*Iwona Grzesiak-Gasek1, Katarzyna Dębska-Łasut2
Nawyki dietetyczno-higienicznie i występowanie choroby próchnicowej zębów u młodych sportowców
Dietary and hygiene habits and occurrence of dental caries in young athletes
1Medical Innovation Center in Wroclaw, Wroclaw, Poland
Head Center: Professor Maciej Dobrzyński, MD, PhD
2Department of Periodontology, Wroclaw Medical University, Wroclaw, Poland
Head of Department: Professor Tomasz Konopka, MD, PhD
1Medyczne Centrum Innowacji we Wrocławiu, Wrocław, Polska
Kierownik Centrum: dr hab. n. med. Maciej Dobrzyński, profesor uczelni
2Katedra i Zakład Periodontologii Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu, Wrocław, Polska
Kierownik Katedry i Zakładu: prof. dr hab. n. med. Tomasz Konopka
Streszczenie
Wstęp. Złe nawyki dietetyczne i higieniczne wśród sportowców mogą wpływać na stan zdrowia jamy ustnej i wyniki osiągane w sporcie.
Cel pracy. Ocena nawyków dietetyczno-higienicznych i występowanie choroby próchnicowej u młodych sportowców trenujących różne dyscypliny sportowe.
Materiał i metody. Badaniem objęto 60 osób w wieku 12-15 lat, z których 30 było wyczynowymi pływakami, a 30 koszykarzami. Wszyscy badani odpowiadali na pytania zawarte w ankiecie, które dotyczyły nawyków dietetyczno-higienicznych. Po wypełnieniu ankiety u badanych zostało przeprowadzone badanie jamy ustnej pod kątem występowania choroby próchnicowej.
Wyniki. Zarówno pływacy, jak i koszykarze często spożywali produkty zawierające węglowodany. Koszykarze częściej sięgali po słodkie bułki (66,7%), chipsy (6,7%) i batony (86,7%), natomiast pływacy po cukierki (26,7%) i czekoladę (93,3%), przy czym konsumpcja czekolady była u pływaków istotnie częstsza (p = 0,03). Pływacy istotnie częściej pili napoje witaminizowane (p = 0,016) w porównaniu z koszykarzami. Wśród napojów pływacy spożywali istotnie więcej słodkich napojów gazowanych w ciągu dnia niż koszykarze (p = 0,026). Większość pływaków (60,0%) oczyszczała zęby przed śniadaniem, podczas gdy większość koszykarzy (63,3%) robiła to po śniadaniu. Wskaźnik PUW/Z wynosił średnio 4,5 u pływaków oraz 3,4 u koszykarzy. Frekwencja próchnicy w obu grupach wynosiła odpowiednio 56,7 vs 66,7%.
Wnioski. Profilaktyka chorób jamy ustnej powinna odgrywać istotną rolę w kompleksowej opiece zdrowotnej nad sportowcami. Niezbędne jest nieustanne podnoszenie świadomości na temat wpływu diety i higieny jamy ustnej na stan zdrowia zębów wśród osób aktywnych fizycznie.
Summary
Introduction. Poor dietary and hygiene habits among athletes can affect oral health and sports performance.
Aim. To evaluate dietary and hygienic habits and the prevalence of carious disease in young athletes training in various sports.
Material and methods. The study included 60 subjects aged 12-15 years, 30 of whom were competitive swimmers and 30 basketball players. All the subjects answered a questionnaire on dietary and hygienic habits. After completing the questionnaire, the subjects were given an oral examination for caries disease.
Results. Both swimmers and basketball players frequently consumed products containing carbohydrates. Basketball players were more likely to consume sweet rolls (66.7%), chips (6.7%) and candy bars (86.7%), while swimmers consumed candy (26.7%) and chocolate (93.3%), with chocolate consumption being significantly more frequent in swimmers (p = 0.03). Swimmers were significantly more likely to consume vitaminized drinks (p = 0.016) compared to basketball players. Among the drinks consumed, swimmers consumed significantly more sugary sodas per day than basketball players (p = 0.026). Most swimmers (60.0%) cleaned their teeth before breakfast, while most basketball players (63.3%) did so after breakfast. The DMF/T ratio was 4.5 in swimmers and 3.4 in basketball players. Caries prevalence in both groups was 56.7 vs 66.7%, respectively.
