Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2008, s. 79-85
*Dorota Olczak-Kowalczyk1, 2, Joanna Pawłowska3, Ewa Śmirska4, Aleksander Remiszewski2, Małgorzata Syczewska2, Ryszard Grenda4
Ocena stanu tkanek mineralizowanych zębów u pacjentów w wieku rozwojowym po transplantacji nerki lub wątroby. Cz. I – Częstość i intensywność próchnicya
Assessment of mineralized teeth´s tissue status in developmental age patients after kidney or liver transplantation. Part I – Frequency and intensity of caries
1Zakład Patologii Jamy Ustnej Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”
Kierownik Zakładu: dr n. med. Dorota Olczak-Kowalczyk
2Zakład Stomatologii Dziecięcej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Zakładu: dr n. med. Aleksander Remiszewski
2Poradnia Chorób i Transplantacji Wątroby Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”
Kierownik Poradni: prof. dr hab. n. med. Joanna Pawłowska
3Klinika Nefrologii, Transplantacji Nerek i Nadciśnienia Tętniczego Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka”
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Ryszard Grenda
Osłabienie funkcji układu immunologicznego u biorców narządów, związane przede wszystkim ze stosowaniem leków immunosupresyjnych, sprzyja zakażeniom wirusowym, bakteryjnym i grzybiczym. Powikłania infekcyjne są jednym z najważniejszych problemów w tej grupie pacjentów. Stanowią główną przyczynę powikłań i śmierci (1-3).
Jama ustna jest często pierwotną lokalizacją ognisk zapalnych, obciążonych ryzykiem wysiewu drobnoustrojów do krwi. U pacjentów z chorobami nerek i po przeszczepieniu nerki opisywano przypadki szerzenia się infekcji mikroflorą jamy ustnej drogą naczyniową (4). Opisano także przypadek ropnia wątrobowego u pacjenta po przeszczepie nerki spowodowanego Porphyromonas gingivalis (5).
Istotne jest więc zapobieganie powstawaniu ognisk infekcyjnych w jamie ustnej, a w przypadku pojawienia się zmian chorobowych – wczesne rozpoznanie i leczenie. Duże znaczenie ma profilaktyka i wczesne leczenie próchnicy, której powikłania stanowią jedną z głównych przyczyn wewnątrzzębowych ognisk zakażenia i zmian zapalnych w tkankach okołowierzchołkowych zębów.
Zaburzenia ogólnoustrojowe obserwowane u biorców nerki lub wątroby, będące efektami choroby przyczynowej przeszczepu, stosowanych leków, współistniejących chorób lub czynników związanych z samym narządem przeszczepionym mogą predysponować do rozwoju procesu próchnicowego. U pacjentów po transplantacji narządu często występują zaburzenia wydzielania śliny na skutek stosowania leczenia immunosupresyjnego (6). Przyczyną zaburzeń funkcji wydzielniczej gruczołów ślinowych mogą być także niedobory pokarmowe, zwłaszcza dotyczące białka i witaminy A (7,8). W badaniach na zwierzętach wykazano istotne obniżenie poziomu białek, czynności laktoperoksydazy, przeciwciał klasy A i G w ślinie i wzrost aktywności procesu próchnicowego (9). Niekorzystna zmiana środowiska jamy ustnej (zmniejszenie ilości wydzielanej śliny, jak i jej zmiany jakościowe) upośledza proces dojrzewania posterupcyjnego szkliwa i sprzyja rozwojowi próchnicy.
U pacjentów pediatrycznych należy liczyć się także z niekorzystnym wpływem powikłań ogólnoustrojowych na przebieg procesów rozwojowych, w tym odontogenezy. Niedobory pokarmowe towarzyszące niewydolności wątroby (energetyczno-białkowe, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: A, D, E, K, witamin z grupy B, składników mineralnych i mikroelementów, tj. żelaza, wapnia, fosforu, cynku, magnezu, miedzi i manganu), zaburzając tworzenie matrycy białkowej i mineralizację tkanek zębów, mogą sprzyjać wzrostowi podatności tkanek twardych zębów na działanie czynników kariogennych. W piśmiennictwie niewiele doniesień dotyczy jednak częstości i intensywności występowania próchnicy u biorców wątroby, a przedstawiane poglądy są zróżnicowane (10-13).
U pacjentów z niewydolnością nerek obserwowano redukcję występowania próchnicy, prawdopodobnie w wyniku wzrostu pH w jamie ustnej (14,15,16). Po transplantacji nerek dochodzi jednak do obniżenia pH środowiska jamy ustnej i aktywizacji procesu próchnicowego. W grupie dzieci po przeszczepie nerek odnotowano znaczący wzrost częstotliwości występowania S. mutans w porównaniu ze stanem przed przeszczepem (4,17). Zmiany strukturalne w tkankach zębów u tych pacjentów (kalcyfikacja miazgi, obliteracja komór i kanałów), będące efektem zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, mogą utrudniać, a niekiedy uniemożliwiać ich leczenie zachowawcze. Wskazuje to na możliwość istnienia większej predyspozycji do powstawania zębopochodnych ognisk zakażenia u biorców nerki niż w ogólnej populacji.
Niewielka ilość doniesień w piśmiennictwie zachęciła autorów do przeprowadzenia oceny stanu tkanek mineralizowanych zębów u dzieci po transplantacji narządów unaczynionych.
Cel pracy
Celem pracy jest określenie stanu higieny jamy ustnej, częstości występowania i intensywności próchnicy zębów u pacjentów w wieku rozwojowym po transplantacji wątroby lub nerki leczonych różnymi schematami immunosupresji farmakologicznej.
Materiał i metoda
Badaniami stomatologicznymi objęto 220 pacjentów w wieku od 1,5 do 26 lat. (średnia wieku 13,14 ±4,25) po przeszczepieniu wątroby (98 pacjentów) lub nerki (122 pacjentów) poddanych terapii immunosupresyjnej z zastosowaniem cyklosporyny A (n=101), takrolimus (n=108) lub sirolimusu (n=11). Czas jaki upłynął od transplantacji wahał się od 2 tygodni do 14,5 lat (średnio 3,41 ± 2,5). Grupę kontrolną stanowiło 70 pacjentów ogólnie zdrowych w wieku od 2,3 do 21,6 lat (średnio 10,8 ± 4,2). Wśród badanych wyodrębniono podgrupy w zależności od rodzaju uzębienia (tab. 1).
Tabela 1. Struktura badanych z uwzględnieniem średniej dawki dziennej leków immunosupresyjnych i ich stężenia we krwi.
 takrolimusCsAsirolimusgrupa kontrolna
Liczba pacjentów1081011170
Płeć M/K
Średnia wieku (lata)11,32?4,914,88?3,215,7?2,410,8?4,2
Rodzaj uzębieniamleczne265-16
mieszane2911-24
stałe53851130
Średni czas od przeszczepu (lata)2,94?1,953,80?3,04,1?2,8-
Narząd przeszczepionynerka30875-
wątroba78146-
Średnia dawka dzienna dawka (mg)2,98173,91,5-
Średnie stężenie we krwi (ng/ml)5,47149,125,81-
Prednizonn69926-
Badania obejmowały ocenę kliniczną stanu uzębienia. Przeprowadzono je w warunkach gabinetu stomatologicznego po uzyskaniu zgody pacjenta lub / i jego opiekunów.
W badaniu stanu uzębienia uwzględniono obecność ognisk próchnicy, wypełnień oraz braków ilościowych zębów. Określono intensywność próchnicy (puw/PUW i puwp/PUWp) oraz wskaźnik leczenia (18).
Uzyskane wyniki badań odnotowywano w kartach indywidualnych pacjentów, które następnie uzupełniano danymi odnośnie rodzaju stosowanych leków immunosupresyjnych i narządu przeszczepionego i poddano analizie statystycznej.
Przy analizowaniu zmiennych jakościowych (częstość występowania) korzystano z testów chi-kwadrat dla tablic cztero- i wielopolowych. Charakter rozkładu zmiennych ilościowych sprawdzano porównując rozkład zmiennej z teoretycznym rozkładem normalnym testami Kołmogorowa-Smirnowa i Shapiro-Wilka. Ponieważ okazały się niezgodne z rozkładem normalnym do porównań pomiędzy grupami wykorzystano nieparametryczne testy Kołmogorowa-Smirnowa (dwie grupy) oraz ANOVA Kruskal-Wallis (dla więcej niż dwóch grup). Zależności pomiędzy zmiennymi szukano współczynnikiem korelacji rang Spearmana. Dla wszystkich testów przyjęto krytyczny poziom istotności p<0,05.
Wyniki i ich omówienie
Obecność próchnicy odnotowano u 179 pacjentów po przeszczepieniu narządu (81,36% tej grupy) oraz u 61 pacjentów z grupy kontrolnej (87,14%) (tab. 2). Nie była to różnica istotna statystycznie (p=0,374). W grupie po transplantacji narządu obserwowano ją najczęściej u pacjentów z uzębieniem stałym (89,93%), natomiast w grupie kontrolnej u dzieci z uzębieniem mlecznym (100%) (ryc. 1).
Tabela 2. Częstość występowania próchnicy w grupie kontrolnej oraz u pacjentów po transplantacji w zależności od rodzaju narządu przeszczepionego, leku immunosupresyjnego i rodzaju uzębienia.
 Liczba pacjentów zbadanychLiczba pacjentów z próchnicą
rodzaj uzębieniałącznie
stałemieszanemleczne
Narząd przeszczepionynerka12285115101
wątroba9649171278
Lek immunosupresyjnytakrolimusnerka30158326
wątroba7833151260
łącznie10848231586
CsAnerka87663271
wątroba14102-12
łącznie101765283
sirolimusnerka54--4
wątroba66--6
łącznie1110--10
Łącznie po przeszczepieniu narządu2201342817179
Grupa kontrolna7027181661
Ryc. 1. Częstość występowania próchnicy u dzieci po transplantacji narządu i w grupie kontrolnej w zależności od rodzaju uzębienia.
Próchnica częściej występowała u pacjentów po transplantacji nerki (82,78%) niż wątroby (81,25%) oraz częściej u leczonych CsA (82,17%) niż takrolimusem (79,62%) (tab. 2). Nie były to jednak różnice istotne statystycznie (odpowiednio: p=0,383; p=0,715). Obecność próchnicy odnotowano u 10 spośród 11 pacjentów leczonych sirolimusem (tab. 4). Analiza częstości występowania próchnicy w zależności od rodzaju narządu przeszczepionego i stosowanego leczenia immunosupresyjnego (CsA lub takrolimusu) wykazała najwyższy odsetek pacjentów z próchnicą w grupie leczonej takrolimusem po transplantacji nerek (86,66%). Różnica nieistotna statystycznie (p=0,586) (tab. 2).
Uzyskane wyniki wskazują na dużą intensywność próchnicy wyrażoną wskaźnikami puw/puwp i PUW/PUWp zarówno u dzieci zdrowych, jak i leczonych immunosupresyjnie, bez względu na rodzaj uzębienia (tab. 3a, b, c). Wyższe wartości wskaźników odnotowano w grupie dzieci zdrowych niż łącznie u wszystkich dzieci po przeszczepieniu narządu. Szczególnie wyraźną różnicę zauważono w grupie dzieci z uzębieniem mlecznym. U dzieci zdrowych z uzębieniem mlecznym wynosiły one odpowiednio puw = 9,7 i puwp = 16,2, natomiast u dzieci po przeszczepieniu narządu puw = 8,8 i puwp 14,9 (tab. 3c). Różnice intensywności próchnicy u dzieci z zębami mlecznymi są istotne statystycznie między badanymi po przeszczepieniu narządu a grupą kontrolną (p=0,004), przy braku różnicy pomiędzy grupą kontrolną a dziećmi po przeszczepie nerki (p=0,479). Podobna zależność występuje również dla grupy dzieci z zębami stałymi – intensywność próchnicy zależy od przeszczepionego narządu (p=0,003), natomiast nie stwierdza się różnicy pomiędzy grupą kontrolną a pacjentami po przeszczepieniu nerki (p=0,597). Analiza intensywności próchnicy w zależności od rodzaju przeszczepionego narządu wskazuje istotnie wyższą intensywność u pacjentów po przeszczepieniu wątroby niż nerki, bez względu na rodzaj uzębienia i rodzaj stosowanego leku immunosupresyjnego (tab. 3 a, b, c).
Tabela 3. Intensywność próchnicy wyrażona wskaźnikami puw/puwp i PUW/PUWp w zależności od rodzaju uzębienia, rodzaju narządu przeszczepionego i stosowanego leczenia immunosupresyjnego oraz w grupie kontrolnej.
a) Średnie wartości PUW i PUWp w uzębieniu stałym
x istotność różnic (p<0,05)
b) Średnie wartości PUW/PUWp i puw/puwp w uzębieniu mieszanym
x istotność różnic (p<0,05)
c) Średnie wartości puw/puwp w uzębieniu mlecznym
x istotność różnic (p<0,05)
Porównując wartości wskaźników puw/puwp i PUW/PUWp uzyskane w grupie kontrolnej i u pacjentów po przeszczepieniu wątroby, zauważono wyższe wartości u dzieci po transplantacji w grupach z uzębieniem stałym i mieszanym (tab. 3 a, b) i niższe u dzieci z uzębieniem mlecznym (tab. 3 c). Najniższą intensywność próchnicy stwierdzono u dzieci po przeszczepieniu nerki. Jak opisano wyżej, nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy pomiędzy intensywnością próchnicy u pacjentów po transplantacji nerki a grupą kontrolną.
Biorąc pod uwagę rodzaj stosowanych leków immunosupresyjnych wyższe wartości puw/puwp i PUW/PUWp odnotowano u pacjentów leczonych takrolimusem bez względu na rodzaj uzębienia, niż w grupie leczonej CsA (tab. 3 a, b, c). Analiza statystyczna nie potwierdziła jednak wpływu rodzaju stosowanego leku na intensywność próchnicy (zęby stałe p=0,280, zęby mleczne p=0,215).
Analizując wartości poszczególnych składowych wskaźników puw/puwp i PUW/PUWp stwierdzono przewagę wartości składowej p/pp i P/Pp. U pacjentów po transplantacji wątroby odnotowano najwyższą średnią liczbę zębów i powierzchni z próchnicą. Istotność statystyczną różnic wykazano tylko dla składowej P w porównaniu z grupa kontrolną (p=0,032). U biorców wątroby najwyższa była także średnia liczba zębów i powierzchni utraconych. Różnice w porównaniu z grupą kontrolną i w porównaniu z biorcami nerki były istotne statystycznie (p<0,0001). Najwyższą średnią liczbę zębów i powierzchni wypełnionych stwierdzono w grupie kontrolnej, natomiast najniższą u biorców nerki. Różnica wartości składowych U i Up była istotna statystycznie między biorcami nerki i biorcami wątroby oraz grupą kontrolną (p<0,0001).
U pacjentów z uzębieniem mlecznym średnia liczba zębów z próchnicą i średnia liczba powierzchni zębów z próchnicą była wyższa w grupie kontrolnej w porównaniu z biorcami nerki (odpowiednio p<0,001; p<0,0001) i biorcami wątroby (p<0,001). U dzieci po transplantacji wątroby odnotowano natomiast istotnie wyższe niż w pozostałych grupach średnie liczby zębów i powierzchni zębów utraconych (p<0,0001). W tej grupie najwyższe były także średnie liczby i powierzchni zębów wypełnionych, jednak istotne były tylko różnice w porównaniu z biorcami nerki (p<0,0001) (tab. 3c).
U wszystkich badanych zauważono także niskie wartości wskaźnika leczenia. W zależności od rodzaju uzębienia wartości te wahały się od 0,03 u pacjentów po przeszczepieniu nerki z uzębieniem mlecznym do 0,52 w grupie kontrolnej z uzębieniem stałym (tab. 4). Nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności wskaźnika leczenia zębów stałych od rodzaju przeszczepionego narządu (zęby stale: p=0,282, zęby mleczne: p= 0,119) oraz sposobu leczenia immunosupresyjnego (zęby stałe: p=0,668, zęby mleczne: p=0,452). Stwierdzono natomiast, słabą wprawdzie, ale korelację pomiędzy wskaźnikiem leczenia a czasem jaki upłynął od przeszczepu: w przypadku zębów stałych R= -0,153, p=0,033. Nie stwierdzono takiej zależności dla zębów mlecznych. Znak „-” wskazuje, że im dłuższy czas upłynął od przeszczepienia narządu, tym niższy jest wskaźnik leczenia, co świadczy o narastających zaniedbaniach leczniczych.
Tabela 4. Średnie wartości wskaźnika leczenia próchnicy u pacjentów z grupy kontrolnej i po transplantacji w zależności od rodzaju narządu, stosowanych leków immunosupresyjnych i rodzaju uzębienia.
 Średnie wartości wskaźnika leczenia próchnicy
uzębienie stałeuzębienie mieszaneUzębienie mleczne
zęby stałezęby mleczne
Rodzaj narządunerka0,310,050,210,03
wątroba0,480,330,440,28
Lek immunosupresyjnyTAC0,470,230,430,22
CsA0,330,440,170,12
sirolimus0,62---
Grupa kontrolna0,540,450,370,10
Dyskusja
W prezentowanych badaniach odnotowano podobnie wysoką częstość występowania próchnicy u biorców narządów (81,36%) jak w grupie dzieci zdrowych (87,14%). Nie stwierdzono istnienia zależności między częstością jej występowania a rodzajem narządu przeszczepionego i stosowanego leku immunosupresyjnego.
U dzieci zdrowych odnotowywano wyższe wartości PUW/puw oraz PUWp/puwp, niż w grupie wszystkich pacjentów po transplantacji. Biorąc pod uwagę rodzaj narządu przeszczepionego wykazano jednak istotnie najwyższą intensywność u biorców wątroby. Nie wykazano różnic w intensywności próchnicy między biorcami nerki i grupą kontrolną. Podobne wyniki uzyskali także inni autorzy. Noweiser i wsp. odnotowali mniejszą częstość próchnicy u dzieci we wczesnym okresie po transplantacji nerki (39%) niż u dzieci z grupy kontrolnej (97%) (17). Zauważyli także znacząco większą intensywność próchnicy w grupie kontrolnej (puw/puwp = 1,9/4,0 i PUW/PUWp = 3,1/4,4) niż po przeszczepieniu narządu (puw/puwp = 0,3/0,3 i PUW/PUWp = 1,5/2,3) (17). Niższą intensywność występowania próchnicy zarówno u pacjentów z niewydolnością nerek, jak i po transplantacji nerki w porównaniu z dziećmi z grupy kontrolnej odnotowali także Davidovich i wsp. (19). Mniejsza intensywność próchnicy u pacjentów dializowanych jest wyjaśniana wyższym pH środowiska jamy ustnej i większą zdolnością buforową śliny. Zmiany środowiska jamy ustnej wynikają przede wszystkim z wyższego niż u pacjentów zdrowych stężenia mocznika w ślinie.
W piśmiennictwie obserwuje się zróżnicowanie poglądów odnośnie stanu uzębienia u biorców wątroby (10, 12, 13, 20). Dużą częstość i intensywność próchnicy oraz obecność jej powikłań w postaci przetok i ropni u 9 dzieci po przeszczepieniu wątroby obserwowali Seow i wsp. natomiast Funakoshi i wsp. nie stwierdzili obecności próchnicy wśród 5 badanych dzieci (10,12). W badaniach Wondimu i wsp. intensywność próchnicy była niewielka (PUW/puw 2,0 ± 2,8) (20). Nie stwierdzono też istotnych różnic w częstości występowania i intensywności próchnicy (średnie PUWp/puwp u pacjentów leczonych cyklosporyną 2,4 ± 2,9, takrolimusem 1,2 ± 2,5) w zależności od rodzaju stosowanych leków, wieku, płci i czasu, jaki upłynął od przeszczepu. W prezentowanych badaniach również nie potwierdzono wpływu rodzaju stosowanego leku, co jest sprzeczne z wynikami badań wcześniejszych, gdzie istotnie wyższe wartości puw i PUW odnotowano u pacjentów leczonych takrolimusem (11).
W badaniach Sheehy i wsp. nie stwierdzono różnic w częstości występowania próchnicy u biorców wątroby (40,7%) i dzieci z grupy kontrolnej (41%) (13). W przeciwieństwie do przedstawianych wyników nie odnotowano istotnych różnic w wartościach PUW/PUWp i puw/puwp w obu grupach. Wartości te wynosiły odpowiednio PUW/PUWp =0,79/1,63 i puw/puwp = 2,28/7,76 u dzieci po przeszczepieniu oraz PUW/PUWp = 0,90/1,63 i puw/puwp = 1,22/2,35. Istotnie wyższa była średnia liczba utraconych powierzchni zębów mlecznych u dzieci po transplantacji wątroby (13). W prezentowanych badaniach odnotowano wyższą średnią liczbę utraconych zębów i ich powierzchni mlecznych oraz niższą średnią liczbę zębów i powierzchni zębów mlecznych z próchnicą co świadczy o wysokiej intensywności próchnicy, często wymagającej leczenia chirurgicznego. U dzieci z uzębieniem mlecznym średnie wartości puw i puwp były jednak istotnie niższe w porównaniu z pacjentami zdrowymi. W grupie pacjentów z uzębieniem stałym intensywność próchnicy była jednak większa u biorców wątroby. W grupie dzieci po transplantacji wątroby wyższa była zarówno średnia liczba utraconych zębów i ich powierzchni, jak i średnia liczba zębów i powierzchni zębów stałych z próchnicą w porównaniu z grupą kontrolną i biorcami nerki. Duża podatność na próchnicę obserwowana u biorców wątroby, utrzymująca się mimo przeprowadzonego zabiegu transplantacji, wskazuje na niekorzystny wpływ zaburzeń towarzyszących niewydolności wątroby na rozwijające się tkanki zębów, zarówno w fazie przederupacyjnej jak i dojrzewania poerupacyjnego. Niedobory pokarmowe w dzieciństwie mogą zaburzać procesy rozwojowe tkanek zębów przyczyniając się tym samym nie tylko do wystąpienia nieprawidłowości niepróchnicowych, ale i wzrostu podatności tkanek twardych zębów na czynniki kriogenne.
Jednocześnie niepokoją bardzo niskie wartości wskaźników leczenia zębów mlecznych i stałych zarówno w grupie kontrolnej, jak i u biorców narządu, świadczące o dużych zaniedbaniach leczniczych oraz fakt ich narastania wraz z upływem czasu od przeszczepienia narządu.
Wnioski
1. Wysokie odsetki zębów z próchnicą u pacjentów po transplantacji nerki lub wątroby i zaniedbania lecznicze, wzrastające wraz w upływem czasu po transplantacji, świadczą o niedostatecznej wiedzy pacjentów i ich opiekunów oraz personelu medycznego odnośnie zależności pomiędzy ogólnym stanem zdrowia a utrzymaniem zdrowia jamy ustnej i wskazują na konieczność edukacji prozdrowotnej i optymalizacji opieki stomatologicznej w okresie potransplantacyjnym.
2. Powikłania ogólnoustrojowe towarzyszące niewydolności wątroby sprzyjają prawdopodobnie podatności tkanek zmineralizowanych zębów na działanie czynników kriogennych, skutkujących wysoką intensywnością próchnicy w okresie po transplantacji.

aPraca wykonana w ramach grantu Ministerstwa Edukacji i Nauki nr PB 887/505/2905/29
Piśmiennictwo
1. Patel R., Paya C.V.: Infections in Solid-Organ Transplant Recipients. Clin. Microbiol. Rev., 1997, 10, 86-124. 2. Snydman D.R.: Epidemiology of Infections after Solid-Organ transplantation. CID, 2001, 33 (Suppl), 5-8. 3. Wróblewska M., Swoboda-Kopeć E., Kawecki D., Łuczak M.: Zakażenia jako potencjalny czynnik powikłań u chorych z cukrzycą i po transplantacji. Med. Dydak. Wychow., 2004, XXXVI, 2, 38-43. 4. Lucas V.S., Roberts G.J.: Oro-dental health in children with chronic renal failure and after renal transplantation: a clinical review. Pediatr. Nephrol., 2005, 20, 1388-1394. 5. Lee S.C., Fung C.P., Lin CC., Tsai C.J., Chen K.S.: Por-phyromonas gingivalis bacteraemia and subhepatic abscess after renal; transplantationa: a case report. J. Microbiol. Immunol. Infect. 1999, 32, 213-216. 6. Jankowska-Antczak E., Wojtowicz A., Wyzgał J., Pączek L.: Objawy kserostomii u pacjentów leczonych lekami immunosupresyjnymi po przeszczepieniu nerki. Dent. Med. Probl., 2004, 41, 1, 23-27. 7. Ribeiro N.M.E., Ribeiro M.A.S.: Breastfeeding and elary childhood caries: a critical review. J. Pediatr., 2004, 80 (Suppl 5), 199-210. 8. Poster W.J., Reid B.C., Katz R.V.: Malnutritrion and dental caries: a review of the literature. Caries Res., 2005, 39, 441-447. 9. Johansson I., Ericsson T., Bowen W., Cole M.: The effect of malnutrition on caries development and saliva composition in the rat. J. Dent. Res., 1985, 64, 1, 37-43. 10. Funakoshi Y., Ohshita C., Moritani Y., Hieda T.: Dental findings of patients who underwent liver transplantantion. J. Clin. Pediatr. Dent., 1992, 16, 259-262. 11. Olczak-Kowalczyk D., Bedra B., Śmirska E., Pawłowska J., Grenda R.: Zmiany w jamie ustnej u pacjentów po transplantacji narządów unaczynionych w zależności od rodzaju stosowanej immunosupresji - badania pilotażowe. Czas. Stomatol., 2006, LIX, 11, 759-768. 12. Seow W.K., Shepherd R.W., Ong T.H.: Oral changes associated with end-stage liver disease and liver Transplantantion inplications for dental management. ASDC J. Dent. Children, 1991, 58, 474-480. 13. Sheehy E.C., Roberts G.J., Beighton D., O´Brien G.: Oral health in children undergoing liver transplantation. Intern. J. Paed. Dent., 2000, 10, 109-119. 14. Proctor R., Kumar N., Stein A., Moles D., Porter S.: Oral and dental aspects of chronic renal failure. J. Dent. Res., 2005, 84, 3, 199-208. 15. Sikorska-Jaroszyńska M.H.J., Jaroszyński A.: Pacjenci z przewlekłą niewydolnością nerek w praktyce stomatologicznej. Mag. Stomatol., 2001,9, 42-43. 16. Sokołowska-Trelka A., Grzebieluch W., Dubiński B.: Problemy stomatologiczne u chorych ze schyłkową niewydolnością nerek. Dent. Med. Probl., 2005, 42, 2, 351-356. 17. Nowaiser A.A., Lucas V.S., Wilson M., Roberts G.J., Trompeter R.S.: Oral health and caries related microflora in children during the first three months following renal transplantation. Intern. J. Paed. Dent., 2004, 14, 118-126. 18. Knychalska-Karwan Z.: Wskaźniki narządu zębowego. [w] zbiór wskaźników stomatologicznych i niektórych testów oraz klasyfikacji. Red. Z. Knychalska-Karwan, Wydawnictwo Czelej, Lublin 2006 [In Polish]. 19. Davidovich E., Schwarz Z., Davidovitch M., Eidelman E., Bimstein E.: Oral findings and periodontal status in children, adolescents and young adults suffering from renal failure. J. Clin. Periodontol., 2005, 32, 10, 1076-1082. 20. Wondimu B., Nemeth A., Modeer T.: Oral health in liver transplant children administered cyclosporin A or tacrolimus. Intern. J. Pediatr. Dent., 2001, 11, 424-429.
otrzymano: 2008-08-20
zaakceptowano do druku: 2008-09-04

Adres do korespondencji:
*Dorota Olczak-Kowalczyk
Zakład Patologii Jamy Ustnej IP CZD
al. Dzieci Polskich 20, 04-730 Warszawa
tel: 0(22) 815 13 15, 0(22) 815 16 32
e-mail: d.olczak-kowalczyk@czd.pl

Nowa Stomatologia 3/2008
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia