Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2006, s. 78-81
*Monika Dudzisz-Śledź2, Andrzej Śledź1, Piotr Jażdżewski
Nienasycone kwasy tłuszczowe a zdrowie człowieka
Unsaturated fatty acids and human health
1Pharm-Olam International Sp. z o.o., Warszawa
2ZF Altana Pharma Sp. z o.o., Dział Naukowy, Warszawa
Summary
Polyunsaturated fatty acids are very important for human health. Polyunsaturated fatty acids are divided into the omega-6, the omega-3 and the omega-9 families. They are nutritionally essential for a healthy body. They are necessary for growth and development and for maintaining health. Some foods, including most vegetable oils and oily fish, contain relatively more unsaturated fats than others. The impact of such compounds on circulatory and nervous systems has been known well from many years.
Nienasycone kwasy tłuszczowe są to substancje, które jak dotychczas wykazano mają zbawienny wpływ na zdrowie człowieka. Są one najczęściej stosowane w postaci preparatów, które zostały opracowane na podstawie diety śródziemnomorskiej. Dobroczynny wpływ tej diety na zdrowie ludzkie znany jest od wieków. Dieta ta bowiem słynna jest z opóźniania procesów starzenia się oraz zapobiega skutkom rozwoju cywilizacji, w tym chorobom cywilizacyjnym. Podstawowym elementem tej diety są oleje roślinne, na przykład olej z lnu złocistego zawierający wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, olej z lnu złocistego i ogórecznika lekarskiego zawierające wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, omega-6 i omega-9. Kolejnym składnikiem preparatów zawierających nienasycone kwasy tłuszczowe dostępnych w handlu są dobroczynnie działający selen oraz witamina E. Wraz z długotrwałym spożywaniem kwasów nienasyconych wzrasta zapotrzebowanie na działającą antyoksydacyjnie witaminę E, w związku z czym musi być ona systematycznie uzupełniana. Niektóre preparaty zawierają także witaminę C oraz biotynę. Uznano, iż składniki tych preparatów odżywiają, regenerują i chronią skórę przed szkodliwym wpływem czynników środowiska zewnętrznego. Poprawiają one kondycję skóry, i w przeciwieństwie do kosmetyków działają od wewnątrz, co pozwala na równoczesne uzyskanie efektów działania wielonienasyconych kwasów tłuszczowych na inne tkanki i narządy. Znane są bowiem liczne pozytywne skutki oddziaływania wielonienasyconych kwasów tłuszczowych na większość narządów organizmu ludzkiego, przede wszystkim na układ krążenia i układ nerwowy (8). Pod wpływem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych zawartych w tych preparatach skóra staje się jędrna, gładka, dobrze nawilżona, świeża. Następuje również poprawa wyglądu i stanu włosów. Środki te są szczególnie zalecane dla osób, które odżywiają się nieregularnie, nadużywają kawy, często przebywają w klimatyzowanych pomieszczeniach, są długotrwale wyczerpane, mają problemy ze spaniem, znajdują się pod wpływem stresu, są w trakcie diety odchudzającej, są wegetarianami, nie spożywają ryb i ich przetworów oraz dla osób chcących poprawić swoje samopoczucie, kondycję i ogólny stan zdrowia swojego organzimu. Dobroczynny wpływ wielonienasyconych kwasów tłuszczowych na organizm człowieka jest znany od wielu lat. W 1992 roku biochemik William E.M. Lands opublikował zbiorczą pracę, w której opisał przeprowadzone dotychczas badania dotyczące nienasyconych kwasów tłuszczowych. Nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 okazały się być niezbędne dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci, w związku z czym otrzymały one miano „niezbędne” kwasy tłuszczowe. Zapotrzebowanie na wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 w okresie wzrostu i rozwoju chociaż niewielkie, jest ono zwiększone, przy czym znaczne zwiększanie ich dawki przynosi niewielkie tylko korzyści. Podobnie, kwasy omega-6 takie jak kwas gamma-linolenowy czy kwas arachidonowy odgrywają istotną rolę w prawidłowym wzrastaniu i dojrzewaniu u dzieci. Odgrywają one jednakże większą rolę w zakresie korzystnego wpływu na funkcję nerek, integralność skóry oraz na poród aniżeli kwasy omega-3. W 1963 roku stwierdzono, iż kwas arachidonowy z grupy kwasów omega-3 ulega w organizmie człowieka przemianie do wykazujących działanie pro-zapalne prostaglandyn. Od 1979 roku wiemy również o istnieniu pochodnych kwasu arachidonowego tzw. eikozanoidów, czyli prostacyklin, leukotrienów i tromboksanów. Eikozanoidy odgrywające wiele istotnych funkcji biologicznych charakteryzują się bardzo krótkim okresem półtrwania, powstają na skutek przemian z kwasów tłuszczowych i ulegają degradacji enzymatycznej. Nadmierna produkcja tych związków może mieć szkodliwy wpływ na organizm ludzki. Odkryto, iż kwasy tłuszczowe omega-3 również ulegają konwersji do eikozanoidów, przy czym proces ten zachodzi znacznie wolniej aniżeli w przypadku kwasów omega-6. W przypadku, gdy w organizmie człowieka znajdują się pewne ilości kwasów zarówno omega-6 jak i omega-3 to wówczas synteza eikozanoidów zachodzi w sposób kompetycyjny, przy czym kwasy omega-6 powstają szybciej (9). Kompetycja opisana tutaj została uznana za ważne zjawisko w momencie, gdyż odkryto ważne funkcje eikozanoidów. Doprowadziło to do zainteresowania lepszą kontrolą syntezy eikozanoidów z kwasów omega-6 oraz co doprowadziło do zwiększenia ilości spożywanych kwasów omega-3. Kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 są kwasami egzogennymi, niezbędnymi dla organizmu, które nie są jednak przez niego syntetyzowane. Rodzina ta wywodzi się z kwasu linolenowego, zawierającego 18 atomów węgla oraz trzy podwójne wiązania. Z kwasu linolenowego wywodzą się także dwa inne niezbędne, długołańcuchowe nienasycone kwasy tłuszczowe: EPA (kwas eikozapentaenowy) oraz DHA (kwas dokozaheksaenowy). Teoretycznie organizm ludzki jest w stanie syntetyzować te dwa pochodne kwasy tłuszczowe z kwasu linolenowego, w rzeczywistości jednak jest to proces zachodzący w organizmie człowieka w niewielkim stopniu i nie pokrywa zapotrzebowania organizmu na te kwasy. Kwasy tłuszczowe stanowią bardzo ważny element strukturalny błon komórkowych zwłaszcza w tkance nerwowej i siatkówce oka i są prekursorami eiokzanoidów. Najwięcej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 znajdziemy w tłustych rybach, takich jak makrela, łosoś czy śledź. Ich źródłem są także zielone warzywa liściaste oraz niektóre oleje roślinne (z siemienia lnianego, rzepaku, soi) spożywane na zimno. Głównym źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (WNKT) omega-6 są nasiona kukurydzy, bawełny, słonecznika i soi, a także wiesiołka, ogórecznika oraz czarnej porzeczki. Ryby morskie są źródłem kwasów tłuszczowych omega-3 a więc kwasów o symbolach: α-LNA (kwas alfa linolenowy), EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy). Mleko matki jest dla dziecka szczególnie bogatym źródłem długołańcuchowych WNKT. Na niedobór WNKT narażone są głównie osoby będące w okresie intensywnego wzrostu, żyjące w stresie, po urazach, podczas trwania infekcji i w okresie rekonwalescencji, w przypadku zaburzeń wchłaniania i trawienia (np. po operacyjnym usunięciu odcinka jelit czy u osób starszych), szczególnie wrażliwy na niedobory długołańcuchowych WNKT jest płód i noworodek. Zwłaszcza EPA i DHA jako formy długołańcuchowe mają ogromne znaczenie w organizmie człowieka. Zarówno siatkówka oka, jak i błony komórkowe rozwijającego się u płodu mózgu, zawierają bardzo wysokie stężenie kwasu DHA. Jego zawartość jest najwyższa w trzecim trymestrze ciąży i we wczesnym dzieciństwie. U dorosłego człowieka ponad 50% mózgu składa się z tłuszczów, głównie w postaci fosfolipidów, które zawierają ogromne ilości wielonienasyconych kwasów omega-3. Mleko kobiece również jest źródłem długołańcuchowych form kwasów EPA i DHA (brak ich w mleku krowim). Ich zawartość zależy od diety kobiet karmiących – a dokładnie od ilości spożywanych ryb – i waha się od 0,05% do 1,9%. Testy wykazały, że dzieci karmione piersią wykazują lepsze zdolności poznawcze niż te karmione mieszankami mlecznymi bez dodatku wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, toteż naukowcy zalecają, aby wszystkie odżywki dla niemowląt zawierały omega-3 WNKT. Odpowiednio wysoki poziom kwasów tłuszczowych oraz właściwa proporcja pomiędzy omega-6 i omega-3 w diecie matki i dziecka przeciwdziała przedwczesnym porodom i niskiej masie urodzeniowej noworodków oraz pozytywnie wpływa na rozwój centralnego układu nerwowego i zdolności uczenia się dziecka. Ma również wpływ na zmniejszenie ryzyka wystąpienia reakcji alergicznych i zmian atopowych skóry u tych dzieci. Przypuszcza się, że WNKT omega-3 mogą zapobiegać depresji oraz agresywnym zachowaniom. W badaniach dzieci hiperaktywnych stwierdzono obniżone stężenie DHA oraz innych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych n-3 w surowicy krwi. Badania wykazały również przeciwmiażdżycowe właściwości kwasów tłuszczowych omega-3. Kwas EPA bierze istotny udział w syntezie eikozanoidów, które wykazują działanie przeciwzakrzepowe, przeciwzapalne, hamują rozwój nowotworów i nadmierną kurczliwość naczyń krwionośnych. Zalecenia dotyczące spożycia tłuszczu są zróżnicowane w zależności od wieku rozwojowego, a także stanów fizjologicznych człowieka. W ogólnej ilości energii przypadającej na dzień, energia pochodząca z WNKT powinna stanowić nie mniej niż: 3% poziom bezpieczny, (6-7% poziom optymalny dla zdrowych osób dorosłych), 4,5% w okresie ciąży, ok. 5-7% w okresie karmienia piersią, 6-10% dla ludzi starszych, ze względu na często występujące u nich zaburzenia gospodarki lipidowej. Aby zapewnić naszemu organizmowi odpowiednią ilość kwasów EPA i DHA, zaleca się spożycie co najmniej 300 g ryb tygodniowo. Korzystnym rozwiązaniem może być spożywanie ryb morskich 2-3 razy w tygodniu zamiast innego rodzaju mięsa. Zdobyta dotychczas wiedza na temat korzystnych efektów kwasów tłuszczowych n-3 przyczyniła się do wydania przez Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne zalecenia, aby dwa razy w tygodniu spożywać ryby. Kwasy omega-3 pełnią istotną funkcję w zmniejszaniu ryzyka choroby niedokrwiennej serca, gdyż wykazują działanie antyarytmiczne i przeciwkrzepliwe, a ponadto redukują poziom trójglicerydów we krwi. Eksperci europejscy i amerykańscy zalecają zwiększenie spożycia kwasów tłuszczowych omega-3 z tłuszczu ryb morskich i olejów roślinnych jako ważnego czynnika dietetycznego zmniejszającego ryzyko sercowo-naczyniowe. Kwasy omega-6 natomiast, wpływają korzystnie na poziom cholesterolu we krwi. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (omega-3 PUFA) dostarczane w diecie mogą zmniejszać ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych i wystąpienia zaburzeń otępiennych. Jest to związane m.in. z ich działaniem przeciwzapalnym, korzystnym wpływem na tkankę nerwową i zmniejszaniem ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia.
Istnieją liczne poparte doświadczalnie dowody na to, że kwasy tłuszczowe omega-3 istotnie obniżają podwyższony poziom trójglicerydów we krwi (1). Skuteczność kwasów omega-3 w tym względzie wydaje się zależeć od spożywanych ilości, a dzienne spożywanie powyżej 4 g może prowadzić do redukcji poziomu trójglicerydów o 25-40%. Takie spożycie jest zgodne z zaleceniami Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego z 2003 roku. Wykazano współdziałanie nienasyconych kwasów tłuszczowych z inhibitorami hydroksymetyloglutarylokoenzymu A (statyny) pod względem redukcji poziomu trójglicerydów we krwi. Obserwowano również poprawę w zakresie poszczególnych frakcji lipidowych krwi. Wykazano także w niektórych badaniach klinicznych redukcję poziomu białka C-reaktywnego (CRP) na skutek przyjmowania nienasyconych kwasów tłuszczowych. Jak wykazano podczas wielu badań klinicznych regularne spożywanie WNKT zmniejsza ryzyko wystąpienia zawału serca, śmiertelnego epizodu wieńcowego, nagłej śmierci oraz innych problemów zdrowotnych (3). WNKT zmniejszają bowiem poziom trójglicerydów, ograniczają proces zapalny, obniżają nieznacznie ciśnienie krwi, zmniejszają krzepliwość krwi, zmniejszają skłonność do występowania zaburzeń rytmu serca oraz hamują rozwój zmian miażdżycowych w naczyniach krwionośnych. Przeprowadzone dotychczas badania wykazały, iż kwasy tłuszczowe omega-3 mogą hamować płytkopochodny czynnik wzrostu (PDGF – platelet derived growth factor), zmniejszają agregację płytek krwi, hamują ekspresję cząsteczek adhezyjnych oraz stymulują relaksację komórek śródbłonka naczyń krwionośnych. Należy pamiętać o tym, że zbyt duża dawka kwasów omega-3 może być przyczyną krwawienia. Szeroki zakres działania wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 (ang. PUFAs- n-3 polyunsturated fatty acids) stwarza szansę na skuteczne ich zastosowanie w leczeniu schorzeń o podłożu zapalnym (5). WNKT, jak wykazano podczas wielu badań klinicznych, redukują ciśnienie krwi o 2-5 mmHg (2). WNKT wykazują działanie przeciwzapalne, na skutek inicjowania i podtrzymywania wielu procesów zachodzących z udziałem komórek układu immunologicznego. Chodzi tu między innymi o syntezę eikozanoidów, przekazywanie sygnałów, udział w budowie błon komórkowych, ekspresji genów i prezentacji antygenów (5). Na podstawie licznych randomizowanych badań kontrolowanych wykazano, iż regularne przyjmowanie WNKT zmniejsza uczucie porannej sztywności oraz tkliwość palpacyjną w obrębie dotkniętych chorobą stawów w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów. Związki te działają również zapobiegawczo w pierwotnej prewencji schorzeń układu krążenia, zapobiegają wystąpieniu udaru mózgu, zapobiegają toksyczności cyklosporyny stosowanej po transplantacji narządów wewnętrznych. Hamują one rozwój miażdżycy naczyń krwionośnych, zapobiegają powstawaniu restenozy po angioplastyce naczyń wieńcowych, zmniejszają ryzyko występowania zaburzeń rytmu serca. Doskonale wiadomo, iż nasycone kwasy tłuszczowe przyczyniają się do rozwoju miażdżycy naczyń krwionośnych, szczególnie do rozwoju choroby wieńcowej. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe wykazują działanie przeciwstawne, przy czym wykazano na podstawie przeprowadzonych badań klinicznych, iż korzyść z zastosowania kwasów omega-6 jest w profilaktyce chorób układu krążenia niewielka, natomiast stosowanie kwasów omega-3 w diecie prowadzi do znacznego zmniejszenia wskaźnika nagłej śmierci sercowej oraz występowania zawału mięśnia serca nie powikłanego zgonem. Długołańcuchowe kwasy omega-3 wykazują antyarytmiczny wpływ na komórki mięśniowe serca (6). Hamują one agregację płytek krwi, tworzenie skrzepów i wpływają na stabilizację blaszki miażdżycowej.
Wykazują one korzystny wpływ we wtórnej prewencji chorób układu krążenia, zmniejszają one wskaźnik umieralności ogólnej, umieralności z powodu chorób układu krążenia oraz wskaźnik nagłych zgonów (4). Wykazują one ponadto działanie antynowotworowe (7), są niezbędne dla prawidłowego rozwoju mózgu u niemowląt (są one w związku z tym dodawane do mieszanek dla dzieci). Wykazują korzystny wpływ na skórę, działają ochronnie wobec uszkadzającego skórę działania promieniowania ultrafioletowego (7). Istnieją doniesienia na temat korzystnego wpływu WNKT w astmie, chorobach skóry takich jak egzema, łuszczyca, w chorobach zapalnych jelit (choroba Crohn´a, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), w schizofrenii, depresji dwubiegunowej, toczniu układowym, zespole nerczycowym, bolesnym miesiączkowaniu, mukowiscydozie, cukrzycy, zapobieganiu odrzuceniu przeszczepu oraz w przypadku zaburzeń łaknienia i utraty masy ciała u pacjentów cierpiących z powodu choroby nowotworowej. Ich zastosowanie w terapii chorób zapalnych jelit znajduje wytłumaczenie w ich działaniu przeciwzapalnym oraz w znanym udziale zaburzeń profilu lipidowego fosfolipidowych błon plazmatycznych w złożonej etiologii tych zaburzeń (5).
Piśmiennictwo
1. Grimsgaard S., et al.: Highly purified eicosapentaenoic acid and docosahexaenoic acid in humans have similar triacylglycerol-lowering effects but divergent effects on serum fatty acids. Am. J. Clin. Nutr., 1997; 66(3): 649-659. 2. Bonaa K.H., et al.: Effect of eicosapentaenoic and docosahexaenoic acids on blood pressure in hypertension. A population-based intervention trial from the Tromso study. N. Engl. J. Med., 1990; 322(12): 795-801. 3. Hu F.B., et al. Fish and omega-3 Fatty Acid intake and risk of coronary heart disease in women. JAMA 2002; 287(14): 1815-1821. 4. Harper C.R., Jacobson T.A.: Usefulness of omega-3 fatty acids and the prevention of coronary heart disease. Am. J. Cardiol., 2005 Dec 1; 96(11): 1521-9. Epub 2005 Oct. 21. 5. Mills S.C., et al.: The potential interactions between polyunsaturated fatty acids and colonic inflammatory processes. Clin. Exp. Immunol., 2005 Nov; 142(2): 216-28. 6. Noseda G.: Fats and oils (including omega3, omega6), Ther Umsch. 2005 Sep; 62(9): 625-8. 7. Shahbakhti H., et al.: Influence of eicosapentaenoic acid, an omega-3 fatty acid, on ultraviolet-B generation of prostaglandin-E2 and proinflammatory cytokines interleukin-1 beta, tumor necrosis factor-alpha, interleukin-6 and interleukin-8 in human skin in vivo. Photochem Photobiol. 2004 Sep-Oct; 80(2): 231-5. 8. Roche H.M., Gibney M.J.: Postprandial triacylglycerolaemia: the effect of low-fat dietary treatment with and without fish oil supplementation. Eur. J. Clin. Nutr., 1996; 50(9): 617-624. 9. Simopoulos A.P., Cleland L.G. (eds): „omega-6/omega-3 Essential Fatty Acid Ratio: The Scientific Evidence.” World Rev Nutr. Diet. Basel, Karger, 2003, Vol 92.
otrzymano: 2006-11-09
zaakceptowano do druku: 2006-12-15

Adres do korespondencji:
*Monika Dudzisz-Śledź
ZF Altana Pharma Sp. z o.o.
Al. Jerozolimskie 146a, 02-305 Warszawa
tel. (0-22) 608-13-18
mdudzisz@yahoo.com

Medycyna Rodzinna 4/2006
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna