus sp.), a w Polsce uznaje się, że topola czarna (Populus nigra) stanowi główny surowiec wykorzystywany przez pszczoły do otrzymania kitu pszczelego (1). Wśród innych gatunków drzew, których pączki liściowe mogą być wykorzystane do produkcji propolisu, można wymienić m.in.: dęby (Quercus sp.), wiązy (Ulmus sp.), jesiony (Fraxinus sp.) czy kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) (1-3). Zastosowanie propolisu sięga czasów starożytnych, gdzie wykorzystywano m.in. jego działanie lecznicze (4). Obecnie ekstrakty z propolisu, przygotowane z wykorzystaniem różnych rozpuszczalników, stosowane są jako składniki produktów leczniczych, głównie: maści, preparatów na przeziębienie, tabletek na gardło, a także kosmetyków czy tzw. zdrowej żywności (4-5).

Szerokie możliwości zastosowania propolisu związane są z aktywnością biologiczną jego ekstraktów. Liczne dane literaturowe wskazują na działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe czy przeciwnowotworowe (6-9). Ponadto, ekstrakty z propolisu charakteryzują się zdolnością zmiatania wolnych rodników, które przyczyniają się do rozwoju wielu chorób cywilizacyjnych (10, 11). Według danych literaturowych ekstrakty z propolisu krajowego nie wykazywały aktywności hemolitycznej względem ludzkich erytrocytów, natomiast charakteryzowały się wysoką aktywnością cytoochronną przed hemolitycznym działaniem wolnych rodników (10, 12). Aktywność farmakologiczna propolisu związana jest z jego składem chemicznym – ogólnie propolis składa się z 50% substancji żywicznych, 30% wosku pszczelego, 10% substancji lotnych, 5% pyłku kwiatowego oraz 5% domieszek różnego pochodzenia (1, 5). Najczęściej wymienianą grupą składników propolisu europejskiego warunkującą jego korzystne właściwości biologiczne są polifenole, w tym głównie: flawonoidy, kwasy aromatyczne oraz ich estry (1, 2, 13). W polskim propolisie zidentyfikowano szereg różnych flawonoidów, w tym m.in.: apigeninę, chryzynę, galanginę, naryngeninę, pinostrobinę, pinobanksynę, pinocembrynę, kemferol czy kwercetynę (3, 8, 10). Propolis pochodzenia krajowego charakteryzuje się również obecnością kwasów fenolowych, takich jak: kawowy, cynamonowy, ferulowy czy kumarowy (8, 9, 14, 15). Dane literaturowe wskazują, że krajowy propolis zawiera również ester fenyloetylowy kwasu kawowego (CAPE) wykazujący silne właściwości przeciwnowotworowe (3, 10, 16).

Skład chemiczny propolisu, a tym samym jego aktywność biologiczna, zależy od wielu czynników, wśród których należy wymienić przede wszystkim roślinność wokół pasieki, a także czas i metodę zbioru propolisu oraz metodę i rodzaj rozpuszczalnika stosowanego do ekstrakcji substancji bioaktywnych z surowca (1, 3, 17, 18).

Celem pracy było określenie wpływu przechowywania ekstraktów z propolisu na całkowitą zawartość związków fenolowych oraz flawonoidów, a także na ich aktywność biologiczną.

W badaniach wykorzystano ekstrakty z propolisu o stężeniu 100 mg/ml pochodzące z tej samej partii surowca przygotowane w dwóch rozpuszczalnikach – alkoholu etylowym oraz glikolu propylenowym. Badane ekstrakty pochodziły z gospodarstwa pasiecznego „Pszczela Pasja”. W ekstraktach oznaczono całkowitą zawartość związków fenolowych oraz flawonoidów, a także aktywność przeciwdrobnoustrojową po otrzymaniu ekstraktów: świeżo przygotowane ekstrakty (termin I), po 1 roku przechowywania ekstraktów (termin II) oraz po upływie czasu zalecanego do spożycia podanego przez producenta (termin III). Pomiędzy badaniami ekstrakty były przechowywane w ciemnych szklanych buteleczkach w temperaturze pokojowej.

W badanych ekstraktach z propolisu oznaczono całkowitą zawartość związków fenolowych metodą Folin-Ciocalteu. Do 0,1 ml każdego z ekstraktów o stężeniu 0,5 mg/ml dodano 0,25 ml odczynnika Folina-Ciocalteu (Sigma-Aldrich) i po upływie 3 minut 3 ml 10% roztworu węglanu sodu (Avantor Performance Materials). Następnie, po 40-minutowej inkubacji roztworów bez dostępu światła mierzono ich absorbancję, przy długości fali λ = 765 nm, wykorzystując spektrofotometr UV-VIS Varian Cary 300 Bio. Dla każdego z badanych ekstraktów wykonano trzy powtórzenia, a wynik wyrażono w przeliczeniu na kwas galusowy (mg GAeq/ml ekstraktu o stężeniu 100 mg/ml).

Całkowitą zawartość flawonoidów w badanych ekstraktach z propolisu oznaczono metodą kolorymetryczną, opartą na zdolności tej grupy związków do tworzenia barwnych kompleksów z chlorkiem glinu. Do 0,2 ml ekstraktów o stężeniu 0,5 mg/ml dodano 2 ml 2% alkoholowego roztworu AlCl₃, a następnie badane roztwory inkubowano przez 60 minut bez dostępu światła w temperaturze pokojowej. Po tym czasie mierzono absorbancję roztworów przy długości fali λ = 430 nm, wykorzystując spektrofotometr UV-VIS Varian Cary 300 Bio. Dla każdego z badanych ekstraktów wykonano trzy powtórzenia, a wynik wyrażono w przeliczeniu na kwercetynę (mg Qeq/ml ekstraktu o stężeniu 100 mg/ml).