Rodzaj berberys (Berberis L.) obejmuje co najmniej 450 gatunków krzewów liściastych z rodziny berberysowatych (Berberidacae Juss.) rozpowszechnionych w Europie, Ameryce Północnej oraz Azji (1-3). Rośliny z rodzaju Berberis charakteryzują się zróżnicowaną barwą liści, żółtymi kwiatami i drewnem oraz przeważnie czerwonymi owocami typu jagód (2). Tylko jeden gatunek – berberys zwyczajny (B. vulgaris L.) – rośnie dziko w Polsce. Jest on również pospolity w Europie, Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej (2). Berberys zwyczajny nie ma jednak większego znaczenia w ogrodnictwie (ani jako alternatywna uprawa), ponieważ jest bardzo podatny na choroby grzybowe, w tym rdzę i mączniaka prawdziwego. Co więcej, jest głównym żywicielem grzyba z gatunku Puccinia graminis Pers., który powoduje chorobę zbóż zwaną rdzą łodyg zbóż i traw (4, 5). Inne gatunki berberysu są odporne na te choroby, stąd stały się bardziej popularne jako krzewy ozdobne. Należy do nich pochodzący z Japonii berberys Thunberga (B. thunbergii DC.) (3). Dużą popularność w nasadzeniach ozdobnych zawdzięcza wielości odmian o zróżnicowanej morfologii liści, które mogą mieć różne odcienie i kombinacje barwy żółtej, zielonej i czerwonej. Do innych gatunków uprawianych jako ozdobne należą np.: berberys koreański (B. koreana Palib.), berberys chiński (B. chinensis Poir.), berberys Julianny (B. julianae C.K. Schneid.) czy berberys bukszpanolistny (B. microphylla G. Forst.), a także hybrydy międzygatunkowe, takie jak berberys ottawski (Berberis × ottawensis Schneid.), który powstał w wyniku skrzyżowania berberysu pospolitego i japońskiego (3).

Berberys zwyczajny i inne gatunki roślin z rodzaju Berberis są uznawane za typowe surowce alkaloidowe. Badania fitochemiczne wykazały obecność ponad 100 różnych metabolitów wtórnych, nie tylko z grupy alkaloidów, ale także flawonoidów, antocyjanin, fenoli, karotenoidów i witamin (1, 6). Dominującymi metabolitami są alkaloidy izochinolinowe oraz bisbenzyloizochinolinowe, część z nich otrzymała nazwy od nazwy rodzajowej rośliny. Do głównych alkaloidów berberysu zalicza się: berberynę, berbaminę, palmatynę, oksyberberynę, izokorydynę, lambertynę, jatroryzynę, tetrandrynę czy chondokurynę (2, 7).

Berberyna (ryc. 1) – kationowy, czwartorzędowy alkaloid izochinolinowy – stanowi główny metabolit wtórny berberysu, a jej zawartość w poszczególnych organach rośliny osiąga nawet do 1,5-2% (8). Źródłem berberyny mogą być też inne gatunki roślin, głównie z rodzin: Annonaceae, Papaveraceae, Menispermaceae, Ranunculaceae i Rutaceae (9). Berberyna, obok działania antyoksydacyjnego i przeciwdrobnoustrojowego, wykazuje również działanie immunomodulacyjne, kardioprotekcyjne, hepatoprotekcyjne i renoprotekcyjne (9, 10). Jest stosowana w chorobach układu krążenia i układu pokarmowego, cukrzycy i problemach skórnych. Zidentyfikowano kilka mechanizmów działania przeciwnowotworowego tego alkaloidu (9, 11, 12). Duże nadzieje wiąże się z jego zastosowaniem w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych (13, 14). Jako substancja pochodzenia naturalnego berberyna uznawana jest za bezpieczny składnik suplementów diety, polecany w walce z otyłością, cukrzycą i problemami trawiennymi (15, 16). Rosnące zapotrzebowanie sprawia, że trwają poszukiwania alternatywnych źródeł berberyny, podejmowane są również próby jej syntezy oraz poszukiwania analogów o potencjalnej aktywności farmakologicznej (17-21). Użytecznym źródłem berberyny może być berberys Thunberga, a także inne gatunki uprawiane w celach dekoracyjnych. Dostępne dane literaturowe wskazują, że ekstrakty korzeni berberysu japońskiego zawierają więcej berberyny niż ekstrakty z berberysu zwyczajnego, niższe są w nich za to stężenia palmatyny i berbaminy (3).

Celem pracy była ocena zawartości berberyny w owocach wybranych odmian berberysów ozdobnych w porównaniu z owocami B. vulgaris, a także ocena przydatności wysokosprawnej chromatografii cienkowarstwowej (HPTLC) jako szybkiej metody oznaczania berberyny w surowcach zielarskich.

Próbki owoców berberysu pobrano z 7-letnich krzewów berberysu (Berberis sp.) z prywatnej kolekcji Szkółki Drzew i Krzewów Ozdobnych Wiesława Więcka (Stobierna, Podkarpackie) na przełomie września i października 2021 roku. Wśród zebranych próbek były owoce gatunku Berberis koreana (nieznanej odmiany), a także B. thunbergii (odmiany: Golden Carpet, Atropurpuprea, Atropurpurea Nana, Red Pilar, Red Rocket oraz PowWow) (ryc. 2a, b). Do celów porównawczych pozyskano dwie próbki owoców B. vulgaris, jedną ze stanowiska naturalnego (Góry Pieprzowe koło Sandomierza), a drugą (owoce suszone) zakupiono w sprzedaży internetowej (Zakład Konfekcjonowania Ziół FLOS Elżbieta i Jan Głąb s.j.). Świeże owoce, po zamrożeniu w temp. -60°C, poddano liofilizacji (Alpha 1-2 LD plus, Martin Christ) i do czasu analiz przechowywano w eksykatorze (do 6 miesięcy).