© Borgis - Nowa Medycyna 4/2009, s. 187-192
*Monika Waśkow1, Małgorzata Lesińska–Sawicka1, Kazimiera Hebel1, Joanna Przebinda2
Postawa społeczeństwa wobec konsekwencji zakażeń wirusem HPV
The attitude of society against the consequences of HPV infection
1Katedra Nauk o Zdrowiu, Akademia Pomorska w Słupsku
Kierownik Katedry: dr Krystyna Homenda
2Studenckie Koło Naukowe Sanologów, Akademia Pomorska w Słupsku
Streszczenie
Introduction:The Human Papilloma Virus is primarily responsible for genital infections, both women and men. The likelihood of infection with HPV increases with the number of partners. The younger age at the start of sexual relations that potentially greater number of partners and increased risk of infection.
Goal: The aim of this study was determined the attitude of society towards the consequences of infections caused by HPV and the impact of health behaviors of women and their partners in the prevention of diseases caused by HPV.
Materials and methods: Authors used a survey of the diagnostic method as a research tool – the questionnaire by oneself. The study was conducted in March and April 2009. 100 women and 60 men participated in this studies.
Results and conclusions: The most people associate HPV only with the cervical cancer. They don´t awareness that the virus attacks other systems female and male too. Women exhibit much higher level of knowledge about the consequences of HPV infection. A half of women (56% of responses) and a much smaller proportion of men (37% of responses) know that the virus transmits only by men.
Polecane
książki z księgarni medycznej BORGIS:
Wstęp
Wirus HPV ( Human Papilloma Virus) jest wirusem brodawczaka ludzkiego odpowiadającym za infekcje narządów moczowo-płciowych zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Do tej pory zidentyfikowanych jest ponad 200 typów wirusa HPV, a ok. 100 typów jest zakaźnych wśród ludzi (1). Ponad 40 typów przekazywanych jest drogą płciową, 20 z nich jest odpowiedzialnych za zakażenia szyjki macicy (2).
Typy HPV przenoszone drogą płciową dzieli się na dwie grupy:
a) wirusy niskoonkogenne, czyli niskiego ryzyka: HPV typu: 6, 11, 42, 43, 44;
b) wirusy wysokoonkogenne, czyli wysokiego ryzyka: HPV typu: 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 46, 51, 52, 56, 58, 67 (3).
Typ wirusa o niskim potencjale onkogennym odpowiada za powstawanie łagodnych zmian określanych mianem kłykcin kończystych lub brodawek.
Typy obdarzone wysokim potencjałem głównie znajdowane są w komórkach raka szyjki macicy. Odpowiadają również za powstawanie nowotworów odbytu, sromu, prącia, pochwy oraz raka jamy ustnej i gardła.
Wirusy HPV wykazują szczególne powinowactwo do wielowarstwowego nabłonka płaskiego, który pokrywa skórę oraz błony śluzowe, gdzie pełen cykl rozwojowy zachodzi wyłącznie w różnicujących się komórkach nabłonkowych (4).
Wirusem HPV można zarazić się poprzez jakiekolwiek kontakty seksualne, gdzie dochodzi do kontaktu genitaliów. Do przeniesienia zakażenie zaliczamy kontakty genitalno-genitalne, oralno-genitalne oraz analno-genitalne (5).
Podczas kontaktów genitalno-genitalnych może dojść do zakażenia wirusem i rozwoju takich nowotworów, jak np. rak szyjki macicy czy prącia. Podczas stosunków oralno-genitalnych narażonym się jest na przeniesienie wirusa do jamy ustnej oraz górnych dróg oddechowych, co może spowodować m.in. raka krtani lub raka jamy ustnej. Na zakażenia na drodze analno-genitalnej i wiążącego się z tym przykładowego raka odbytu najczęściej narażeni są homoseksualiści.
Prawdopodobieństwo zakażenia wirusem HPV wzrasta wraz z liczbą partnerów. Rozwój zakażenia następuje bezobjawowo, a w wielu przypadkach zależnych od typu HPV, którym nastąpiło zarażenie może nawet ulec regresji (6). Jednak osoba chora nie wykonująca badań przesiewowych zawsze jest nieświadoma zakażenia i zaraża partnera.
Należy zauważyć, że w im młodszym wieku zostaje rozpoczęte współżycie płciowe, tym potencjalnie z większą liczbą partnerów dana osoba może mieć kontakt, a co się z tym wiąże, zwiększa się ryzyko rozwoju zakażenia wirusem, który jest przekazywany z partnera na partnera.