Conclusions. Prevention of oral diseases should play an important role in the comprehensive health care of athletes. It is necessary to constantly raise awareness of the impact of diet and oral hygiene on dental health among physically active people.
Wstęp
Według wytycznych Światowej Federacji Stomatologicznej (FDI) stan zdrowia jamy ustnej jest istotnym czynnikiem pomagającym sportowcom osiągać najlepsze wyniki, a problemy zdrowia jamy ustnej negatywnie wpływają na ogólne samopoczucie i mogą obniżać wydolność sportową (1). Środowisko sportowców powszechnie kojarzy się z doskonałym stanem zdrowia, pomijając kontuzje spowodowane specyfiką uprawianej dyscypliny sportu. Niestety, u samych sportowców występuje niejednokrotnie lekceważące podejście do zdrowia jamy ustnej i opieki stomatologicznej na rzecz zwiększonego nacisku na utrzymanie bądź poprawienie sprawności fizycznej (2). Z badań wynika, że choroby jamy ustnej wpływają na sprawność fizyczną i wyniki w sporcie (3, 4). Nieleczone ubytki próchnicowe i ich powikłania stanowią ogniska zapalne, co może powodować ogólnoustrojowe zmiany, wpływając na wydolność sportowców (5, 6).
Aby poprawić wydolność fizyczną sportowcy często sięgają po produkty wysokowęglowodanowe, takie jak przekąski czy słodkie napoje o bardzo niskim pH, które, jak się uważa, zapobiegają zmęczeniu lub je redukują (2, 7). Częste spożycie pokarmów bogatych w węglowodany, a także napojów energetycznych i soków zawierających dużą ilość cukru zwiększa ryzyko wystąpienia próchnicy, erozji zębów oraz chorób przyzębia, zwłaszcza w przypadku odwodnienia organizmu podczas treningu oraz niewłaściwej higieny jamy ustnej (8).
Z piśmiennictwa wynika, że wskaźnik PUW/Z jest wyższy u sportowców w porównaniu z grupą osób niećwiczących (7). Badania przeprowadzone wśród holenderskich elitarnych sportowców przed Igrzyskami w Rio w 2016 roku wykazały, że prawie 50% badanych wymagało leczenia stomatologicznego, natomiast u uczestników Igrzysk w Londynie w 2012 roku stwierdzono wysoką frekwencję choroby próchnicowej (55%), zapalenia dziąseł i zapalenia przyzębia (odpowiednio 76% i 14%) (5, 9). W badaniach Khan i wsp. (2) 63,5% sportowców miało co najmniej jeden ząb z chorobą próchnicową, a średnia wartość wskaźnika PUW/Z wynosiła 2,7.
Cel pracy
Celem pracy była ocena nawyków dietetycznych i higienicznych oraz występowania choroby próchnicowej u młodych sportowców trenujących wyczynowo różne dyscypliny sportowe.
Materiał i metody
Badaniem objęto 60 osób płci męskiej w wieku 12-15 lat (średnia wieku ± SD – 13 ± 0,5 roku), z których 30 było wyczynowymi pływakami, a 30 wyczynowymi koszykarzami. Zarówno pływacy, jak i koszykarze zostali zrekrutowani z klubów sportowych z tego samego miasta.
Wszyscy badani wypełniali ankietę dotyczącą: uprawianej dyscypliny sportowej, spożywania słodkich przekąsek, ich rodzaju i ilości napojów spożywanych w ciągu dnia i po treningu. Dodatkowo udzielali informacji o: częstości i porze dnia szczotkowania zębów, rodzaju używanej szczoteczki do zębów, terminie i powodzie ostatniej wizyty stomatologicznej.
Badanie kliniczne zostało przeprowadzone za pomocą lusterka oraz zgłębnika w sztucznym oświetleniu. Stan zębów oceniano zgodnie z kryteriami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w oparciu o liczbę zębów z próchnicą (P), zębów usuniętych (U) i zębów wypełnionych (W) z powodu próchnicy, na ich podstawie obliczono wskaźnik PUW/Z dla każdego z badanych oraz frekwencję próchnicy w badanych grupach.
Trening pływacki obejmował 21 godzin tygodniowo, od poniedziałku do piątku. Rano trening rozpoczynał się o 6.00 i trwał do 7.45, natomiast popołudniowy rozpoczynał się o 16.00 i kończył o 17.45. Podczas każdego treningu pływackiego sportowcy pokonywali dystans 5000 metrów.
