Z głębokim żalem przyjęliśmy wiadomość o śmierci śp. prof. dr hab. n. farm. Ireny Matławskiej. Pani Profesor odeszła po ciężkiej chorobie w dniu 27 listopada 2023 roku.

Całe Jej życie zawodowe było związane z Katedrą i Zakładem Farmakognozji Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, w której w latach 1997-2014 pełniła funkcję kierownika. Była cieszącym się autorytetem wybitnym ekspertem z zakresu farmakognozji, znakomitym i wymagającym dydaktykiem, wychowawcą wielu pokoleń farmaceutów.

Została pochowana 4 grudnia 2023 roku obok męża na cmentarzu parafialnym przy ulicy Gospodarskiej w Poznaniu (Spławie).

Urodziła się 27 sierpnia 1944 roku w Niechniewiczach (okolice Nowogródka), skąd po tragicznych przeżyciach okresu okupacji Rodzina wraz z małą Ireną wyjechała na Ziemie Odzyskane 17 lutego 1946 roku. O dramatycznych warunkach transportu napisała Jej matka, Kazimiera Koszur, była kierowniczka szkoły w Niechniewiczach: „W mroźny dzień czekałam wraz z mężem i córką Ireną, która wówczas miała rok i cztery miesiące, w Nowojelni koło Nowogródka na odejście transportu do Polski. W dusznej i wypełnionej po brzegi poczekalni minął cały dzień oraz noc. Na drugi dzień koło południa długi zestaw przeszło czterdziestu wagonów towarowych podjeżdżał do stacji. Kilka godzin trwał załadunek. W wagonie, w którym znaleźliśmy się, stała uwiązana krowa, kury w klatkach, miejsca dla ludzi było mało. Uciążliwa podróż trwała prawie trzy tygodnie. Widać było wszędzie ślady wojny – ruiny budynków, sterczące kominy, w Warszawie ruina. Z trudem dojechaliśmy do stacji kolejowej Krzeszowice – obecnie Krzeszyce. Tam z pomocą mieszkańców zajęliśmy się organizacją szkoły w pustym budynku. W szkole uczyły się dzieci posługujące się gwarą ukraińską, białoruską, śląską, a na kursach wieczorowych dorośli czytania i pisania” (1).

Trudne warunki powojennej Polski, w których Irena spędziła lata dziecięce, wpłynęły na Jej cechy charakteru, takie jak siła i determinacja w pokonywaniu przeciwności losu.. Po ukończeniu Szkoły Podstawowej w Krzeszycach podjęła naukę w Liceum Ogólnokształcącym nr 19 w Gorzowie Wielkopolskim, gdzie w 1961 roku uzyskała świadectwo dojrzałości. W 1966 roku ukończyła studia na Wydziale Farmaceutycznym wówczas Akademii Medycznej w Poznaniu, na kierunku zielarskim. Już podczas studiów interesowała się fitoterapią, działając od trzeciego roku w kole naukowym przy Katedrze i Zakładzie Farmakognozji. Bezpośrednio po zakończeniu studiów rozpoczęła pracę w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji na stanowisku kolejno: asystenta (1966-1969), starszego asystenta (1969-1973), adiunkta (1973-1997), od 2003 roku profesora UMP i w 2014 roku profesora zwyczajnego.

Pracę magisterską ,,Hyperozyd w korze wierzby amerykańskiej Salix americana Hort” wykonała pod kierownictwem prof. dr hab. Lutosławy Skrzypczak. Pierwszy stopień specjalizacji w zakresie zielarstwa leczniczego uzyskała w 1973 roku, drugi stopień specjalizacji w zakresie technologii środków leczniczych w 1974 roku.

Stopień naukowy doktora nauk farmaceutycznych zdobyła w 1973 roku na podstawie pracy ,,Związki flawonoidowe w Erysimum perofskianum Fish et May”, której promotorem był prof. dr hab. Zdzisław Kowalewski, ówczesny Kierownik Katedry Farmakognozji w Poznaniu. Stopień doktora habilitowanego został Jej nadany w 1994 roku na podstawie rozprawy ,,Związki flawonoidowe w wybranych gatunkach rodziny Malvaceae”. Tytuł profesora nauk farmaceutycznych uzyskała w 2008 roku.

Po przejściu na emeryturę prof. dr. hab. Zdzisława Kowalewskiego w 1997 roku, została powołana na stanowisko kierownika Katedry i Zakładu Farmakognozji, które pełniła do osiągnięcia wieku emerytalnego w 2014 roku.

We wrześniu 2004 roku objęła kierownictwo Katedry i Zakładu Farmakognozji, organizowanej w ramach nowo uruchomionego kierunku farmacja, na Wydziale Farmaceutycznym Collegium Medicum w Bydgoszczy Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Do 2014 roku kierowała Katedrą i Zakładem Farmakognozji w Bydgoszczy, prowadziła wykłady i seminaria.

W dorobku naukowym Pani Profesor znajdują się prace dotyczące izolacji i badania struktury związków obecnych w świecie roślinnym oraz analizy aktywności biologicznej ekstraktów i związków roślinnych. Wyodrębniła i zidentyfikowała wiele związków, głównie flawonoidów z licznych surowców roślinnych, często o skomplikowanych strukturach, niekiedy po raz pierwszy wyodrębnionych ze świata roślinnego. Ustalenie struktury było możliwe przy zastosowaniu trudno dostępnych w tamtych czasach, wymagających stosunkowo dużych ilości substancji, technik: ¹H NMR, ¹³C NMR, MS, których interpretacja była dowodem umiejętności zawodowych. Wyniki tych prac przyczyniły się do wyjaśnienia aktywności substancji roślinnych. Przedmiotem Jej badań były m.in.: kora wierzby amerykańskiej Salix americana Hort, gatunki z rodzaju Arnica L. (A. foliosa Nutt., A. motana L., A. chamissonis Less.), gatunki z rodziny Cruciferae (Erysimum perofskianum Fisch. et Mey, Matthiola incana R. Br., Cheiranthus cheiri L., Lubularia maritima (L.) Desv., Arabis caucasica Willd.). Inne przebadane surowce w zakresie wyjaśnienia struktury flawonoidów to: ziele Origanum vulgare L., ziele Marrubium vulgare L., owoce Physalis ixocarpa Brot., kwiaty Trifolium arvense L., ziele Euphrasia officinalis L., kwiaty Asclepias syriaca L., liście Phytolacca americana L., kwiaty Silphium perfoliatum L., liście Silphium albiflorum Gray, kwiaty Aesculus hippocastanum L., ziele Galinsoga parviflora Cav., ziele Fumaria officinalis L. W rodzinie Malvaceae przebadała następujące gatunki: kwiaty Althaea rosea Cav. var. nigra, Malva sylvestris L., M. neglecta Wallr., M. moschata L., M. alcea L., Malope trifida Cav., Kitaibelia vitifolia Willd., Lavatera thuringiaca L., Urena lobata L., Abutilon indicum (L.) Sweet oraz A. theophrasti Medik. Z badanego materiału roślinnego wyodrębniła liczne związki flawonoidowe, w tym kilka o nieznanych wcześniej strukturach. Niewątpliwym osiągnięciem była identyfikacja nowego diterpenu typu kauranu z Gnaphalium sylvaticum L. Współpraca w zakresie identyfikacji związków ziela i kwiatów orlika Aquilegia vulgaris L., Ranunculaceae, doprowadziła do identyfikacji licznych C-glikozydów flawonoidowych, w tym 4’metoksy-6-C-glukozydu apigeniny (izocytyzozydu). Dla tego ostatniego związku, we współpracy z Katedrą Toksykologii UMP została udowodniona w różnych modelach laboratoryjnych in vitro i in vivo aktywność biologiczna antyoksydacyjna i hepatoprotekcyjna.

Wyniki prac Pani Profesor prowadzonych we współpracy z innymi jednostkami przyczyniły się do wykrycia aktywności przeciwdrobnoustrojowej i antyoksydacyjnej, oznaczenia zawartości związków czynnych z różnych grup chemicznych (polifenole, terpeny, olejki eteryczne) w surowcach leczniczych oraz do oceny jakości produktów leczniczych i suplementów diety.

Znaczna część Jej prac była związana z popularyzowaniem zagadnień związanych z fitoterapią. Były to opracowania monograficzne na temat często stosowanych w lecznictwie gatunków roślin, m.in.: Leonurus cardiaca, Hedera helix, Ganoderma lucidum, Morinda citrifolia, Punica granatum, Hibiscus sabdariffa, Tussilago farfara, Turnera diffusa, a także gatunków z rodzajów: Kalanchoe, Urtica. Opublikowane prace dotyczyły stosowania substancji roślinnych w fitoterapii różnych chorób, a także istotnych dla zrozumienie działania ziół interakcji między składnikami jednego surowca, w tym synergizmu. W pracach znalazł odbicie ważny problem bezpieczeństwa stosowania surowców roślinnych, jakości roślinnych produktów leczniczych i suplementów diety zawierających zioła, np. preparatów z Ginkgo biloba. Pani Profesor brała udział w opracowaniu ujętych w monografii EMA trzech gatunków: Juglans regia, Cucurbita pepo, Viola tricolor. Wykonała wiele raportów eksperta do dokumentacji roślinnych preparatów leczniczych dla zakładów zielarskich.

W obszernych publikacjach pisała o pierwszych kierownikach Katedry Farmakognozji w Poznaniu, profesorze Stanisławie Poraju-Biernackim oraz profesorze Wacławie Janie Strażewiczu.

Jest autorką lub współautorką ponad 80 prac eksperymentalnych i wielu prac przeglądowych. Uczestniczyła w licznych konferencjach naukowych krajowych i zagranicznych, na które wielokrotnie była zapraszana do wygłaszania referatów lub przedstawiała wyniki swoich badań na posterach.

Brała udział w realizacji dwóch projektów badawczych finansowanych przez Komitet Badań Naukowych oraz wykonywanych w ramach badań własnych i statutowych AM/UMP.

Pani Profesor była promotorem pięciu prac doktorskich. Powierzono Jej wykonanie recenzji wielu prac doktorskich oraz habilitacyjnych realizowanych w różnych ośrodkach naukowych w Polsce. Sprawowała funkcję kierownika, opiekuna oraz recenzenta licznych prac magisterskich w poznańskiej i bydgoskiej Katedrze Farmakognozji.

Była bardzo zaangażowana w działalność dydaktyczną. Dla studentów farmacji w Poznaniu prowadziła ćwiczenia z farmakognozji, seminaria z leku roślinnego, od 1998 wykłady z przedmiotu Farmakognozja oraz liczne zajęcia fakultatywne. Uczestniczyła w realizowaniu zajęć dla studentów kierunku kosmetologia. Kierując się troską o zapoznanie studentów medycyny z roślinnymi produktami leczniczymi, zainicjowała wprowadzenie zajęć fakultatywnych z przedmiotu Lek roślinny dla studentów V i VI roku Wydziału Lekarskiego.

Współtworzyła program i uczestniczyła w prowadzeniu zajęć dla słuchaczy studiów podyplomowych „Zioła w profilaktyce i terapii” powołanych w 2015 roku przy Katedrze i Zakładzie Farmakognozji w Poznaniu. Na Wydziale Farmaceutycznym w Bydgoszczy dla studentów farmacji wykładała farmakognozję, realizowała seminaria z leku roślinnego oraz wykłady dla studentów kosmetologii. Prowadziła też wykłady z przedmiotu Farmakognozja w Wielkopolskiej Szkole Medycznej, na kierunku technik farmaceutyczny.

To właśnie dydaktykę, spośród wielu kierunków działalności, otaczała szczególną troską i dużym zainteresowaniem. Potrafiła wzbudzać fascynację fitoterapią wśród młodych ludzi. Stale uzupełniała wykłady o doniesienia naukowe z najnowszej literatury. Z Jej udziałem zostały wprowadzone zmiany w programie dydaktycznym w kierunku unowocześnienia i upraktycznienia zajęć dydaktycznych. Brała udział w redagowaniu zeszytów, skryptów do farmakognozji, pod Jej redakcją ukazał się podręcznik „Farmakognozja”. Z trzech wydań podręcznika nadal korzystają studenci poznańskiej farmacji i niektórych innych ośrodków akademickich w Polsce.