Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2008, s. 97-102
*Konrad Małkiewicz1, Marta Gładkowska2
Zmiana kolorystyki materiałów złożonych pod wpływem barwników spożywczych
Color changes of dental composites after storage in food colorants
1Zakład Stomatologii Zachowawczej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Elżbieta Jodkowska
2Katedra i Zakład Protetyki Stomatologicznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Katedry: prof. dr hab. Elżbieta Mierzwińska-Nastalska
Wstęp
Materiały złożone na bazie żywic, polimeryzowane światłem widzialnym stały się podstawowym narzędziem pracy dla lekarzy wykonujących zabiegi lecznicze w zakresie stomatologii zachowawczej. Ich powszechna dostępność, zadowalająca estetyka, łatwość pracy, możliwość stosowania w technikach bezpośrednich i pośrednich a także szybki efekt leczniczy sprawiają, że obecnie nie istnieje alternatywna grupa materiałów dentystycznych do odtwarzania utraconych tkanek zęba metodami minimalnie inwazyjnymi. Niestety obok wymienionych zalet materiały złożone nie są wolne od wad, wśród których najczęściej wymieniane to: degradacja systemu łączącego w miejscu połączenia z tkankami zęba oraz skurcz polimeryzacyjny prowadzący do utraty szczelności brzeżnej sprzyjającej rozwojowi próchnicy wtórnej. Zjawiska te opisywane są szeroko w opracowaniach poświęconych epidemiologii próchnicy i badaniom klinicznym materiałów do wypełnień. Mniej uwagi, zwłaszcza w literaturze krajowej, poświęca się stabilności chemicznej i strukturalnej materiałów złożonych, warunkującym ich długoterminowe użytkowanie w jamie ustnej oraz długotrwały dobry efekt estetyczny wypełnień założonych w odcinku przednim uzębienia. Materiały złożone, co sugeruje ich nazwa, nie są substancjami o jednolitej budowie chemicznej. Wyniki licznych badań (1) (laboratoryjnych i klinicznych) omawianych materiałów wskazują, iż zarówno bezpośrednio po polimeryzacji ich jak i w późniejszym czasie dochodzi w nich do utraty składników organicznych i nieorganicznych. Wraz z utratą poszczególnych komponentów zmieniają się parametry wytrzymałościowe oraz porowatość wypełnienia. Dochodzi do powolnego ubytku jego masy oraz pogorszenia się właściwości estetycznych. Jednym ze zjawisk towarzyszących degradacji i długotrwałemu użytkowaniu materiałów złożonych w środowisku jamy ustnej jest ich podatność na absorpcję substancji barwnych (2-5). Kolor odbudowy utraconych tkanek zęba, obok jej kształtu, jest najważniejszym czynnikiem decydującym o sukcesie klinicznym rozpatrywanym w kategorii estetyki. Zmiana właściwości optycznych (w tym barwy) materiału złożonego zachodzi już w czasie jego polimeryzacji w ubytku oraz bezpośrednio po założeniu wypełnienia na skutek absorpcji wody ze środowiska jamy ustnej. W ciągu użytkowania wypełnienia następuje dalsza zmiana jego barwy na skutek inkorporacji barwników w jego strukturę (6, 7).
Lekarz zakładający wypełnienie klasy III czy IV wg Black´a stoi przed trudnym zadaniem doboru koloru materiału przed jego aplikacją. Musi brać pod uwagę dehydratację tkanek zęba manifestującą się wzrostem ich jasności, efekt usieciowania materiału złożonego w procesie polimeryzacji, a także zmianę koloru wypełnienia i otaczających go tkanek na skutek sorpcji wody ze środowiska jamy ustnej. Jeśli mimo wymienionych powyżej niekorzystnych czynników zarówno lekarz jak i pacjent będą zadowoleni z uzyskanego wyniku estetycznego, a założone wypełnienie nie będzie wykazywało cech utraty szczelności przed długie lata, może zaistnieć konieczność jego wymiany z powodu przebarwień powstałych na skutek akumulacji w materiale barwników ze środowiska jamy ustnej. Zmiana barwy wypełnienia nie jest postrzegana jako „kliniczne” uzasadnienie do jego wymiany, tym bardziej, że wiąże się z utratą zdrowych tkanek zęba. „Niestety” poczucie estetyki oraz wzrastające wymagania pacjentów często są powodem do takiej interwencji, szczególnie w przednim odcinku uzębienia.