Koszykarze trenowali 7,5 godziny tygodniowo, 4 razy w tygodniu popołudniami w godzinach od 16.00 do 17.30. Trwający 90 minut trening składał się z 15-minutowej rozgrzewki, następnie 60 minut właściwego treningu i 15 minut rozgrywki grupowej.
Wszyscy zrekrutowani uczestnicy musieli przedstawić pisemną, świadomą zgodę rodzica i musieli odpowiedzieć na pytania zawarte w kwestionariuszu.
Niniejszy protokół badania został zatwierdzony przez Komisję Bioetyczną (nr KB-327/2009) Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Wszystkie badania zostały przeprowadzone zgodnie z odpowiednimi wytycznymi i przepisami oraz oświadczeniem potwierdzającym uzyskanie świadomej zgody od wszystkich uczestników.
Analiza statystyczna
Po analizie rozkładu zmiennych według Shapiro-Wilka, do analizy zmiennych niezależnych wykorzystano test Manna-Whitneya. Ponadto użyto testu Fishera, jeśli dane (odpowiedzi z ankiety) były kategoryzowane. Obliczono również współczynniki korelacji Spearmana między wskaźnikami PUW/Z a nawykami dietetycznymi.
Poziom istotności ustalono na poziomie p < 0,05. Wszystkie analizy zostały wykonane za pomocą oprogramowania Statistica 13.3 (StatSoft, Inc., Tulsa, OK, USA).
Wyniki
Nawyki żywieniowe
Wszyscy sportowcy, poza jedną osobą uprawiającą pływanie (3,4%), deklarowali brak stosowania specjalnej diety dla sportowców (96,6%).
Zarówno pływacy, jak i koszykarze często sięgali po produkty zawierające węglowodany. Codziennie lub prawie codziennie większość pływaków i koszykarzy spożywało słodkie bułki, pączki i ciastka (63,3 vs 66,7%). Chipsy w obu badanych grupach spożywane były okazjonalnie, jednakże pływaków spożywających tę przekąskę było więcej (43,4 vs 40,0%). Większość koszykarzy częściej niż w grupie pływaków konsumowała batony i czekoladki (86,7 vs 80,0%) – codziennie lub prawie codziennie. Cukierki były spożywane przez sportowców codziennie lub prawie codziennie (26,7 vs 23,3%). Natomiast czekoladę codziennie lub prawie codziennie spożywali niemal wszyscy pływacy (93,3%) i tylko 50% koszykarzy. Różnica ta okazała się istotna statystycznie (p = 0,03) (ryc. 1).
Ryc. 1. Rodzaj i częstość spożywanych przekąsek węglowodanowych w badanych grupach sportowców
*Test Fischera p = 0,03
W diecie sportowców, oprócz słodkich przekąsek, nie brakowało również słodkich napojów. Pływacy istotnie częściej spożywali napoje witaminizowane w porównaniu z koszykarzami (p = 0,016) (ryc. 2). Co więcej, pływacy znacząco częściej spożywali słodkie napoje gazowane w ciągu dnia (p = 0,026) (ryc. 3).
Ryc. 2. Rodzaj i częstość spożywanych napojów w badanych grupach sportowców
*Test Fischera p = 0,016
Ryc. 3. Rodzaj i ilość spożywanych codziennie napojów w badanych grupach sportowców
*Test Fischera p = 0,026
Napoje spożywane po wysiłku
Codziennie po każdym treningu większość pływaków i koszykarzy (80 i 96,7%) spożywała wodę, a w następnej kolejności napoje owocowe (63,3 vs 26,7%), witaminizowane (43,4 vs 13,3%) i energetyki (20 vs 0,0%). W porównaniu z koszykarzami pływacy istotnie częściej spożywali po wysiłku: soki owocowe (p = 0,0008), napoje witaminizowane (p = 0,008) i napoje energetyczne (p = 0,007) (ryc. 4). Natomiast istotnie wyższy odsetek koszykarzy wypijał litr wody po wysiłku (p = 0,05) (ryc. 5).
Ryc. 4. Rodzaj i częstość wypijanych napojów po wysiłku w grupach sportowców
*Test Fischera p = 0,0008
**Test Fischera p = 0,008
***Test Fischera p = 0,007
Ryc. 5. Rodzaj i ilość spożywanych codziennie napojów po wysiłku w grupach sportowców
*Test Fischera p = 0,05
Dane dotyczące częstości i pory oczyszczania zębów oraz rodzaju używanej szczoteczki
Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
- Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
- Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
- Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.
Opcja #1
29 zł
Wybieram
- dostęp do tego artykułu
- dostęp na 7 dni
uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony
Opcja #2
69 zł
Wybieram
- dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
- dostęp na 30 dni
- najpopularniejsza opcja
Opcja #3
129 zł
Wybieram
- dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
- dostęp na 90 dni
- oszczędzasz 78 zł
Piśmiennictwo
1. Verhulst M: Why oral health should be considered a priority in athletes. 2021; https://www.drbicuspid.com/dental-specialties/smile-design/sports-dentistry/article/15378293/why-oral-health-should-be-considered-a-priority-in-athletes.
2. Khan K, Qadir A, Trakman G et al.: Sports and Energy Drink Consumption, Oral Health Problems and Performance Impact among Elite Athletes. Nutrients 2022; 14(23): 5089-5102.
3. Ashley P, Di Iorio A, Cole’a E: Oral health of elite athletes and association with performance: a systematic review. Br J Sports Med 2015; 49(1): 14-19.
4. Gallagher J, Ashley P, Petrie A, Needleman I: Oral health and performance impacts in elite and professional athletes. Community Dent Oral Epidemiol 2018; 46(6): 563-568.
5. Needleman I, Ashley P, Petrie A et al.: Oral health and impact on performance of athletes participating in the London 2012 Olympic Games – a cross sectional study. Br J Sports Med 2013; 47(16): 1054–1058.
6. Bramantoro T, Hariyani N, Setyowati D et al.: The impact of oral health on physical fitness: a systematic review. Heliyon 2020; 6(4): e03774.
7. Bryant S, McLaughlin K, Morgaine K, Drummond B: Elite athlets and oral health. Int J Sports Med 2011; 32(9): 720-724.
8. Schulze A, Busse M: Sports Diet and Oral Health in Athletes: a Comprehensive Review. Medicina (Kaunas) 2024; 60(2): 319.
9. Kragt L, Moen MH, Van Den Hoogenband CR, Wolvius EB: Oral health among Dutch elite athletes prior to Rio 2016. Phys Sportsmed 2019; 47(2): 182-188.
10. Mallone L, Boyd LL, Stegeman S: Practice Paper of the Academy of Nutrition and Dietetics Abstract: Oral Health and Nutrition. J Acad Nutr Diet 2014; 114(6): 958.
11. D’Ercole S, Tieri M, Martinelli D, Tripodi D: The effect of swimming on oral health status: competitive versus non-competitive athletes. J Appl Oral Sci 2016; 23(2): 107-113.
12. Anttonen V, Kemppainen A, Niinimaa A et al.: Dietary and oral hygiene habits of active athletes and adolescents attending ordinary junior high school. Int. J of Paediatric Dent 2014; 24(5): 358-366.
13. Frese C, Frese F, Kuhlmann S et al.: Effect of endurance training on dental erosion, caries, and saliva. Scand J Med Sci Sports 2015; 25(3): 319–326.
14. Tanabe M, Takahashi T, Shimoyama K, Ueno T: Effects of rehydration and food consumption on salivary flow, pH and buffering capacity in young adult volunteers during ergometer exercise. J Int Soc Sports Nutr 2013; 10(1): 49.
15. Díaz-Garrido N, Lozano C, Giacaman RA: Frequency of sucrose exposure on the cariogenicity of a biofilm-caries model. J Dent 2016; 10(3): 345-350.
16. Broad EM, Rye LA: Do current sports nutrition guidelines conflict with good oral health? Gen Dent 2015; 63(6): 18-23.
17. Mulic A, Tveit AB, Songe D et al.: Dental erosive wear and salivary flow rate in physically active young adults. BMC Oral Health 2012; 12(1): 8.
18. Kaczmarek W: The status of mineralized dental tissues in young competitive swimmers. Ann Acad Med Stetin 2010; 56(3): 81–86.
19. Márquez-Hidalgo J, Zamora-Campos D, Acurio-Benavente P et al.: Relationship between the quality of life and oral health in athletes at a Peruvian university Gen Dent 2020; 68(5): 73-77.
