© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2010, s. 130-140
Angelika Kalińska1, Bartłomiej Górski1, Renata Górska2, *Maciej Zaremba2
Brak świadomości pacjentów na temat korelacji pomiędzy cukrzycą, chorobami układu sercowo-naczyniowego a zapaleniem przyzębia – problem pacjentów czy lekarzy?
Lack of patients' awareness of correlation between diabetes, cardiac diseases and periodontitis – problem of patients or doctors?
1Studenckie Koło Naukowe przy Zakładzie Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia
Instytutu Stomatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
2Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Renata Górska
Summary
Introduction:Periodontitis by increasing inflammatory response imfluences the health of diabetics and cardiac patients accelerating the course of their systemic disease.
Aim: Assessment of patients' awareness of the importance of oral hygiene and its influence on general health. Evaluation of the role of dentists and GPs in awareness of those issues.
Material and methods: A questionaire of 15 questions was created, concerning the reasons of patients' appointment at a periodontologist or the reasons of referral, symptoms observed in oral cavities, patients' awareness of interaction between general health and periodontitis and source of this knowledge. A cross-section of 200 patients of the Department of Periodontology was interviewed.
Results: 69.3% of patients were women over the age of 50. Patients were mainly referred by dentists. Among symptoms of periodontitis patients identified calculus (16.12%), recessions of gingiva (13.55%), bleeding during brushing (13.08%), all of which have lasted more than 6 months (52.98%) before patients' appearance at periodontologist. As a major cause of calculus build-up patients considered bad oral hygiene (21%), bacteria (15%), food intake (14%). 15% of patients did not know causative factors. Over 50% of interviewees suffer from diseases correlated with oral hygiene condition (risk group), yet only 48% of this group knew about this correlation. Patients want to be informed (88.7%), in contrary 55.5% of dentists and 83.24% of physicians don't give them such information.
Conclusion: Patients' awareness is insufficient and doctors do not educate them. Patients with diabetes and cardiac problems should be referred to GDP as a routine procedure to control basic disease.
Wstęp
Choroba przyzębia nie powinna być traktowana jako jednostka, która dotyczy jedynie zębów i tkanek jamy ustnej. U niektórych pacjentów infekcja przyzębia może wpływać na zdrowie ogólne i być czynnikiem ryzyka dla cukrzycy i niektórych schorzeń układu sercowo-naczyniowego. Mechanizmy, jakie odpowiadają za ten stan nie są w pełni wyjaśnione.
Czynnikiem odgrywającym zasadniczą rolę w etiopatogenezie schorzeń przyzębia jest płytka nazębna (1, 2). Początek i postęp infekcji jest wyraźnie modyfikowany przez czynniki miejscowe i ogólnoustrojowe, zwane czynnikami ryzyka (1, 2). Pierwszym etapem w powstawaniu płytki nazębnej jest tworzenie się na powierzchni zębów po ich oczyszczeniu cienkiej bezpostaciowej i jałowej błonki nabytej, która ulega pogrubieniu i po 12-24 godz. zasiedleniu przez bakterie. Płytkę nazębną pokrywa, szczególnie u osób nieprzestrzegających higieny jamy ustnej, warstwa resztek pokarmowych i białego nalotu będącego amorficzną luźną masą drobnoustrojów, złuszczonych komórek nabłonka i leukocytów – stanowią one substrat dla rozwoju bakterii. Początkowo dominują Gram-dodatnie bakterie z rodzaju Streptococcus. Po 3 tygodniach pojawiają się Gram-dodatnie Actinomyces oraz Gram-ujemne Fusobacterium, Veilonella i Treponema (1, 2). Bakterie obecne w płytce nazębnej aktywują reakcję zapalną i odpowiedź immunologiczną gospodarza, działając pośrednio lub bezpośrednio. LPS (lipopolisacharydy) – endotoksyny bakteryjne – aktywują makrofagi, czego efektem jest zwiększona produkcja cytokin (IL-1, IL-6, TNF-α), prostaglandyn oraz metaloproteinaz (MMPs). Te mediatory prozapalne powodują uszkodzenie tkanki łącznej i tkanki kostnej (1, 2).
Wpływ przewlekłego czynnika infekcyjnego na występowanie i ciężkość przebiegu chorób sercowo-naczyniowych nie jest do końca wyjaśniony (3, 4). Badaniem PCR znaleziono w płytkach miażdżycowych fragmenty DNA bakterii Gram-ujemnych: Aggregatibacter actinomycetemcomitans oraz Porphyromonas gingivalis, które są patogenami w chorobach przyzębia (3, 4). Dwie najbardziej znane teorie, które próbują wyjaśnić to zjawisko to teoria zakrzepu bakteryjnego i teoria cytokinowa.