Cel pracy
Celem niniejszej pracy było określenie postawy społeczeństwa wobec konsekwencji zakażeń wywołanych przez wirusa HPV oraz wpływu zachowań zdrowotnych kobiet i ich partnerów na profilaktykę chorób wywoływanych przez wirusa HPV.
Materiał i metody
W przedstawionej pracy została zastosowana metoda sondażu diagnostycznego, natomiast jako narzędziem badawczym posłużono się kwestionariuszem ankiety własnego autorstwa. Dobór badanych grup był losowy. Badania przeprowadzono w marcu i kwietniu 2009 r., badaniami objęto 100 kobiet i 60 mężczyzn. Kwestionariusz ankiety składał się z 29 pytań (skierowany do kobiet) i 26 pytań (skierowany do mężczyzn) otwartych oraz zamkniętych. W części pierwszej ankiety zbadano ogólnie pojęty styl życia, zachowania zdrowotne związane z aktywnością seksualną oraz profilaktyką ginekologiczną. W części drugiej zbadano stan wiedzy respondentów na temat wirusa HPV i związanej z nim profilaktyki oraz postawy społecznej względem tego problemu.
Wyniki badań poddano analizie statystycznej. Analizę korelacji danych wykonano przy pomocy programu Statistica 8.0 (Statsoft Polska). Materiał poddano opracowaniu statystycznemu wykorzystując do tego test Chi-kwadrat Pearsona do weryfikacji niezależności badanych cech.
Wnioskowanie statystyczne wyników przeprowadzono na poziomie istotności p≤ 0,05.
Wyniki
Pierwszą grupą respondentów była 100-osobowa grupa kobiet, drugą grupę stanowili mężczyźni w liczbie 60 osób.
Kobiety, które wzięły udział w badaniu znajdują się w przedziale wiekowym pomiędzy 17. a nawet 52. rokiem życia. Zdecydowana większość respondentek mieszka w mieście (75 wskazań), 18 na wsi, a 7 w małym miasteczku.
Ankietowani mężczyźni mieszczą się w przedziale wiekowym od 19 do 52 roku życia. Z badanej grupy respondentów 35 osób mieszka w mieście, 15 w małym miasteczku, a tylko 10 na wsi.
W przedziale wiekowym 17-25 lat jest to 38% respondentek i 68% respondentów, w przedziale 26-35 lat 28% kobiet i 23% mężczyzn, w przedziale 36-45 lat 27% kobiet i 9%, mężczyzn. Powyżej 46. roku życia znajduje się 7% badanych kobiet.
Spośród respondentek 3% nie rozpoczęło współżycia płciowego, większość, bo 64% swoją inicjację seksualną miało powyżej 19 roku życia, natomiast 10% pomiędzy 17-18 rokiem życia.
Spośród badanych mężczyzn 8% rozpoczęło współżycia płciowe przed 15 rokiem życia, 28% pomiędzy 15-17 rokiem życia. W wieku 17-18 lat życie seksualne rozpoczęło 34% respondentów, a powyżej 19 roku życia 30%.
45% badanych kobiet oraz 21% mężczyzn deklaruje, iż do tej pory były bądź są w związku tylko z jednym partnerem/partnerką, 25% respondentek i 3% respondentów deklaruje do tej pory związek z dwoma partnerami, kolejno 12% i 17% z trzema, 6% i 15% deklaruje związek z czterema partnerami/partnerkami, a 4% respondentek i 8% respondentów z pięcioma partnerami/partnerkami. W badanej grupie respondentek znalazły się również kobiety, które współżyły do tej pory z większą liczbą partnerów, tj. 6, 7, 12 oraz 15, jednak stanowią one po 1% badanej grupy. Liczbę 6 partnerek, 8 i 9 deklaruje kolejno 6%, 3%, 3% badanych mężczyzn. 5% to mężczyźni, którzy deklarują, że współżyli do tej pory z 10 kobietami, 2% miało kontakt seksualny z 12 partnerkami, a 3% z 15 kobietami. Kontakt z 20 i 30 kobietami deklaruje 2% badanych mężczyzn.
Regularną wizytę kontrolną u lekarza ginekologa deklaruje 52% respondentek. Dwa razy w roku na wizytę udaje się 23% kobiet, cztery razy w roku 6% badanych. 5% kontroluje swój stan zdrowia co 3 miesiące. Odnotowano również po 1% kobiet, które na wizytę u ginekologa zgłaszają sie raz na 2 i 3 lata. Brak wizyt u lekarza ginekologa deklaruje aż 11% badanych.