Badania prowadzone przez innych autorów w warunkach in vitro wykazały podatność różnych grup materiałów złożonych na oddziaływanie czynników zewnętrznych powodujących zmianę ich zabarwienia. Promieniowanie UV, używki takie jak: kawa, herbata, czerwone wino i roztwór fuksyny zasadowej są powszechnie stosowane w testach stabilności koloru (8-11). Wyniki badań wymienionych autorów wskazują na różną podatność badanych materiałów na absorpcję barwników. Wydaje się więc celowe określenie, które z materiałów złożonych stosowanych w technice pośredniej cechują się większą odpornością na akumulację przebarwień w warunkach in vitro, co może mieć wpływ na ich właściwości kliniczne w perspektywie długotrwałego użytkowania w środowisku jamy ustnej.
Cel pracy
Celem pracy było zbadanie, czy uniwersalne materiały złożone są podatne na absorpcję barwników spożywczych w środowisku wybranych napojów, tj. kawy i czerwonego wina a także, który z zastosowanych środków powodować będzie bardziej widoczną zmianę koloru badanych materiałów.
Materiał i metody
W badaniu wykorzystano trzy materiały złożone:
– Charisma firmy Heraeus-Kulzer, mikrohybrydowy, uniwersalny materiał do wypełnień w odcinku przednim i bocznym (kolor A3O),
– Gradia Direct Anterior firmy GC, mikrohybrydowy materiał do estetycznych wypełnień w odcinku przednim (kolor A3O),
– Herculite XRV firmy Kerr, mikrohybrydowy, uniwersalny materiał do wypełnień w odcinku przednim i bocznym (kolor A3 Dentin).
Badany materiał umieszczano w matrycy teflonowej o 6 mm średnicy i 2 mm wysokości w celu uformowania dysków o ww. wymiarach. Oba końce matrycy zabezpieczano celofanem, który dociskano do powierzchni materiału podczas polimeryzacji w celu zapobieżenia procesowi inhibicji tlenowej. Materiał złożony polimeryzowano przez 40s. światłem lampy halogenowej Astralis 7 (Ivoclar Vivadent) pracującej w trybie pulsacyjnym.
W opisany sposób przygotowano po 10 próbek z każdego z badanych materiałów, a następnie je numerowano i umieszczono w pojemnikach z wodą destylowaną o temperaturze pokojowej na 24 godziny. Dyski z materiału złożonego osuszono strumieniem powietrza, a następnie poddano badaniu kolorymetrycznemu spektrofotometrem Spectroshade (MHT, Włochy).
Spektrofotometr SpectroShade i badane materiały złożone prezentowane są na rycinie 1, zaś analiza kolorymetryczna próbki materiału złożonego na rycinie 2.
Ryc. 1. Spektrofotometr SpectroShade i badane materiały złożone.
Ryc. 2. Analiza kolorymetryczna próbki materiału złożonego.
Uzyskano wyniki w postaci zapisu koloru badanej próbki jako punktu w układzie CIE L*a*b*, opisanego przez 3 współrzędne liczbowe określające parametry: jasności (L*), natężenia barw niebieskiej (-b*) i żółtej (+b*) oraz czerwonej (-a*) i zielonej (+a*). Następnie umieszczono po 5 próbek każdego materiału w naparze kawy (Nescafe Classic, Kraft Foods) lub czerwonym winie (Sutter Home CS, Winery Inc.California) o temperaturze 20°C na czas 24 godzin. Po tym czasie dyski z materiałów złożonych wyjęto z roztworów, spłukano strumieniem wody destylowanej, a następnie oczyszczono za pomocą szczoteczki profilaktycznej na kątnicę wolnoobrotową ze sprayem wodnym, po 30 s dla obu powierzchni próbki. Następnie badane materiały ususzono i dokonano ponownych pomiarów kolorymetrycznych uzyskując 3 wartości liczbowe opisujące kolor dla każdej z próbek. Obliczono zmiany parametrów opisujących barwę badanych materiałów, tj. ΔL*, Δa*, Δb* oraz ΔE* wyrażającego całościową zmianę koloru badanej próbki materiału/grupy próbek wg wzoru:
2 2 2 1/2
ΔE = (ΔL) + (Δa) + (Δb))
Analiza porównawcza próbki materiału złożonego dokonana przed i po wybarwieniu w roztworze kawy przedstawiona jest na rycinie 3.
Ryc. 3. Analiza porównawcza próbki materiału złożonego przed i po wybarwieniu w roztworze kawy.
Uzyskane wyniki wprowadzono do arkusza programu kalkulacyjnego MS Excel, a następnie poddano analizie statystycznej z wykorzystaniem oprogramowania statystycznego Statistica 6.0. Do zbadania istnienia związków pomiędzy zmianą koloru badanych materiałów a rodzajem materiału lub rodzajem zastosowanego barwnika spożywczego zastosowano m.in. dwuczynnikową analizę wariancji z określeniem interakcji z testami Levene´a, Yukey´a i t-Studenta na poziomie ufności zazwyczaj p=0,05.
Wyniki
W obecnym badaniu zaobserwowano istotne zmiany kolorystyczne próbek materiałów złożonych poddanych działaniu barwników spożywczych znajdujących się w kawie i czerwonym winie.
Inkubacja materiału Charisma w roztworze kawy spowodowała średni spadek jasności próbek (5 próbek) o 10,80 punktu, wzrost nasycenia barwy czerwonej o 1,44 punktu i wzrost nasycenia barwy żółtej o 6,64 punktu. Sumaryczna zmiana koloru materiału Charisma pod wpływem roztworu kawy, wyrażona wartością ΔE*, wynosiła 13,25 punktu.
Czerwone wino spowodowało średnie zmiany w kolorystyce materiału firmy Heraeus-Kulzer wynoszące odpowiednio: -9,52(ΔL*), 0,32(Δa*), -5,56(Δb*) i 11,23(ΔE*).
Przechowywanie materiału Herculite w naparze kawy była przyczyną zmniejszenia się jasności (ΔL*) próbek o 10,98 punktu, wzrostu nasycenia barwy czerwonej (Δa*) o 3,48 punktu i wzrostu intensywności barwy żółtej (Δb*) na poziomie 8,36 punktu. W przypadku przechowywania próbek w winie obserwowano spadek jasności materiału (ΔL*) na poziomie 8,76 punktu, wzrost intensywności barwy czerwonej (Δa*) o 0,98 punktu i spadek wysycenia barwą żółtą (Δb*) wynoszący 4,38 punktu. ΔE wyniosła odpowiednio 14,29 punktu dla kawy i 9,92 punktu dla wina.
24-godzinne przechowywanie próbek materiału Gradia Direct w roztworze kawy spowodowało średni spadek jasności (ΔL*) o 8,48 punktu, wzrost nasycenia barwy czerwonej (Δa*) o 0,92 punktu i wzrost wysycenia barwy żółtej (Δb*) o 10,43 punktu. Sumaryczne przesunięcia kolorystyczne (ΔE*) wynosiło 10,43 punktu. Dla tego samego materiału poddanego działaniu wina średnie zmiany parametrów opisujących kolor wynosiły odpowiednio –15,88(ΔL*), 3,26(Δa*), -9,96(Δb*) i 19,26(ΔE*) punktu.
Zestawienie średnich wartości ΔL*, Δa*, Δb* oraz ΔL*, Δa*, Δb* oraz ΔE* * dla badanych materiałów złożonych w zależności od umieszczenia próbek w kawie lub winie przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Zmiany parametrów opisujących kolor materiałów złożonych w odniesieniu do rodzaju badanego materiału i barwnika spożywczego.
ilość próbekDL*Da*Db*DE*
Ogółem3010,74-1,73-0,1113,06
Charisma1010,16-0,88-0,5412,24
Herculite109,87-2,23-1,9912,10
Gradia1012,18-2,092,2114,85
Kawa1510,09-1,95-6,8512,66
Wino1511,39-1,526,6313,47
Charisma * kawa510,80-1,44-6,6413,25
Charisma * wino59,52-0,325,5611,23
Herculite * kawa510,98-3,48-8,3614,29
Herculite * wino58,76-0,984,389,92
Gradia * kawa58,48-0,92-5,5410,43
Gradia * wino515,88-3,269,9619,26
Omówienie wyników
Analiza statystyczna przeprowadzona wg opisanych wyżej metod na poziomie istotności p=0,05 pozwoliła na poczynienie następujących obserwacji:
Zmiana jasności ΔL* badanych materiałów nie zależała w sposób istotny od rodzaju materiału. Oznacza to, że np. kawa rozpatrywana jako czynnik wybarwiający wywoływała porównywalne zmiany jasności wszystkich trzech badanych materiałów złożonych. Taką samą zależność obserwowano w przypadku umieszczenia próbek w winie. Również z „perspektywy pojedynczego materiału” zarówno kawa jak i wino wywoływały porównywalne zmiany jasności.
Istotne (p=0,004) różnice stwierdzano jedynie w przypadku obserwacji zmiany jasności próbek ΔL* z uwzględnieniem korelacji materiał/barwnik. Najwyższy spadek jasności pod wpływem działania barwników zawartych w czerwonym winie stwierdzono w przypadku materiału Gradia (-15,88 punktu), najniższy zaś dla materiału Herculite (-8,76 punktu). Spadek jasności był w tym przypadku istotnie wyższy dla materiału firmy GC w porównaniu z materiałami firm Kerr i H-K. Po inkubacji w roztworze kawy najwyższy spadek jasności stwierdzono dla materiału Herculite (-10,98 punktu), a najniższy dla materiału Gradia (-8,48 punktu). Nie stwierdzono istotnej różnicy pomiędzy zmianą jasności trzech badanych materiałów pod wpływem działania kawy.
Wzrost nasycenia barwy czerwonej okazał się istotny zarówno w odniesieniu do rodzaju materiału jak i korelacji materiał/barwnik.
Istotnie wyższy (p=0,0293) wzrost nasycenia barwą czerwoną po inkubacji w kawie i czerwonym winie (ocena zbiorcza 10 próbek dla każdego z badanych materiałów) obserwowano w przypadku materiałów Herculite (2,23 punktu) i Gradia (2,09 punktu) w porównaniu z materiałem Charisma (0,88 punktu). Obserwacja ta oznacza, że materiał firmy Heraeus-Kulzer okazał się najmniej podatny na zmianę koloru w zakresie barwy czerwonej pod wpływem działania środków spożywczych, niezależnie od rodzaju zastosowanego barwnika.
W odniesieniu do korelacji materiał/barwnik nie odnotowano istotnych różnic w zmianie nasycenia barwą czerwoną badanych materiałów pod wpływem barwników zawartych w kawie. Po inkubacji w czerwonym winie odnotowano istotnie wyższy wzrost wysycenia barwą czerwoną materiału Gradia (wzrost o 3,26 punktu) w porównaniu z pozostałymi materiałami tj. Charisma (wzrost o 0,32 punktu) i Herculite (wzrost o 0,98 punktu).
Istotne zmiany wysycenia barwą żółtą obserwowano w obecnym badaniu zarówno w odniesieniu do rodzaju materiału jak i rodzaju barwnika.
Spadek nasycenia barwą żółtą (Δb*) o 2,21 punktu (wynik dla 10 próbek poddanych działaniu kawy – 5 próbek i wina 5 – próbek) odnotowano w przypadku materiału Gradia, natomiast dla materiałów Charisma i Herculite stwierdzono wzrost wysycenia o odpowiednio 0,54 i 1,99 punktu. Stwierdzono istotną różnicę pomiędzy materiałami Gradia i Herculite w odniesieniu do zmiany nasycenia barwą żółtą pod wpływem działania badanych barwników spożywczych.
Sumaryczna zmiana koloru ΔE* badanych materiałów nie zależała w obecnym badaniu od rodzaju materiału ani od zastosowanego barwnika. Oznacza to, że zarówno kawa jak i wino zmieniały zabarwienie poszczególnych materiałów w zbliżony sposób. (Odnotowane różnice nie były statystycznie istotne). Również trzy badane materiały reagowały porównywalnymi zmianami zabarwienia na inkubację w środowisku barwników spożywczych.
Statystycznie istotne różnice (p=0,008) dla wartości ΔE* (sumaryczna zmiana koloru) stwierdzono w przypadku analizy korelacji materiał/barwnik.
Po poddaniu badanych materiałów działaniu czerwonego wina najwyższą zmianę koloru stwierdzono w przypadku materiału Gradia (zmiana o 19,26 punktu), a najniższą w przypadku materiału Herculite (zmiana o 9,92 punktu). Zmiana kolorystyczna materiału Charisma wynosiła pod wpływem wina 11,23 punktu. Materiał firmy GC był więc istotnie bardziej podatny na działanie barwników czerwonego wina niż materiały firm Kerr i H-K.
Analizując wielkość sumarycznych zmian koloru badanych materiałów pod wpływem kawy nie stwierdzono istotnych różnic pomiędzy poszczególnymi materiałami.
W opisanej powyżej analizie statystycznej uwzględniono różnice w początkowej kolorystyce badanych materiałów złożonych, charakterystycznej dla produktów poszczególnych producentów. Wykluczono jej wpływ na wyniki badania.
Dyskusja
Miarą efektu wizualnego zmiany koloru badanego przedmiotu jest wielkość sumarycznej zmiany koloru/przesunięcia kolorystycznego (ΔE*), na którą wpływ mają zmiany poszczególnych komponentów, tj. jasności (ΔL*) oraz wysycenia barwami zieloną/czerwoną (Δa*) i niebieską/żółtą (Δb*).
W dostępnym piśmiennictwie spotkać można informacje o silniejszym wpływie barwników zawartych w czerwonym winie niż w kawie na zmianę kolorów materiałów złożonych do wypełnień pod wpływem ich działania.
Stober i wsp. (8) badając wpływ barwników zawartych w napojach na kolor materiałów złożonych służących do licowania uzupełnień protetycznych wykazali silniejszy wpływ czerwonego wina niż kawy na zmianę ich zabarwienia w warunkach in vitro.
Podobną zależność obserwowali Guler i wsp. (12), Patel i wsp. (14) oraz Faltermeier i wsp. (15) dokonując oceny materiałów złożonych, służących do odbudowy bezpośredniej tkanek zęba w jamie ustnej, barwionych powyższymi napojami.
W obecnym badaniu teza ta nie została potwierdzona. Mimo iż analiza wyników wykazała, że czerwone wino silniej barwi badane materiały niż roztwór kawy, różnica pomiędzy parametrami ΔE* dla obu roztworów wynosząca poniżej 10% nie okazała się statystycznie istotna. Jedynie w przypadku materiału Gradia stwierdzono, że czerwone wino wybarwia badane próbki istotnie bardziej niż roztwór kawy.
Nie stwierdzono ponadto zależności pomiędzy rodzajem badanego materiału i stopniem jego wybarwienia przez barwniki spożywcze.
Powyższe stwierdzenia w odniesieniu do danych z dostępnego piśmiennictwa mogą wskazywać, iż na wyniki badań nad zmianą kolorystyki materiałów złożonych pod wpływem substancji barwnych zawartych w roztworach wodnych może mieć wpływ dobór materiałów do badań, cechujących się odmiennymi właściwościami fizykochemicznymi. Wnioski badawcze należy więc formułować na podstawie obserwacji poszczególnych materiałów w odniesieniu do jednego barwnika niż na podstawie analizy wpływu obu barwników na grupę materiałów.
Niestety nie jest możliwe bezpośrednie porównanie wyników uzyskanych przez ww. autorów (Stober i wsp., Guler i wsp., Patel i wsp. – 8,12,14) z wynikami uzyskanymi w obecnym badaniu z powodu odmiennych metod badawczych w odniesieniu do urządzeń pomiarowych, techniki przygotowania próbek i rodzaju materiałów złożonych wykorzystanych w testach.
Uzyskane w obecnym badaniu wartości ΔE wydają się mieć istotny wpływ na postrzeganą wzrokiem zmianę koloru. Chociaż nie ustalono granicznej wartości tego parametru wychwytywanej za pomocą zmysłu wzroku, Viol i Seher oraz Viol (cytat za 8), oceniając zdolność rozpoznawania barw stwierdzili, że dostrzegalne są już różnice w kolorystyce na poziomie ΔE równym 2-3. Reuter i wsp. (13) opisali przesuniecie kolorystyczne ΔE o wartości powyżej 3,3 jako „nieakceptowalne klinicznie”. W badaniach przeprowadzonych przez Mazur-Koczorowską (16) polegających m.in. na spektralnej ocenie zmian koloru materiałów złożonych Artemis, Durafil i Fulfil pod wpływem roztworów czerwonego wina i kawy w warunkach in vitro, autorka wykazała, iż barwniki zawarte w wymienionych płynach powodują trwałe i nieodwracalne zmiany barwy ocenianych materiałów do wypełnień estetycznych w zębach stałych. Uzyskane w pracy Mazur-Koczorowskiej zmiany koloru (ΔE*) wyższe niż 3,3 są według autorki wynikiem nieakceptowanym klinicznie.
Obserwowane w obecnym badaniu zmiany kolorystyki materiałów pod wpływem napojów barwnych wyrażone wartością (ΔE*) były kilkukrotnie wyższe niż wartości graniczne podawane przez Stober i wsp., Reuter i wsp. czy Mazur-Koczorowską. Oczywiście na tak wysokie wartości przesunięcia kolorystycznego mógł mieć wpływ długi czas inkubacji badanych materiałów w roztworach barwników spożywczych, jednak uzyskane w obecnym badaniu wyniki laboratoryjne mogą mieć znaczenie również w praktyce klinicznej.
Analizując otrzymane w warunkach in vitro wyniki należy pamiętać, że obecne w środowisku jamy ustnej materiały złożone nie są narażone na tak długotrwały i ciągły kontakt z badanymi barwnikami. Procesy oczyszczania, takie jak przepływ śliny, picie wody, zabiegi higieniczne, spożywanie niektórych pokarmów znakomicie spowalniają proces powstawania przebarwień, a także częściowo usuwają je z powierzchni zębów. Należy jednak pamiętać, iż obecność płytki bakteryjnej i kamienia nazębnego sprzyja odkładaniu się barwników na powierzchni zębów i ich penetracji nie tylko w głąb twardych tkanek zębów, ale także w strukturę założonych wypełnień. Mimo iż proces zmiany barwy materiałów złożonych pod wpływem środków spożywczych nie zachodzi z dnia na dzień, tak jak dzieje się to w warunkach doświadczalnych, obserwacje kliniczne wskazują, że jest zjawiskiem nieuchronnym i częstą przyczyną wymiany wypełnień w odcinku przednim uzębienia. Materiały złożone jako grupa wymagają więc dalszego rozwoju i ulepszeń nie tylko w zakresie połączenia z twardymi tkankami zęba ale także poprawy właściwości fizykochemicznych wpływających na ich walory estetyczne.
Wnioski
Wyniki obecnego badania pozwalają na sformułowanie następujących wniosków:
1. Badane napoje barwne, tj. kawa i wino powodują istotną zmianę koloru (ΔE) materiałów złożonych w warunkach in vitro.
2. Zmianę koloru materiału złożonego (ΔE) należy oceniać w korelacji materiał/barwnik.
Piśmiennictwo
1. Jodkowska E.: Potencjał cytotoksyczny stomatologicznych materiałów wypełnieniowych i nadtlenku wodoru. Wyd. Czelej. Lublin 2008. 2. Kramer A., Netuschil L., Simonie A.: Plaque accumulation on various veneering resins - a clinical study. Dtsch. Zahnarzt, 1990, 45, 482-4. 3. Rosentritt M., Esch J., Behr M., Leibrock A., Handel G.: In vivo color stability of resin composite veneers and acrylic resin teeth in removable partial dentures. Quintessence Int, 1998, 29, 517-22. 4. Gupta R., Parkash H., Shah N., Jain V.: A spectrophotometric evaluation of color changes of various tooth colored veneering materials after exposure to commonly consumed beverages. J. Indian Prosthodont. Soc. 2005, 5, 72-78. 5. Luiz B., Amboni R., Prates L.H., Bertolino J.R., Pires A.: Influence of drinks on resin composite: Evaluation of degree of cure and color change parameters. Pol. Test. 2007, 26, 438-444. 6. Lee Y-K., Lim B-S., Rhee S-H., Yang H-C., Powers J.M.: Changes of optical properties of dental nano-filled resin composites after curing and thermocycling. J Biomed Mat Res 2004, 71B, 16-21. 7. Lee Y-K., Powers J.M.: Discoloration of dental resin composites after immersion in a series of organic and chemical solutions. J Biomed Mater Res 2005, 73B, 361-367. 8. Stober T., Gilde H., Lenz P.: Color stability of highly filled composite resin materials for facings: Dent. Mater. 2001, 17, 87-94. 9. Fruits T.J., Duncanson Jr M.G., Miranda F.J.: In vitro weathering of selected direct esthetic materials. Quintessence Int. 1998, 29, 517-22. 10. Um C.M., Ruyter I.E.: Staining of resin-based veneering materials with coffee and tea. Quintessence Int. 1991, 22, 377-86. 11. Uchida H., Vaidyanathan J., Vaidyanathan T., Vaidyanathan T.K.: Color stability of denture composites as a function of shade J. Prosthet. Dent. 1998, 79, 372-377. 12. Guler A.U., Yilmaz F., Kulunk T., Guler E., Kurt S.: Effects of different drinks on stainability of resin composite provisional restorative materials: J Prosthet. Dent. 2005, 94, 118-24. 13. Ruyter I.E., Nilner K., Moller B.: Color stability of dental composite resin materials for crown and bridge veneers. Dent. Mater. 1987, 3, 246-51. 14. Patel S.B., Gordan V.V., Barrett A.A., Shen Ch.: The effect of surface finishing and storage solutions on the color stability of resin-based composites. J Am Dent Assoc 2004, 135, 587-94. 15. Faltermeier A., Behr M., Müssig D.: In vitro color stability of aesthetic brackets. Eur J Orthodontic 2007, 29, 354-8. 16. Mazur-Koczorowska A.: Badania trwałości koloru wybranych estetycznych materiałów kompozytowych w warunkach in vitro. Praca doktorska, Akademia Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 2006, Katedra Stomatologii Zachowawczej i Periodontologii, promotor prof. dr hab. J. Stopa.
otrzymano: 2008-08-20
zaakceptowano do druku: 2008-09-05

Adres do korespondencji:
*Konrad Małkiewicz
Zakład Stomatologii Zachowawczej
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel: 0(22) 502 20 32
e-mail: 4konrad@interia.pl

Nowa Stomatologia 3/2008
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia