Przez całe nasze życie jesteśmy narażeni na „ataki” różnych drobnoustrojów – wirusów, bakterii, rzadziej grzybów. Jeżeli układ odpornościowy działa prawidłowo, nasz organizm skutecznie eliminuje zagrożenie płynące z ich strony. W ramach układu oddechowego pierwszą barierę stanowią dla nich górne drogi oddechowe (nos, zatoki, gardło), których budowa anatomiczna i funkcja ma za zadanie nie dopuszczać do wnikania tych zarazków. A jeżeli już do tego dojdzie, uruchamiane są liczne reakcje obronne mające na celu ich eliminację i unieszkodliwianie.

Jednak w chwilach osłabienia tego systemu, np. w sezonie jesienno-zimowym, gdy śluzówki górnych dróg oddechowych są narażone na zimno, zmiany temperatur, wysuszenie oraz występuje większe zagrożenie epidemiologiczne i dodatkowo gdy mamy upośledzoną odporność spowodowaną innymi chorobami (np. alergią, cukrzycą, przewlekłymi schorzeniami układu oddechowego czy krążeniowego), bariera ta zostaje przełamana i dochodzi do infekcji nazywanych fachowo ostrymi nieżytami dróg oddechowych, a potocznie przeziębieniami.

Najczęściej mają one charakter ostry, czyli trwają krótko. Objawy początkowo silne dość szybko ustępują i po kilku lub kilkunastu dniach wracamy do pełni zdrowia. Przyczyną takich zakażeń są zwykle wirusy (m.in.: adenowirusy, koronawirusy, rhinowirusy, wirusy grypy i paragrypy), w dalszej kolejności bakterie (paciorkowce, pneumokoki, gronkowce itd.). Czasem, kiedy infekcje przeciągają się w czasie lub mamy kilka kolejno następujących po sobie takich epizodów, dochodzi do zakażenia przewlekłego, w którym objawy nie są już tak silne, ale często trudniejsze do wyleczenia (1).

Rozpoznanie przeziębienia nawet przez samego pacjenta lub jego rodzinę nie stanowi zwykle problemu. Kiedy pojawiają się: katar, uczucie zatkanego nosa, ból gardła, głowy, gorączka, kaszel, złe samopoczucie, nie potrzebujemy żadnych dodatkowych badań, by postawić wstępną diagnozę. Często rolą lekarza jest tylko jej potwierdzenie i pomoc w wybraniu odpowiedniej strategii leczenia. Istotne jest rozróżnienie, czy zakażenie ma charakter wirusowy, czy bakteryjny. Bywa, że to pierwsze przechodzi w drugie i granica między nimi nie jest ostra.

Infekcje wirusowe podejrzewamy, gdy:

• objawy narastają szybko i trwają krótko (1-5 dni) i zmniejszają się,

• gorączka jest niewielka lub szybko (po 1-3 dniach) ustępuje,

• katar ma charakter wodnisty,

• kaszel zwykle suchy, jeżeli pojawia się wydzielina, jest skąpa i jasna,

• towarzyszą im objawy – bóle głowy, „łamanie w kościach”.

Infekcje bakteryjne cechuje:

• przewlekanie się ww. objawów powyżej 3-4 dni (nie ustępują lub nasilają się),

• podwyższona temperatura 37,5-38°C, trwająca dłużej niż 3-4 dni,

• katar ma charakter gęsty, ropny (wydzielina żółta lub zielonkawa),

• kaszel staje się silniejszy, plwocina jest gęstsza,

• choroba „przenosi” się na inne części układu oddechowego (zatoki, uszy, oskrzela).

Badania dodatkowe są rzadko wykonywane w typowych, krótko trwających, banalnych zakażeniach. Jednak czasem stają się przydatne w diagnozowaniu przyczyn infekcji przeciągających się lub mających nietypowy przebieg.

Wykonujemy np.

• morfologię krwi, OB, CRP (ang. C-reactive protein – białko C-reaktywne; tzw. białko ostrej fazy) – pomagają potwierdzić istnienie infekcji i odróżnić ją od mających często podobne objawy innych chorób (np. alergicznych),

• badania serologiczne – oznaczają we krwi przeciwciała wytworzone przeciw wirusom czy bakteriom (np. wirusom grypy, paciorkowcom, mykoplazmie itd.), mogą potwierdzić rodzaj drobnoustroju i pomagają rozróżnić zakażenie wczesne od przebytego dawniej,

• badania mikrobiologiczne – posiewy z nosa czy gardła, pobierane w celu określenia rodzaju wirusa lub bakterii dla ustalenia odpowiedniego kierunku leczenia, np. doboru antybiotyku lub leku przeciwwirusowego,

• badania obrazowe – prześwietlenia (zatok, płuc) – pomagają określić zakres zajęcia innych narządów lub szukać innych przyczyn występujących objawów (2).

Infekcje górnych dróg oddechowych zwykle zaczynamy leczyć samodzielnie, stosując środki domowe albo leki, zioła czy suplementy diety dostępne w aptekach bez recepty. Jest to postępowanie jak najbardziej słuszne i często zupełnie wystarczające, gdyż w większości łagodnych infekcji nasz organizm potrzebuje tylko pewnej pomocy w przetrzymaniu tego nieprzyjemnego okresu i w sposób naturalny wraca do zdrowia. Takie domowe leczenie, jako leczenie objawowe ma na celu przede wszystkim łagodzenie dolegliwości i zabezpieczenie przed rozwijaniem się powikłań. Ale wiele z tych sposobów działa też na przyczynę choroby, czyli niszczy wirusy lub bakterie. Nie sposób omówić wszystkich stosowanych przez nas sposobów leczenia wynikających z tradycji panujących w naszych domach, regionach geograficznych czy spotykanych w licznych poradnikach. Zwykle pomagają one uporać się z infekcją.

Jeżeli jednak objawy nie ustępują, utrzymują się lub występują u dzieci, osób starszych czy tych z obniżoną odpornością, konieczne staje się skorzystanie z porady lekarza, który może zalecić nam kontynuację naszego leczenia lub dodać do niego inne preparaty, np. leki przeciwzapalne, przeciwwirusowe itp. W przypadku podejrzenia infekcji bakteryjnej częstym dylematem, przed którym staje lekarz, jest to, czy zalecać przyjmowanie antybiotyku czy poprzestać na leczeniu łagodzącym objawy i wspomagającym własne siły obronne organizmu. Nie ma tu prostych odpowiedzi, decydują: stan pacjenta, badanie przedmiotowe, czas trwania dolegliwości, historia poprzednich infekcji. Z jednej strony nie powinniśmy uważać tej grupy leków za zło konieczne, ponieważ są infekcje, w których nie możemy się bez nich obyć (anginy, zapalenia ucha, ropne zapalenia migdałków i zatok). Z kolei ich pochopne przepisywanie i nadużywanie w łagodniejszych infekcjach powoduje powstawanie szczepów bakterii opornych, osłabia organizm, usposabia do pojawiania się infekcji grzybiczych. Dużą rolę w podjęciu dobrej decyzji odgrywają doświadczenie lekarza i dobra współpraca z pacjentem (1).

Stosowanie leków ziołowych jest bardzo powszechne w leczeniu chorób górnych dróg oddechowych.

W aptekach mamy dostępne liczne preparaty zawierające same zioła lub łączące surowce zielarskie z substancjami syntetycznymi. Zwykle są dobrze tolerowane, nie wykazują istotnych działań ubocznych, mogą być łączone z innymi lekami. Z uwagi na ich naturalne pochodzenie i dostępność bez recepty pacjenci chętnie po nie sięgają. Leki pochodzenia roślinnego mogą też stanowić ważne ogniwo w zapobieganiu infekcjom i podnoszeniu odporności. W niektórych przypadkach mogą „zastąpić” leczenie silniejszymi lekami syntetycznymi i np. ograniczyć nadużywanie antybiotyków. Istotna jest też ich rola w rekonwalescencji, kiedy możemy pozwolić sobie na długie i bezpieczne stosowanie.

Z uwagi na działanie poszczególnych ziół i ich składników możemy podzielić je na takie oto grupy:

• przeciwzapalne, przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (kwiatostan lipy, kwiat czarnego bzu, kora wierzby, liść i owoc maliny, kwiat wiązówki błotnej (syn. tawuła błotna), korzeń tarczycy bajkalskiej),

• odkażające – przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe (liść szałwii, kora dębu, kwiatostan rumianku, ziele: macierzanki, hyzopu, tymianku),