Wykazano korelację pomiędzy wiekiem pierwszej wizyty u lekarza ginekologa a wiekiem rozpoczęcia współżycia przez respondentki (Pearson Chi-square: 27,58682, df=12, p=0,00636). Należy zauważyć, iż część respondentek, która rozpoczęła współżycie płciowe pomiędzy 15.-17. rokiem życia na pierwszą wizytę do lekarza wybrała się dopiero w wieku lat 18 czy 19. Kolejno respondentki, które pierwszą inicjację seksualna przeżyły pomiędzy 17.-18. rokiem życia pierwszą wizytę u lekarza ginekologa miały w wieku 19, 20, a nawet dopiero w wieku 24 lat. Natomiast wśród resopndentek, które rozpoczęły życie płciowe powyżej 19 roku życia również były takie, które udały się na pierwsze badanie kontrolne w wieku 20 lat i więcej. Niestety wśród respondentek znalazły się i takie, które mimo rozpoczęcia współżycia jeszcze nie były u lekarza ginekologa. Jak widać świadomość młodych kobiet na temat profilaktyki pozostawia wiele do życzenia, zaczynają one życie płciowe bez uprzedniej kontroli ginekologicznej, a do lekarza wybierają się czasem nawet kilka lat po odbyciu pierwszego stosunku.
81% badanych respondentek i 53% respondentów deklaruje, że wie czym jest wirus HPV, świadomość że niektóre genotypy HPV są odpowiedzialne za zmiany w obrębie narządów płciowych deklaruje 69% kobiet i 36% mężczyzn. O fakcie, iż wirus wywołuje zmiany nowotworowe w obrębie innych narządów, jak np. krtań zadeklarowało już jedynie 31% kobiet 15% mężczyzn. Wśród badanych 34% kobiet i 26% mężczyzn wie, iż wirus wywołuje zakażenie również u chłopców i mężczyzn, zaś 56% kobiet i 37% mężczyzn zdaje sobie sprawę, że wirus jest przenoszony przez mężczyzn (ryc. 1).
Ryc. 1. Deklarowana wiedza na temat wirusa HPV.
Źródło: badania własne.
Zdecydowana większość respondentek nie miała wykonanego testu na obecność wirusa HPV. Z 5%, które testowi się poddało 3% miało wynik ujemny, a 2% wynik pozytywny.
Spośród respondentów żaden nie miał wykonanego testu na obecność wirusa HPV.
59% badanych kobiet i 22% mężczyzn wie, że można zaszczepić przeciwko HPV dziewczęta, które miały już pierwszy kontakt z partnerem, lecz tylko 28% respondentek i 7% respondentów ma świadomość, iż można także zaszczepić dziewczęta i chłopców, którzy już zetknęli się z wirusem. Wiedzę na temat możliwości zaszczepienia dziewcząt i kobiet w wieku 13-26 lat oraz dziewczynek w wieku 9-12 lat, deklaruje 57% respondentek i tylko 15% respondentów, jednak już tylko 13% kobiet i 4% mężczyzn ma świadomość, iż można poddać szczepieniu chłopców w wieku 9-15 lat (ryc. 2).
Ryc. 2 Deklarowana wiedza na temat szczepień przeciw wirusowi HPV.
Źródło: badania własne.
Wśród kobiet i mężczyzn, którzy posiadają córkę lub syna zaszczepionych jest tylko 1% dzieci respondentów.
61% respondentek wyraża chęć zaszczepienia się przeciw wirusowi HPV, jednak 3% nie wie jak to zrobić, 7% nie wie czy może się zaszczepić, 14% uważa, iż szczepionka jest zbyt droga i nie podda się szczepieniu ze względów ekonomicznych. Brak zgody na szczepienie bez wyjaśnienie przyczyny podało 3% badanych, a 8% nie chce szczepienia, gdyż nie wierzy w skuteczność tej szczepionki. 9% podało inne przyczyny braku zainteresowania szczepieniem, jak np. posiadanie jednego stałego partnera, czy stały kontakt z lekarzem od którego uzależniają swoją decyzję.
Spośród badanych kobiet 74% wie, że istnieje szczepionka przeciw wirusowi HPV, lecz tylko 2% z tej możliwości skorzystało.
63,5% badanych osób chciałoby zaszczepić swoje córki przeciw wirusowi HPV, jednak 64% nie wiedziało, że istnieje taka możliwość, natomiast 4,5% nie chce swoich córek poddać szczepieniu. Jeśli chodzi o popularność szczepień wśród chłopców, to 47,5% badanych deklaruje chęć zaszczepienia swoich synów, 91,5% nie wiedziało, że istnieje taka możliwość. Zaledwie 11% jest przeciwnych szczepieniom.
70% respondentów chciałoby, by ich partnerka poddała się szczepieniu, 17% nie jest o tym przekonanych, natomiast 11% uznało, że to szczepienie nie jest konieczne. Żaden z respondentów nie miał wykonanego testu na obecność wirusa HPV, lecz 78% deklaruje chęć zaszczepienia się przeciw wirusowi HPV.
29% respondentek i 15% respondentów deklaruje, że ich wiedza na temat wirusa HPV pochodzi z telewizji, następnie 25% kobiet i 10% mężczyzn deklaruje jako źródło wiedzy prasę, odpowiednio 8% i 10% ankietowanych zostało poinformowanych przez lekarza. O wirusie HPV 19% badanych kobiet i aż 45% mężczyzn dowiedziało się z przeprowadzonej ankiety. 19% respondentek podało inne źródła wiedzy, jak np. koleżanki czy wiedza zdobyta na studiach, 20% mężczyzn dowiedziało się od partnerki lub rodziny.
Dyskusja
Coraz to nowsze dane informują o obniżeniu średniego wieku występowania zakażeń wirusem HPV. Coraz częściej też rejestruje się przypadki zachorowań na raka szyjki macicy wśród młodych kobiet. Niestety mimo faktu, iż zakażenie wirusem HPV dotyczy coraz częściej młodych kobiet (zmiany zachowań seksualnych), to właśnie one mają najniższą wiedzę dotyczącą ryzyka rozwoju nowotworu.
Z ankietowanych kobiet aż 1/5 Polek pomiędzy 18. a 24. rokiem życia nigdy nie była z wizytą u lekarza ginekologa (7). Realizacja aktywnych programów badań przesiewowych wśród populacji może spowodować obniżenie wskaźnika umieralności (w Finlandii o 80%). Obniżenia zachorowalności i umieralności można dokonać głównie poprzez profilaktykę pierwotną, czyli szczepienia oraz wtórną, czyli badania cytologiczne.
Badania własne wykazują, że tylko 52% respondentek deklaruje regularne uczęszczanie na badania kontrole do lekarza ginekologa. Należy także zaznaczyć, iż kobiety wcześniej rozpoczynają życie płciowe, niż udają się na wizytę kontrolną do lekarza ginekologa. Wizyta taka odbywa się często rok, a nawet kilka lat po pierwszej inicjacji seksualnej.
W 2008 r. zostały przeprowadzone badania na temat „Postawa zdrowotna młodych kobiet w profilaktyce raka szyjki macicy”. Respondentki znajdujące się w przedziale wiekowym 16-18 lat deklarowały rozpoczęcie współżycia płciowego pomiędzy 17-18 rokiem życia – 28% wskazań, poniżej 17 roku życia – 11% wskazań, a powyżej 19 lat tylko 14% wskazań. W przedziale wiekowym 16-18 lat respondentki deklarowały posiadanie tylko jednego partnera seksualnego, a liczba partnerów wzrastała wraz z przechodzeniem do starszych grup wiekowych. 39% spośród badanych jeszcze nigdy nie poddało się kontrolnej wizycie u lekarza ginekologa mimo rozpoczęcia współżycia bądź też obecnie nie uczęszcza na badania kontrolne. Spośród ankietowanych młodych kobiet zaledwie 6% ma wiedzę dotyczącą odpowiedzialności wirusa HPV za rozwój raka szyjki macicy, 78% nie deklaruje żadnej wiedzy dotyczącej wirusa HPV (8).
Do przeprowadzonych obecnie badań odnosi się to w następujący sposób: coraz częściej coraz młodsze kobiety wcześniej rozpoczynają życie płciowe nie mając praktycznie żadnych wiadomości dotyczących rozwoju raka szyjki macicy i zakażeń wirusem HPV. Wśród ankietowanych kobiet 64% rozpoczęcie współżycia deklaruje powyżej 19 roku życia. Niezależnie od wieku nadal jest niski odsetek procentowy kobiet, które regularnie uczęszczają na badania kontrolne do lekarza ginekologa.
Badania własne wskazują, iż 61% respondentek wyraża chęć zaszczepienia się przeciw wirusowi HPV, jednak 14% uważa, że szczepionka jest zbyt droga. Decyzję o finansowaniu szczepień przeciw wirusowi HPV jak do tej pory wydały rządy 27 państw i są to kolejno: Australia, Nowa Zelandia, Kajmany, Meksyk, Panama, Zjednoczone Emiraty Arabskie – Abu Dhabi, Kanada, Stany Zjednoczone oraz kraje europejskie dofinansowujące szczepienia przeciw HPV: Belgia, Dania, Francja, Niemcy, Grecja, Irlandia, Włochy, Liechtenstein, Luksemburg, Macedonia, Holandia, Norwegia, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania (9).
Coraz więcej państw decyduje się na dofinansowanie szczepień przeciw wirusowi HPV. Polska mimo wysokiego wskaźnika zachorowań nadal nie finansuje szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego.
Jednym z postępowań profilaktycznych jest używanie podczas stosunków płciowych, szczególnie z nowym partnerem, mechanicznych środków antykoncepcyjnych, czyli prezerwatyw. Prezerwatywa zmniejsza ryzyko transmisji komórek nowotworowych, gdyż regularne stosowanie blokuje przekazywanie onkogennych typów wirusa HPV. Chroni to mężczyzn przed rozwojem raka prącia (10). W przeprowadzonych badaniach własnych okazuje się, iż tylko 23% spośród respondentów podczas stosunków zawsze używa prezerwatywy, 46% panów deklaruje, że używa jej dosyć często, 23% rzadko korzysta z tego zabezpieczenia, a 8% nigdy nie korzysta z tej metody antykoncepcji.
Rak prącia jest chorobą bardzo rzadko występującą (np. 0,2% zachorowań na nowotwór złośliwy wśród mężczyzn w Stanach Zjednoczonych, 17% w krajach gorzej rozwiniętych np. Brazylii), a czynnikiem rozwoju jest właśnie zakażenie wirusem HPV (11).
W najnowszych badaniach Walczak L. i wsp. Przeprowadzono retrospektywną analizę częstości występowania zmian typu PIN 1-3 ( penile intraepithelial lesion) u chorych z Centrum Diagnostyki i Leczenia Chorób Przenoszonych Drogą Płciową (lata 2001-2005) z utrzymującymi się i opornymi na leczenie zmianami rumieniowymi, grudkowymi lub proliferacyjnymi na żołędziu, wewnętrznej warstwie napletka oraz ujściu cewki moczowej. Wśród badanych mężczyzn infekcję HPV niskiego ryzyka stwierdzono u 106 osób (33%), wysokiego ryzyka u 157 osób (49%), a typy mieszane u 70 mężczyzn (22%). Z 320 badanych tylko u 57 (18%) mężczyzn nie wykryto DNA wirusa HPV. W grupie mężczyzn z zakażeniem HPV wysokiego ryzyka i zakażeniem mieszanym zmiany PIN1 stwierdzono u 26 badanych, zmiany PIN2 w 10 przypadkach, a PIN3 (zmiany dotyczące choroby Bowena) u 8 chorych. Badania wykazują, iż u mężczyzn z przewlekle utrzymującymi się zmianami na prąciu należy wykonać dokładne badania – zwłaszcza penis kopię (12). Z badań własnych wynika, że tylko 38% mężczyzn deklaruje wiedzę na temat wirusa HPV. Respondenci nie wiedzą, co to jest wirus HPV, nie wiedzą w jaki sposób jest przenoszony – 85% badanych nie wie, że zakażenie wirusem HPV wywołuje zmiany w obrębie narządów płciowych.
Aktualnie szczepienia przeciw HPV nie są zalecane u chłopców i mężczyzn. Potencjalne korzyści to: przerwanie łańcucha transmisji HPV, zwiększenie odporności populacji, przyśpieszenie efektów populacyjnych szczepień, ochrona przed brodawkami płciowymi, ochrona przed HPV-zależnymi przypadkami raka prącia, odbytu, głowy czy szyi (13). W przeprowadzonych badaniach własnych 78% mężczyzn deklaruje chęć zaszczepienia się przeciw wirusowi HPV.