Zgodnie z pierwszą teorią bakterie z kieszonki przyzębnej drogą krwiopochodną mogą powodować zmiany patologiczne w odległych narządach, indukując tworzenie mikrozakrzepów w świetle naczyń (4, 5).
Teoria cytokinowa postuluje uwalnianie do krwi cytokin prozapalnych IL-1, IL-6 i TNF-α stymulowane obecnością bakterii w kieszonce przyzębnej, co prowadzi do uszkodzenia naczyń i destabilizacji blaszki miażdżycowej, stanowiąc zagrożenie wystąpienia ostrego zespołu wieńcowego (4, 6).
Cukrzyca nie powoduje zmian patologicznych w przyzębiu, sprzyja jedynie ich powstawaniu. Wiadomo, że pomiędzy cukrzycą a zapaleniem przyzębia istnieje dwukierunkowa ścisła zależność (7). Zdaniem Grosii i Genco hyperglikemia prawdopodobnie prowadzi do akumulacji w osoczu i tkankach glikowanych protein, które są odpowiedzialne za powstawanie wiązań krzyżowych w kolagenie ścian naczyń krwionośnych oraz ekspansję substancji międzykomórkowej. Ze względu na zmniejszoną podatność na degradację enzymatyczną czy przebudowę zmienione komponenty macierzy zewnątrzkomórkowej ulegają akumulacji w ścianie naczynia, stanowiąc ryzyko powstania zmian mikro- i makronaczyniowych oraz upośledzając miejscowe procesy zapalne ze względu na zaburzenia ukrwienia (7, 8). W trakcie bakteriemii zmniejsza się pobieranie glukozy przez mięśnie oraz rozwija się odporność na insulinę (3). Jest to spowodowane zwiększonym stężeniem cytokin zapalnych i endotoksemią.
Leczenie periodontologiczne pacjentów obarczonych cukrzycą lub schorzeniami układu sercowo-naczyniowego wymaga zwiększonej uwagi lekarzy dentystów. Należy usunąć złogi nazębne, udzielić wskazówek higieniczno-żywieniowych i rozważyć podanie antybiotyku. Pacjenci powinni zostać poinformowani o interakcji pomiędzy higieną jamy ustnej, stanem przyzębia i ich zdrowiem ogólnym. Przewlekłe stany zapalne wpływają na kontrolę glikemii u diabetyków oraz na przebieg chorób układu sercowo-naczyniowego. Kontrola stanu jamy ustnej wpływa w istotny sposób na rozwój patologii ogólnoustrojowej, jednocześnie wchodzi w skład szeroko rozumianej profilaktyki.
Cel pracy
Głównym celem pracy była ocena poziomu świadomości pacjentów zgłaszających się do Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM w zakresie wpływu stanu higieny jamy ustnej i kondycji przyzębia na zdrowie ogólne oraz ocena roli, jaką pełnią lekarze i lekarze dentyści w edukacji pacjentów i propagowaniu zachowań prozdrowotnych, a także uzyskanie informacji na temat źródeł, z których pacjenci chcieliby czerpać wiedzę na temat choroby przyzębia i korelujących z nimi schorzeń ogólnoustrojowych.
Materiał i metody
W celu oceny świadomości pacjentów w zakresie korelacji chorób przyzębia i schorzeń ogólnych opracowano ankietę składającą się z 15 pytań.
Oprócz części ogólnej dotyczącej wieku, płci i częstości wizyt stomatologicznych, ankietowani byli proszeni o udzielenie informacji dotyczących powodu obecnego zgłoszenia, wcześniejszego leczenia periodontologicznego oraz zaobserwowanych objawów choroby przyzębia i czasu ich trwania (ryc. 1).
Ryc. 1. Ankieta część 1.
Ponadto pytania sprawdzały wiedzę pacjentów w zakresie przyczyn rozwoju choroby przyzębia, a także współzależności występowania schorzeń ogólnoustrojowych i chorób przyzębia oraz ich wzajemnej korelacji. Na koniec poproszono ankietowanych o wskazanie źródeł, z których chcieliby czerpać wiedzę na temat współzależności chorób przyzębia i chorób ogólnych (ryc. 2).
Ryc. 2. Ankieta część 2.
W badaniu wzięło udział 200 pacjentów, zgłaszających się do Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM w Warszawie. Należy zaznaczyć, że była to wstępnie wyselekcjonowana grupa badanych. Tym samym podane wyniki nie powinny być odnoszone do ogółu populacji. Prawie 70% badanych stanowiły kobiety (ryc. 3), nieco ponad 60% ankietowanych to osoby po 50. roku życia (ryc. 4). Uzyskane dane zostały opracowane i wyniki przedstawiono procentowo, z zaokrągleniem do 2. miejsca po przecinku.
Ryc. 3. Płeć ankietowanych.
Ryc. 4. Wiek ankietowanych.
Wyniki
Według uzyskanych danych większość pacjentów korzysta z usług stomatologicznych nieregularnie, w razie potrzeby. Takiej odpowiedzi udzieliło 106 osób (52,78%). Tylko 4 respondentów (2,08%) umawia się na wizytę w razie wystąpienia bólu, a blisko połowa – 90 (45,14%) regularnie 1-2 razy do roku (ryc. 5). Wcześniejsze leczenie periodontologiczne było prowadzone u 146 osób, co stanowi 73,18% ankietowanych. Najczęściej u badanych przeprowadzano zabieg usuwania złogów nazębnych (59,53%) i płukania kieszonek (26,98%).
Ryc. 5. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie dotyczące częstości wizyt u stomatologa.
Spośród ankietowanych najliczniejszą grupę 120 osób (46,52%) stanowili pacjenci skierowani do Zakładu przez lekarza dentystę (ryc. 6). Z własnej inicjatywy zgłosiło się 86 osób (33,48%). Natomiast tylko 8 osób (3,04%) zostało skierowanych przez lekarza rodzinnego i 10 osób (3,91%) przez lekarza prowadzącego.
Ryc. 6. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie dotyczące powodu wizyty w Zakładzie Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM.
Najczęstszym powodem skierowania była konsultacja (56,78%) i leczenie specjalistyczne (37,29%). Tylko 5,92% ankietowanych (8 osób) zostało skierowanych celem kontroli choroby podstawowej (ryc. 7).
Ryc. 7. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie dotyczące powodu skierowania do Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM.
Wśród najliczniej obserwowanych przez pacjentów objawów choroby przyzębia wymieniano występowanie kamienia nazębnego (16,12%), recesje dziąseł (13,55%), krwawienie dziąseł podczas szczotkowania (13,08%), ruchomość zębów (12,38%) oraz dolegliwości bólowe (9,81%) (ryc. 8). W mniejszym stopniu pacjenci zwrócili uwagę na występowanie przykrego zapachu z ust – halitosis (6,54%), szparowatość uzębienia (5,84%), suchość jamy ustnej (4,91%), krwawienie podczas jedzenia (4,44%), czy pieczenie jamy ustnej (4,21%). Część pacjentów zaobserwowała także utratę zębów (3,74%) bądź ich przemieszczenie się (3,5%) oraz występowanie krwawienia samoistnego dziąseł (1,64%).
Ryc. 8. Objawy choroby przyzębia zaobserwowane przez pacjentów.
Niepokojące jest to, że 106 osób (52,98%) zgłosiło się do lekarza dentysty po upływie ponad 6 miesięcy od czasu zaobserwowania wystąpienia wspomnianych powyżej objawów (ryc. 9). Tylko 18 osób (8,93%) przyszło na wizytę w czasie od 7 do 30 dni od momentu wystąpienia objawów chorób przyzębia.
Ryc. 9. Czas trwania objawów choroby przyzębia.
Za czynniki odpowiedzialne za powstawanie kamienia nazębnego ankietowani uznali złą higienę jamy ustnej (21,31%), bakterie (15,63%), spożywanie pokarmów (14,20%). Niestety aż 59 osób nie znało czynników sprawczych (15,06%), a 44 osoby (11,08%) uważały, że spożywanie „twardej” wody wywołuje powstawanie kamienia (ryc. 10).
Ryc. 10. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie sprawdzające wiedzę na temat przyczyn powstawania kamienia nazębnego.
Prawie 57% ankietowanych stanowili pacjenci cierpiący na schorzenia ogólnoustrojowe korelujące ze stanem higieny jamy ustnej (grupa ryzyka), wśród których najczęściej podawanymi były: nadciśnienie tętnicze (27,11%), niewydolność krążenia (5,14%), cukrzyca (5,14%) oraz reumatoidalne zapalenie stawów (5,14%) (ryc. 11).
Ryc. 11. Schorzenia ogólne występujące wśród ankietowanych.
Tylko 48% z nich jest świadomych tej korelacji (ryc. 12). Osoby te były informowane głównie przez lekarzy dentystów (39,52%) (ryc. 13). Należy jednak zwrócić uwagę, że aż 111 osób (55,5%) podało, że dentysta nie zwrócił im uwagi na istnienie tej korelacji (ryc. 14), a jeszcze bardziej niepokojącym wydaje się być fakt, iż 166 osób (83,24%) nie zostało uświadomionych w tym zakresie przez swojego lekarza ogólnego (ryc. 15).
Ryc. 12. Świadomość pacjentów na temat korelacji pomiędzy stanem przyzębia a zdrowiem ogólnym.
Ryc. 13. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie o źródło wiedzy na temat związku stanu przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi.
Ryc. 14. Ilu dentystów zwraca uwagę pacjenta na związek stanu przyzębia z patologią ogólnoustrojową?
Ryc. 15. Ilu lekarzy pierwszego kontaktu zwraca uwagę pacjenta na związek stanu przyzębia z patologią ogólnoustrojową?
Znamiennym jest, że aż 88,7% ankietowanych chce być informowanymi o istnieniu korelacji pomiędzy schorzeniami ogólnoustrojowymi i chorobami przyzębia. Jako najliczniej wymieniane źródła tej informacji podawano lekarza dentystę (29,88%), internet (16,46%), lekarza ogólnego (13,72%) i prasę (13,72%) (ryc. 16).
Ryc. 16. Odpowiedzi ankietowanych na pytanie dotyczące źródła, z którego chcieliby czerpać informacje na temat związku stanu przyzębia ze zdrowiem ogólnym.
Dyskusja
Z niepokojem należy przyjrzeć się dbałości pacjentów o zdrowie jamy ustnej. Odpowiedzi ankietowe wykazały brak regularności w zgłaszaniu się respondentów na wizyty kontrolne. Większość ankietowanych zadeklarowała korzystanie z usług stomatologicznych w razie potrzeby, co może sugerować zjawianie się w gabinecie dopiero w przypadku wystąpienia dolegliwości bólowych. Należy podjąć starania, by każdego pacjenta zapewniać o konieczności badań kontrolnych, mających na celu zapobieganie wystąpieniu bólu i dających możliwość wykonywania zabiegów profilaktycznych, w myśl zasady: łatwiej zapobiegać, niż leczyć. W badaniu internetowym przeprowadzonym przez Kopciewicz, w którym 90% ankietowanych stanowiły osoby między 18. a 30. rokiem życia, do regularnego kontrolowania swojego stanu uzębienia przyznało się 41,1% ankietowanych (9). Nasze badanie wykazało, że prawie połowa ankietowanych (45,14%) regularnie 1-2 razy do roku poddaje się kontroli, jednak wciąż stanowią oni tę mniej liczną grupę pacjentów.
O tym, jak małą wiedzę prezentują pacjenci dobitnie świadczą odpowiedzi udzielane na pytanie dotyczące przyczyn powstawania kamienia nazębnego. Tylko co piąty ankietowany kojarzy złą higienę jamy ustnej z powstawaniem kamienia nazębnego, natomiast aż co 10 osoba uważa, że to tzw. „twarda woda” jest za to odpowiedzialna.
Lekarz dentysta mając świadomość licznych konsekwencji braku prawidłowej higieny jamy ustnej musi znaleźć czas podczas każdej wizyty, by skontrolować stan higieny zębów pacjenta (10). Niestety podzielamy pogląd Kopciewicz, iż w większości przypadków po zakończeniu zaplanowanego na daną wizytę zabiegu lekarz nie ma czasu na instruktaż higieny i motywację pacjenta (9). Dlatego coraz większą rolę w edukacji prozdrowotnej pacjentów powinny odgrywać przeszkolone w tym zakresie higienistki. Jak pisze Krajewski nauczanie właściwego oczyszczania zębów jest jedną z podstawowych czynności wchodzących w zakres obowiązków higienistki stomatologicznej (10). Odpowiednio przeprowadzony instruktaż higieny jamy ustnej wymaga nie tylko solidnej wiedzy merytorycznej, ale także sporych umiejętności praktycznych. Oprócz przeprowadzania ustnego instruktażu i demonstracji korzystania z prostych środków higienicznych takich jak nici dentystyczne oraz stosowania odpowiedniej techniki szczotkowania zębów, mogą one z powodzeniem wykonywać zabiegi usuwania złogów nazębnych, a także przeprowadzać fluoryzację celem profilaktyki próchnicy.
Przeprowadzona ankieta wyraźnie potwierdziła braki w podstawowej edukacji badanych w zakresie związku stanu higieny jamy ustnej ze zdrowiem ogólnym (9). Biorąc pod uwagę fakt, że respondentami byli pacjenci Zakładu Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia i tym samym stanowili wstępnie wyselekcjonowaną grupę, nawet tak wysoki procent osób świadomych tego związku – 48% ankietowanych (porównując z wynikiem poniżej 30% w internetowym badaniu Kopciewicz (9)) – w tym kontekście wydaje się być niezadowalający.
Miażdżyca jest przyczyną takich chorób jak zawał mięśnia serca i udar niedokrwienny mózgu (11), które zajmują pierwsze miejsca na liście chorób powodujących najwięcej zgonów na świecie (9). Ostre zespoły wieńcowe (OZW) to grupa stanów klinicznych wywołanych ostrym niedokrwieniem mięśnia sercowego w przebiegu ograniczenia lub ustania przepływu w tętnicach wieńcowych. Jednym z najczęstszych mechanizmów zaburzeń krążenia wieńcowego jest pęknięcie lub erozja blaszki miażdżycowej. W Polsce z powodu OZW hospitalizuje się około 140 tys. osób rocznie (11).
Udar mózgu to nagłe ogniskowe lub uogólnione zaburzenia czynnościowe mózgu, utrzymujące się ponad dobę, bez innej przyczyny niż naczyniowa. W Polsce zapadalność wynosi 177/100 tys. przypadków u mężczyzn i 125/100 tys. przypadków u kobiet. W Europie roczna śmiertelność z powodu udaru waha się od 63,5 do 273,4/100 000 osób (11).
Według danych opracowanych przez Kopciewicz na podstawie anonimowej internetowej ankiety przeprowadzonej na grupie 224 osób, ponad 3/4 respondentów nie wie o dodatniej korelacji między chorobami przyzębia a powstawaniem miażdżycy naczyń tętniczych (9), potwierdzonej między innymi w badaniach Pussinena i wsp (12). Stwierdzili oni, że osoby seropozytywne wobec Porphyromonas gingivalis są narażeni na większe ryzyko chorób serca. Natomiast De Stefano i wsp. (13) udowodnili, że ryzyko wystąpienia miażdżycy rośnie o ponad 1/4 u osób z współistniejącą chorobą przyzębia w porównaniu z osobami ze zdrowym przyzębiem.
Potwierdził się także zaobserwowany przez Kopciewicz brak świadomości znaczenia choroby przyzębia dla przebiegu cukrzycy (9). Badania Borrella wykazały, że osoby cierpiące na chorobę przyzębia częściej zapadają na cukrzycę typu II niż osoby zdrowe (14).
Wiele mediatorów zapalnych powstających miejscowo w tkankach przyzębia czy wydzielanych do krwiobiegu tj.: interleukina 1β i TNF-α, wpływa na przebieg cukrzycy (8). TNF-α powoduje zmniejszenie insulino-zależnej fosforylacji tyrozyny w glikoproteinowych receptorach insulinowych, znajdujących się na powierzchni komórek docelowych dla insuliny. Konsekwencją tego procesu jest zaburzenie przekazywania sygnału i zmniejszone oddziaływanie insuliny na komórki. Mają one wtedy mniejszą wrażliwość na insulinę, nie pobierając glukozy z krwi, nie magazynują jej w tkankach. Powoduje to zaburzenie gospodarki cukrowej organizmu i hyperglikemię (8).
Za główne źródło, z którego pacjenci chcieliby czerpać informacje o wpływie higieny jamy ustnej na zdrowie ogólne co trzeci ankietowany uznał dentystę, co oczywiście cieszy, świadcząc o autorytecie lekarzy. Niestety tylko 39,52% respondentów zadeklarowało uzyskanie wiedzy na ten temat od swoich lekarzy dentystów. Wspomnieć należy także o innych źródłach informacji wymienianych przez badanych. Są to: internet, lekarz ogólny i prasa. W dzisiejszych czasach powszechnego dostępu do zasobów internetu sprawą naturalną wydaje się wykorzystanie tego środka masowego przekazu także w celach edukacji i promocji zachowań prozdrowotnych.
Biorąc pod uwagę fakt, że 13,72% ankietowanych oczekuje przekazywania informacji o związku stanu higieny jamy ustnej i zdrowia ogólnego od swojego lekarza ogólnego, a tylko 16,76% ankietowanych taką wiedzę uzyskała, należy zastanowić się z czego wynika tak słaby wynik. Wydaje się, że więcej uwagi wymaga kwestia edukacji studentów medycyny i lekarzy praktykujących w zakresie związku chorób przyzębia i schorzeń ogólnych. Kierując się dobrem pacjenta lekarze i lekarze dentyści powinni wzajemnie ze sobą współpracować podczas leczenia i kontroli chorób ogólnoustrojowych modyfikowanych przez stan higieny jamy ustnej.
Ciekawy jest także fakt, że co dziesiąty ankietowany jako źródło informacji widziałby prasę. Wynikać może to z przedstawienia problemu w sposób przystępny i prosty. Unikając terminologii medycznej przekazywane informacje stają się dla czytelnika bardziej zrozumiałe. Trzeba jednak dbać o to, by artykuły publikowane w ogólnie dostępnych gazetach zawierały rzetelną merytorycznie treść.
Wnioski
Poziom wiedzy pacjentów dotyczącej wpływu stanu higieny jamy ustnej i schorzeń przyzębia na zdrowie ogólne wciąż jest niezadowalający. Lekarze i lekarze dentyści nie poświęcają edukacji pacjentów wystarczającej ilości czasu, zaniedbują obowiązek udzielania informacji i szerzenia zachowań prozdrowotnych. Pacjenci zaś właśnie u nich najchętniej szukaliby pomocy i porad.
Piśmiennictwo
1. Górska R, Zaremba M, Kacprzak M: Współczesne poglądy na etiopatogenezę chorób przyzębia. [In:] Górska R. Choroby przyzębia. Akademia Medyczna w Warszawie 2002; s. 13-27. 2. Górska R: Etiopatogeneza. [In:] Jańczuk Z et al.: Praktyczna periodontologia kliniczna. Wyd. Kwintesencja, Warszawa 2004; s. 23-35. 3. Górska R, Nędzi-Góra M, Borakowska-Siennicka M: Wpływ choroby przyzębia na zdrowie pacjenta. [In:] Górska R. Choroby przyzębia. Akademia Medyczna w Warszawie 2002; s. 165-168. 4. Androsz O et al.: Związek chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi. Nowa Stomatologia 2006; (4): s. 231-234. 5. Haraszthy VI et al.: Identification of periodontal pathogens in atheromatous plaques. J Periodontol 2000; 71, 10: 1554-60. 6. Loos BG et al.: Elevation of systemic markers related to cardiovascular diseases in the peripheral blood of periodontitis patients. J Periodontol 2000; 71, 10: 1528-34. 7. Grossi SG, Genco R: Periodontal disease and diabetes mellitus: A two-way reltionship. Ann Periodontol 1998; 3: 51-61. 8. Stawicka-Wychowańska R, Wychowański P: Cukrzyca i jej wpływ na chorobę przyzębia – na podstawie piśmiennictwa. Nowa Stomatologia 2004; (2): s. 98-100. 9. Kopciewicz K, Zaremba M, Czerniuk MR: Zdrowe przyzębie warunkiem zdrowia ogólnego. Nowa Stomatologia 2010; (2): s. 36-43. 10. Krajewski W: Podstawy profilaktyki stomatologicznej metodyka i środki. Med Tour Press International, Warszawa 2005; s. 105-113. 11. Dąbrowski R, Hryniewiecki T: Ostre zespoły wieńcowe i niestabilna choroba wieńcowa. [W:] Hryniewiecki T. Stany nagłe. Medical Tribune Polska, Warszawa s. 12-13; 100-110. 12. Pussinen PJ, Jousilaht P, Alfthan G: Antibodies to periodontal pathogens are associated with coronary heart disease. Arterioscler. Thromb Vasc Biol 2003; 23: 1250-1254. 13. De Stefano F, Anda RF, Kahn HS: Dental disease and risk of coronary heart disease and mortality. Br Med J 1993; 306: 688-691. 14. Borrell LN et al.: Diabetes in the dental office: using NHANES III to estimate the probability of undiagnosed disease. J Periodont Res 2007; 42, 6: 559-565.
otrzymano: 2010-05-11
zaakceptowano do druku: 2010-09-05

Adres do korespondencji:
*Maciej Zaremba
Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel./fax: (22) 831 21 36
e-mail: sluzowki@o2.pl

Nowa Stomatologia 3/2010
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia