Właściwości farmakologiczne standaryzowanego wyciągu z kory wierzby (Cortex salicis)

Badania wykazały, że 40 ml roztworu ES o stężeniu 900 mg/ml wywołuje hamowanie agregacji płytek krwi o 15%, dodatek 100 ml ES zwiększa hamowanie agregacji o 25%, natomiast dodanie 20 ml roztworu ASA o stężeniu 900 mg/ml hamowało agregację o 35% w stosunku do wartości kontrolnej. Różnice były statystycznie znamienne (p < 0,05).

W ciągu niemal 100 lat od wprowadzenia do leczenia kwasu acetylosalicylowego, naturalny surowiec roślinny – kora wierzby – była stosowana rzadko, zwykle jako składnik ziołowy mieszanek przeciwreumatycznych, przeciwgorączkowych i napotnych. Badania fitochemiczne pozwoliły ustalić skład różnych gatunków wierzb. Zawierają one przeciętnie ok. 10% garbników, ok. 5% flawonoidów oraz od 2 do 11% związków salicylowych, m.in. salicyny, salikortyny, salirepozydu, grandidentatyny (14, 23). Ujawnienie działań niepożądanych związanych ze stosowaniem syntetycznych kwasu acetylosalicylowego stało się współcześnie początkiem przywracania preparatom przygotowywanym z kory wierzby należnego im miejsca w fitoterapii. Spełniają one podobnie jak badany ES normy standaryzacji na określoną, stałą zawartość salicylanów. Poddawane są też wnikliwej procedurze badań przedrejestracyjnych (23).

Wykonane badania własne wykazały porównywalny z ASA zakres i siłę działania leczniczego ES, a w przypadku aktywności przeciwbólowej nawet większą skuteczność od niższych dawek ASA. Trzeba podkreślić, że w badaniu podawano duże dawki kwasu acetylosalicylowego, który w tych warunkach obciążony jest licznymi działaniami niepożądanymi.

Według opinii wybitnego amerykańskiego badacza V.E. Tylera z Pardue University naturalne preparaty zawierające sproszkowaną korę wierzby są o wiele bezpieczniejsze od kwasu acetylosalicylowego, o czym świadczy pośrednio również brak doniesień w piśmiennictwie medycznym o jakimkolwiek poważniejszym przypadku ich szkodliwego działania (29). Zależy to najprawdopodobniej od mniejszej dawki salicylanów w naturalnym preparacie ES oraz obecności naturalnych związków buforujących salicylany w wyciągu z kory wierzby. Aby wytłumaczyć wyraźnie lepszą tolerancję ES, a w szczególności fakt niewystępowania działań wyraźnie uszkadzających błonę śluzową przewodu pokarmowego, można powołać się także na zjawisko bezpośredniego drażnienia błony śluzowej od strony luminarnej i mechanizm tzw. pułapki jonowej (5). Wiadomo, że kwas acetylosalicylowy jeszcze przed wchłonięciem z żołądka ulega częściowo hydrolitycznemu rozkładowi do kwasu salicylowego i bezwodnika octowego. Ten zaś na skutek acetylacji makrocząsteczek komórkowych błony śluzowej żołądka wywołuje przypuszczalnie ich uszkodzenie (5). Tego drażniącego bezpośrednio błonę śluzową działania może być pozbawiony wyciąg z kory wierzby, który nie uwalnia bezwodnika octowego podczas wchłaniania. Kwas salicylowy jako słaby kwas (pKa ok. 3) w kwaśnym środowisku żołądka (pH ok. 2) jest w większości (ok. 90%) niezdysocjowany. Z tego względu przenikanie jego do wnętrza komórki błony śluzowej żołądka jest ułatwione. We wnętrzu komórki natomiast gdzie pH jest bliskie 7 przeważa forma zdysocjowana (ok. 99,99%), która słabo przechodzi przez barierę komórkową. Tylko nieznaczna więc ilość niezdysocjowanego kwasu salicylowego może swobodnie przenikać do naczyń włosowatych, dlatego gromadząca się w komórkach błony śluzowej żołądka zdysocjowana postać kwasu salicylowego może poprzez obniżenie pH środowiska wewnątrz komórki oraz zwiększenie ciśnienia osmotycznego, przyczynić się do jej uszkodzenia, a nawet martwicy (5, 25). Wyciąg z kory wierzby zawiera znikome ilości kwasu salicylowego i dlatego powyższy mechanizm, zwłaszcza przy uwzględnieniu ochronnego wpływu uwalnianych związków buforujących, nie ma tu znaczenia. Salicyna zawarta w wyciągu z kory wierzby (ok. 8,2%) dopiero w wątrobie jest metabolizowana do kwasu salicylowego, a więc nie zachodzi już niebezpieczeństwo powstania tzw. pułapki jonowej.

Rozważając zagadnienie stosunkowo silnego analgetycznego i przeciwzapalnego działania ES w porównaniu do ASA, należy zauważyć, iż kwas acetylosalicylowy może mieć słabsze działanie przeciwbólowe, m.in. ze względu na to, że w przeważającej mierze hamuje aktywność natywnej cyklooksygenazy pierwszej (COX-1) (9, 20). Lek ten natomiast słabo inaktywuje prozapalną i przyczyniającą się do uwolnienia mediatorów bólowych, indukowaną COX-2 oraz nie hamuje, a w pewnych warunkach, np. zakażenia wirusem, może przyczynić się do zwiększenia aktywności lipooksygenazy, która obecnie uważana jest za kluczowy enzym kaskady kwasu arachidonowego, prowadzący do powstawania mediatorów bólu (21). Zawarte natomiast w ES (poza salicylanami) garbniki wykazują aktywność przeciwzapalną, przeciwbakteryjną, a także właściwości uszczelniające naczynia włosowate, flawonoidy zaś są znanymi antyoksydantami. Te dodatkowe ciała czynne wydają się wspomagać działanie salicylanów i przyczyniają się do lepszego efektu terapeutycznego przy zastosowaniu stosunkowo niskich dawek.

Ponadto istnieje niepotwierdzona dotąd hipoteza zakładająca, że leki przeciwbólowe o właściwościach kwasowych, podobnie jak niektóre środki znieczulające wybiórczo, gromadzą się w błonie komórkowej (pojmowanej jako „płynna mozaika”) i mogą oddziaływać niespecyficznie z hydrofilną jej częścią, wpływając hamująco na liczne funkcje komórki. Hipoteza ta może stanowić próbę wyjaśnienia nieznanego dotąd mechanizmu przeciwbólowego i przeciwzapalnego działania badanych związków.

Działanie przeciwbólowe należy zawsze różnicować z wpływami uspokającymi, zmniejszającymi emocjonalną aktywność ośrodkowego układu nerwowego badanych zwierząt doświadczalnych. W tym celu przeprowadzono badanie wpływu ES na aktywność ruchową zwierząt, które nie wykazało wpływu tej substancji na ośrodkowy układ nerwowy gryzoni. Ostatnio zwraca się także uwagę na rolę kaskady kwasu arachidynowego w obrębie OUN jako czynnika wzmagającego ośrodkową sensytyzację nocyceptywną (26). Nie można więc wykluczyć ośrodkowego przeciwbólowego działania ES i ASA. Natomiast mechanizm działania przeciwgorączkowego salicylanów jest z pewnością głównie ośrodkowy. Gorączka definiowana jest jako patologiczny wzrost temperatury ciała wywoływany przez różne czynniki zwane pirogenami (w doświadczeniu był to roztwór karagenanu). Pod wpływem endotoksyny uwolnieniu ulegają endogenne pirogeny, a także interleukiny (IL-1, IL-6) oraz inne autokoidy, prostaglandyny (PGE₂), aminy biogenne, CRF, które oddziałują na ośrodek termoregulacji. Spełnia on rolę termostatu i broni organizm przed nadmiernym podwyższeniem ciepłoty ciała uwalniając endogenne antypiretyki, z których najważniejszymi są wazopresyna (AVP) i α-MSH. Mechanizm działania leków przeciwgorączkowych może polegać na hamowaniu każdego z tych etapów powstawania gorączki. Leki pochodne salicylanów działają głównie poprzez hamowanie syntezy prostaglandyny, jednakże nie we wszystkich postaciach gorączki neurotransmiterem są prostaglandyny (typowym przykładem jest ropień wywołany wstrzyknięciem terpentyny). Gorączki wtedy nie udaje się zmniejszyć klasycznymi lekami przeciwgorączkowymi. Ostatnio pojawiły się prace, które przedstawiają argumenty przemawiające za tym, że salicylany działają przeciwgorączkowo, stymulując uwalnianie AVP lub α-MSH w OUN. Poza dotychczas szeroko badanym centralnym punktem uchwytu działania, leki te mogą także obniżać gorączkę, hamując produkcję ciepła w tkankach obwodowych. Badając różne leki przeciwgorączkowe z grupy salicylanów, stwierdzono, że leki te obniżają temperaturę ciała, znacznie zwiększając zużycie tlenu przez organizm, a wzrost ten jest proporcjonalny do siły działania przeciwgorączkowego salicylanu (17).

Badania własne wykazały, że działanie przeciwgorączkowe ES jest nieco słabsze niż ASA, co wynika głównie z różnicy dawki salicylanów, ale warto tu podkreślić pewną dysproporcję pomiędzy małą zawartością salicylanów w ES a porównywalną z ASA skutecznością antypiretyczną. Badania własne potwierdziły także zakładany teoretycznie hamujący wpływ ES na funkcję agregacyjną płytek krwi (10). Przejawia się to w teście agregacji w postaci zmniejszenia stopnia agregacji o 25% w porównaniu do agregacji maksymalnej, co można uznać za wynik inspirujący do dalszych badań, zważywszy na niewielką stosunkowo ilość salicylanów w wyciągu z kory wierzby, a co za tym idzie bezpieczeństwo jego stosowania. Uzyskane wyniki są sprzeczne z obserwacjami Meir´a i Liebi (19). Uczeni ci dowodzą, że w wyniku braku ruchomej grupy acetylowej, salicyna nie może w istotny sposób wpływać na proces agregacji płytek krwi, uzyskane przez nas wyniki potwierdzają działanie przeciwagregacyjne wyciągu z kory wierzby, jednakże nie można nic powiedzieć o potencjalnym mechanizmie działania. Wydaje się, że jedynie badania kliniczne mogłyby rozstrzygnąć, czy preparaty zawierające ES mogłyby znaleźć równoprawne z ASA miejsce we wtórnej profilaktyce zawału mięśnia sercowego i leczeniu choroby wieńcowej. Byłoby to ważne dla pacjentów, którzy z różnych powodów nie mogą przyjmować kwasu acetylosalicylowego.

Problem przeciwwskazań do stosowania ASA jest wcale niebagatelny. Okazuje się, że poza oczywistymi przeciwwskazaniami względnymi i bezwzględnymi lek ten bywa stosunkowo często powodem wystąpienia różnego rodzaju reakcji alergicznych, trudnych do przewidzenia. Wykazano, że dzieci i młodzież przyjmujący ASA w terapii różnych banalnych zakażeń wirusowych są narażone na wystąpienie zespołu Reye´a (powodującego u tych chorych 30% zgonów, a u pozostałych często ciężkie uszkodzenie mózgu), a także gwałtownych napadów astmy oskrzelowej tzw. aspirynowej. Największym jednak, chociaż na szczęście stosunkowo rzadkim zagrożeniem, jest idiosynkrazja na ASA powodująca natychmiastową reakcję kończącą się często śmiercią (29). Preparaty naturalne, zawierające korę wierzbową nazywane przez prof. V.E. Tylera „naturalną aspiryną” mogą być szczególnie przydatne w sytuacjach, gdy przyjmowanie syntetycznego kwasu acetylosalicylowego nie jest wskazane, m.in. u rekonwalescentów i osób w podeszłym wieku, wyniszczonych, a także u starszej młodzieży z osłabionym układem odpornościowym (12, 22), kobiet w zaawansowanej ciąży, które nie wykazują nadwrażliwości na salicylany oraz osób, które odczuwają dolegliwości gastryczne (niezwiązane z chorobą wrzodową), ponieważ jak wykazano w badaniach własnych, wyciąg z kory wierzby nie powoduje widocznego makroskopowo uszkodzenia błony śluzowej żołądka.

1. Standaryzowany wyciąg z kory wierzby wykazuje działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe oraz hamujące agregację płytek krwi, porównywalne z uzyskanym po podaniu wysokich dawek kwasu acetylosalicylowego.

2. Extractum salicis jest bezpiecznym fitoterapeutykiem nie wykazującym ostrego działania toksycznego ani uszkadzającego błonę śluzową żołądka.

3. Wyciąg z kory wierzby może stanowić wartościową alternatywę w sytuacjach, gdy przyjmowanie syntetycznego kwasu acetylosalicylowego nie jest wskazane.