Wnioski
1. Świadomość kobiet, zwłaszcza młodych, na temat zachowań zdrowotnych ukierunkowanych na profilaktykę ginekologiczną jest niska. Bardzo często kobiety, które pierwszą wizytę u ginekologa mają za sobą, obecnie do tego lekarza nie uczęszczają bądź uczęszczają rzadziej, niż raz na rok.
2. Wiele młodych kobiet na pierwszą wizytę kontrolna u ginekologa udaje się parę lat później od momentu rozpoczęcia współżycia.
3. Większość osób kojarzy wirus HPV tylko ze zmianami nowotworowymi szyjki macicy, nie mając w ogóle świadomości, że wirus ten atakuje również inne układy tak żeńskie, jak i męskie.
4. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety nie posiadają wiedzy na temat możliwości zaszczepienia przeciwko wirusowi HPV chłopców i mężczyzn oraz osób, które rozpoczęły już współżycie.
5. Mężczyźni wykazują bardzo niski poziom wiedzy na temat wirusa HPV. Blisko połowa ankietowanych mężczyzn (45% wskazań) o wirusie HPV dowiedziała się z przeprowadzonego badania ankietowego.
6. Znacznie większy poziom wiedzy na temat konsekwencji zakażeń wirusem HPV wykazują kobiety w stosunku do mężczyzn, jednak o fakcie, że wirusa tego przenoszą mężczyźni wie tylko część kobiet (56% wskazań) i znacznie mniejszy odsetek mężczyzn (37% wskazań).
Polecane
książki z księgarni medycznej BORGIS:
Piśmiennictwo
1. Burd EM: Human papillomavirus and cervical cancer. Clin Mcrobiol Rev 2003; 16: 1-17. 2. Bottino C, Moretta A: NK cell activating receptors and tumor recognition in humans. Curr Top Microbiol Immunol 2006; 298: 175-182. 3. De Villiers E-M et al.: Classification of papillomaviruses. Virology 2004; 324: 17-27. 4. Baseman JG, Koutsky LA: The epidemiology of human papillomavirus infections. J Clin Virol 2005; 1: 16-24. 5. Wiley DJ et al.: External genital warts: diagnosis, treatment and prevention. Clin Infect Dis 2002; 35, 2: 210-224. 6. Bosch FX et al.: The casual relation between human papillomavirus and cervical cancer. J Clin Pathol 2002; 55: 244-265. 7. Gravitt EP, Jamshidi R: Diagnosis and management of oncogenic cervical human papillomavirus infection. Infect Dis Clin North Am 2005; 19: 439-58. 8. Przebinda J, Waśkow M: Postawa zdrowotna młodych kobiet w profilaktyce raka szyjki macicy. [W:] Homenda K. (red.) Człowiek i jego zdrowie w holistycznym modelu medycyny 2. Akademia Pomorska w Słupsku, Słupsk 2009; 77-85. 9. Zalecenia krajowe i finansowanie szczepień przeciw HPV-podsumowanie na szczeblu globalnym. http://www.profilaktykarakaszyjkimacicy.pl/szczepienia_przeciw_HPV.php 23.05.2009. 10. Baldwin SB et al.: Condom use and other factors affecting penile human papillomavirus detection in men attending a sexually transmitted disease clinic. Sex Trans Dis 2004; 31: 601-607. 11. Pow-Sang MR et al.: Cancer of the penis. Cancer Control 2002; 9: 305-314. 12. Walczak L, Majewski S, Jabłońska S: Zakażenia genitalnymi typami HPV u mężczyzn jako czynnik ryzyka rozwoju raka szyjki macicy u kobiet. [W:] Majewski S, Sikorski M. (red.) Szczepienia przeciw HPV. Profilaktyka raka szyjki macicy i innych zmian związanych z zakażeniami HPV. Czelej, Lublin 2006; 108-116. 13. Kotarski J: Rekomendacje Zespołu Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące szczepienia przeciwko zakażeniom HPV. Ginekologia Polska, 2009; 2: 6.
otrzymano: 2009-11-09
zaakceptowano do druku: 2009-12-02
Adres do korespondencji:
*Monika Waśkow
Katedra Nauk o Zdrowiu, Akademia Pomorska w Słupsku
ul. Westerplatte 64, 76-200 Słupsk
tel.: (59) 840-59-10
e-mail: monikawaskow@gmail.com
Nowa Medycyna 4/2009Strona internetowa
czasopisma Nowa MedycynaPozostałe artykuły z numeru 4/2009:
