Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 2/2015, s. 61-66
Zygmunt Zdrojewicz1, Ewa Chruszczewska2, Michał Miner2
Wpływ witaminy D na organizm człowieka
The influence of vitamin D on the man organism
1Katedra i Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Leczenia Izotopami, Uniwersytet Medyczny, Wrocław
2Studenci, Wydział Lekarski, Uniwersytet Medyczny, Wrocław
Summary
Vitamin D is no more identified only as factor participating in calcium-phosphate homeostasis. Many researches in recent years prove pleiotropic action of vitamin D, which plays an important role in functioning of immune, cardiovascular and nervous system, in prevention of cancers and diabetes. This multidirectional action is possible because of occurrence of vitamin D receptor (VDR) in many human cells. It is known that majority of vitamin D is produced in the skin under the influence of UVB radiation. Real problem of vitamin D deficiency in population of Central Europe, particulary during autumn and winter, should be noticed. Common use of sun protection creams significantly reduces endogenic synthesis of vitamin D also in spring and summer. The main exogenous sources are fish, eggs and cheese. It should be mentioned, that there are groups of increased vitamin D demand, for example premature infants, obese people, pregnant women and the elderly. Preventive administration of vitamin D is recommended in doses adjusted to age and weight, more intensified dosing in state of deficiency. In opposite to the hipovitaminosis, vitamin D hipervitaminosis is very rare. From the point of view of general practitioner it is very important to detect vitamin D deficiencies and proper supplementation. At present, in polish pharmaceutical market vitamin D is available in oral drops, twist-off capsules, tablets and aerosol. It allows to adapt drug form to age and patients preferations.
Witamina D: budowa i synteza
Witamina D jest określeniem grupy związków chemicznych, które łączy budowa czteropierścieniowa, wzbogacona łańcuchem bocznym. Są to związki rozpuszczalne w tłuszczach. Prekursorzy witaminy D mogą być pochodzenia egzo- oraz endogennego. Większość zapotrzebowania na tę witaminę w ludzkim organizmie jest pokrywana przez syntezę w skórze prekursora aktywnego metabolitu. Prekursorami egzogennymi są cholekalcyferol zawarty w produktach zwierzęcych (tłuste ryby i tran) oraz ergokalcyferol obecny w grzybach i roślinach.
Prowitamina D, czyli 7-dehydrocholesterol, obecna jest w keratynocytach warstwy kolczystej i podstawnej naskórka. Pod wpływem promieni UVB o długości fali 290-315 nm powstaje z niej cholekalcyferol. Związek ten powstały zarówno w skórze, jak i dostarczony wraz z pokarmem transportowany jest do wątroby, gdzie przy udziale 25-hydroksylazy (CYP27A1, CYP3A4) zostaje przekształcony do kalcydiolu (25-hydroksycholekalcyferol). Ostatni etap syntezy aktywnej postaci witaminy D zachodzi głównie w nerkach, gdzie kalcydiol jest przez 1-α-hydroksylazę przekształcany do kalcytriolu. Warto zaznaczyć, że enzym ten, poza nerkami, jest obecny również w płucach, komórkach krwi, mięśniówce gładkiej naczyń, a nawet w komórkach nowotworowych (1-3).
Działanie witaminy D
Kalcytriol ma strukturę zbliżoną do hormonów steroidowych i wykazuje działanie hormonopodobne. Działa on na komórki docelowe poprzez receptor jądrowy VDR (ang. vitamin D receptor). Przełomowym okazało się odkrycie, że receptor ten nie jest obecny wyłącznie w komórkach kostnych, kanalików nerkowych, nabłonka jelit, ale także w większości komórek ludzkiego organizmu: w sercu, ścianie naczyń krwionośnych, mózgu, gruczole krokowym, gruczole sutkowym, nadnerczach, komórkach β trzustki, jelicie cienkim, jelicie grubym, przytarczycach, limfocytach, makrofagach, keratynocytach i komórkach nowotworowych. Obecność receptora VDR na tak wielu rodzajach komórek warunkuje plejotropowe działanie witaminy D. Kalcytriol kontroluje transkrypcję ponad 200 genów. Działanie witaminy D na organizm ludzki jest bardzo szerokie (4-7).
Wpływ na układ kostny
1. Najważniejszą i najbardziej do tej pory poznaną funkcją witaminy D jest regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej.
2. Stwarza optymalne warunki dla odpowiedniej mineralizacji kości. Warunkuje rozwój i dojrzewanie szkieletu od życia płodowego do czasu zakończenia wzrastania.
3. Wykazano przeciwzłamaniowe działanie tej witaminy, szczególnie u osób starszych.
4. W wielu pracach klinicznych wykazano związek pomiędzy poziomem aktywnych metabolitów w surowicy a sprawnością fizyczną (1, 6, 8).
Immunomodulujące działanie witaminy D
1. Głównym skutkiem działania witaminy D jest wygaszanie reakcji zapalnej, co chronić ma przed przewlekającymi się procesami zapalnymi oraz chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak nieswoiste zapalenia jelit, reumatoidalne zapalenie stawów, fibromialgia, cukrzyca typu I.
2. Obniża poziom cytokin prozapalnych, przy jednoczesnym wzroście cytokin przeciwzapalnych. Dodatkowo prowadzi do wzrostu odsetka limfocytów Th2 i Treg, przy spadku limfocytów Th1 oraz Th17.
3. Skuteczność została wykazana w terapii łuszczycy oraz w chorobach obturacyjnych takich jak astma i POChP, gdzie przewlekłe postępujące zapalenie prowadzi do progresji choroby.
4. Podwyższone stężenie aktywnych metabolitów we krwi powoduje wzrost produkcji ludzkiej katelicydyny (hCAP18). Jest to naturalny antybiotyk o szerokim spektrum, który ogranicza rozwój wielu bakterii – dlatego suplementacja witaminy D podczas zimy może być wykorzystana do redukcji zachorowań na nieżyty górnych dróg oddechowych (8-11).
Związek witaminy D z chorobami układu krążenia
1. Sugeruje się, że suplementacja witaminą D zmniejsza ryzyko sercowo-naczyniowe na drodze różnych mechanizmów. Jednym z ważniejszych jest redukcja wydzielania reniny przez hamowanie ekspresji jej genu, co powoduje obniżenie aktywności układu RAA.
2. Prowadzi do spadku syntezy endoteliny i proliferacji komórek mięśni gładkich naczyń krwionośnych. Reguluje także funkcję śródbłonka naczyń, usprawnia jego funkcjonowanie.
3. Wykazuje działanie kardioprotekcyjne, niedobór witaminy sprzyja przerostowi lewej komory (2, 5, 12).
Neuroprotekcyjny wpływ witaminy D
1. Witamina D nasila syntezę neurotransmiterów, szczególnie dopaminy, przez co może mieć związek z chorobą Parkinsona.
2. Przy zbyt niskim stężeniu we krwi obserwuje się podwyższoną częstość występowania zaburzeń funkcji poznawczych oraz choroby Alzheimera.
3. Istnieje wiele publikacji, które wiążą niedobory witaminy D ze zwiększonym prawdopodobieństwem wystąpienia zaburzeń nastroju, w tym depresji (szczególnie u osób z nadwagą i otyłych) (1, 5, 13).
Witamina D a cukrzyca, zespół metaboliczny
1. W wielu badaniach sugeruje się związek witaminy D zarówno z cukrzycą typu 1, jak i 2.
2. Zbadano polimorfizmy genu receptora VDR – sugeruje się ich związek z cukrzycą typu 1, insulinoopornością oraz wydzielaniem insuliny.
3. Udowodniono, że suplementacja witaminy D obniża 8-krotnie ryzyko wystąpienia zachorowania na cukrzycę typu 1 u dzieci.
4. Wykazane jest większe ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego i insulinooporności u osób z niedoborem tej witaminy. Dodatkowo prawidłowe jej stężenia w surowicy mają opóźniać rozwój cukrzycy typu 2 u osób z nieprawidłowym stężeniem glukozy na czczo (14, 15).
Antykancerogenne działanie witaminy D
1. Znane są właściwości antyproliferacyjne oraz wpływ na różnicowanie komórek i mechanizmy apoptozy witaminy D.
2. Wykazano szczególną zależność pomiędzy niskim stężeniem kalcydiolu we krwi a wzrostem częstości występowania oraz większą agresywnością nowotworów prostaty, gruczołu piersiowego oraz jelita grubego (16-18).
Zapotrzebowanie na witaminę D
Większość badań wskazuje na deficyt witaminy D w Polsce oraz w innych krajach Europy Środkowej. Problem ten jest powszechny w wielu krajach, wśród wszystkich grup wiekowych. Można powiedzieć, że niedobór witaminy D wśród społeczeństwa stanowi globalny problem zdrowotny. Poziom tego związku mierzony jest za pomocą pomiaru stężenia kalcydiolu w surowicy. Powodem takiego działania jest fakt, że 1-α-hydroksylaza występuje, jak wspomniano wyżej, w większości komórek ludzkiego organizmu, więc czynnikiem limitującym syntezę jest obecność 25-hydroksycholekalcyferolu. Dodatkowo jej stężenie zależy od dwóch dróg suplementacji: skórnej i pokarmowej, więc w najlepszym stopniu oddaje zaopatrzenie organizmu w witaminę D. Stężenie określa się w nanogramach na mililitr lub w nanomolach na litr; ng/ml = 2,5 nmol/l. Grupy ekspertów ustaliły w 2013 roku, jakie stężenia uważa się za prawidłowe, kiedy występuje stężenie suboptymalne i kiedy można powiedzieć o niedoborze witaminy D. Dane przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Zapotrzebowanie organizmu na witaminę D.
Deficyt witaminy D< 20 ng/ml (< 50 nmol/l)
Suboptymalne zaopatrzenie w witaminę D20-30 ng/ml (50-75 nmol/l)
Docelowe stężenie witaminy D30-50 ng/ml (17-125 nmol/l)
Źródło: na podstawie (19) w modyfikacji własnej
Należy pamiętać, że jak z większością substancji, witamina D w nadmiernych dawkach może być szkodliwa. Stan hiperwitaminozy występuje niezwykle rzadko. Domeną tego stanu jest hiperkalcemia, może dochodzić więc do kalcyfikacji narządów, szczególnie nerek. Dlatego ustalono najwyższe tolerowane stężenia dzienne. Są one różne w zależności od wieku, co przedstawiono w tabeli 2. Nie dotyczą one otyłych dorosłych i otyłych seniorów.
Tabela 2. Maksymalne dawki witaminy D w zależności od wieku.
Grupa wiekowaMaksymalna dzienna dawka
Noworodki i niemowlęta1000 IU/dzień (25 μg/dzień)
Dzieci w wieku od 1 do 10 lat2000 IU/dzień (50 μg/dzień)
Dzieci i nastolatki w wieku od 10 do 18 lat4000 IU/ dzień (100 μg/dzień)
Dorośli i osoby starsze z prawidłową masą ciała4000 IU/ dzień (100 μg/dzień)
Otyli dorośli i osoby starsze10 000 IU/ dzień (250 μg/dzień)
Kobiety w ciąży i kobiety karmiące4000 IU/ dzień (100 μg/dzień)
Źródło: na podstawie (19) w modyfikacji własnej
Źródłami witaminy D jest endogenna synteza i podaż ze źródeł egzogennych. Najważniejszym źródłem tego związku w naszym organizmie jest własna produkcja. Wiadomo jednak, że aby do niej doszło, potrzebna jest ekspozycja na światło słoneczne. Latem jest ona zapewniona, jednak niepokojące jest to, że obecnie stosowane filtry przeciwsłoneczne hamują aż 90-95% syntezy witaminy D w skórze. W okresie jesienno-zimowym, czyli od października do marca, niemalże całkowicie ustępuje synteza tej witaminy. Aby zapewnić optymalne wartości stężenia kalcytriolu we krwi, należy dążyć do urozmaicenia swojej diety w pokarmy bogate w witaminę D. Należą do nich tłuste ryby, takie jak: węgorz, śledź, dorsz, łosoś, makrela, ale również inne produkty, na przykład jaja, sery żółte. Zaleca się także w okresie od kwietnia do września co najmniej 15 minut przeznaczyć na kąpiel słoneczną. Odsłonięte powinno być około 18% ciała, a na skórze nie powinny być obecne żadne filtry. Powinno to odbywać się w godzinach pomiędzy 10:00 a 15:00. Jednak nie zawsze to wystarcza do uzyskania optymalnych stężeń aktywnych metabolitów witaminy D we krwi. Dodatkowo niektóre grupy osób są bardziej narażone na jej niedobory. Są nimi na przykład noworodki, którym nie zaleca się ekspozycji na słońce ze względu na to, że skóra ich jest niedojrzała i wyjątkowo wrażliwa. Na domiar złego mleko kobiece ubogie jest w witaminę D. Również ludzie starsi mają obniżone zdolności syntezy cholekalcyferolu, ponieważ wraz z wiekiem dochodzi do zmniejszenia syntezy 7-dehydrocholesterolu w skórze. Jednocześnie należy brać pod uwagę fakt, że starsze osoby częściej mają problemy z poruszaniem się, rzadziej przebywają na dworze. U osób otyłych występuje zjawisko sekwestracji witaminy D w tkance tłuszczowej, co zmniejsza jej stężenie we krwi. Warto również wziąć pod uwagę leki przyjmowane przez pacjenta: leki przeciwpadaczkowe, przeciwretrowirusowe, stosowane w zapobieganiu odrzutu przeszczepu i glikokortykosteroidy przyspieszają przekształcanie się aktywnych metabolitów witaminy do nieaktywnego kwasu kalcytrionowego wydalanego wraz z żółcią. Osoby z ciemniejszą karnacją (szczególnie Afroamerykanie) mają znaczne ilości melaniny w skórze. Mieszkając na terenach o niższych szerokościach geograficznych, są grupą szczególnie narażoną na niedobory witaminy D ze względu na redukcję syntezy tego związku przez melaninę nawet o 99%. Widzimy więc, że naturalne źródła witaminy D nie zawsze są wystarczające, stąd niezbędna jest suplementacja za pomocą preparatów farmaceutycznych (19-22).
Suplementacja witaminy D
Obecnie z powodu powszechnie niskiego stężenia witaminy D wśród populacji Europy Środkowej zaleca się profilaktyczną suplementację tego związku. W tabeli 3 podano dzienne dawki, które powinny zapewnić optymalne stężenie dla plejotropowego działania witaminy D.
Tabela 3. Zalecane dawki suplementacyjne witaminy D w różnych grupach.
Grupa Dzienna dawka
Noworodki i niemowlęta (od 1 dnia życia niezależnie od sposobu karmienia)Do 6 m.ż. 400 IU (10 μg) Od 6 m.ż. 400-600 IU (10-15 μg)
Dzieci i młodzież (1-18 r.ż.) w zależności od masy ciała600-1000 IU (15-25 μg) w miesiącach od września do kwietnia lub cały rok, jeżeli ekspozycja na słońce jest niedostateczna
Dorośli i seniorzy w zależności od masy ciała800-2000 IU (20-50 μg) w miesiącach od września do kwietnia lub cały rok, jeżeli ekspozycja na słońce jest niedostateczna. U seniorów powyżej 65. roku życia – suplementacja cały rok ze względu na obniżoną syntezę witaminy D
Kobiety ciężarne i karmiące piersią1500-2000 IU (37,5-50 μg). Suplementacja powinna być rozpoczęta jak najszybciej po stwierdzeniu ciąży, poziom kalcydiolu we krwi powinien być mierzony i utrzymywany na poziomie 30-50 ng/ml (75-125 nmol/l)
Źródło: na podstawie (19) w modyfikacji własnej
Należy pamiętać o szczególnych grupach, w których standardowa suplementacja jest niewystarczająca (tab. 4).
Tabela 4. Suplementacja witaminy D w sytuacjach szczególnych.
Grupa Dzienne dawki witaminy D
Przedwcześnie urodzone noworodki400-800 IU (10-20 μg) aż do uzyskania wieku skorygowanego 40 tygodni, później suplementacja jak u niemowląt
Otyłe dzieci i otyła młodzież1200-2000 IU (30-50 μg) od września do kwietnia lub cały rok, gdy niedostateczna ekspozycja na słońce
Otyli dorośli i otyłe osoby starsze1600-4000 IU (40-100 μg) cały rok w zależności od stopnia otyłości. Zalecana jest dodatkowa racjonalna ekspozycja na światło słoneczne
Pracownicy nocnych zmian i osoby ciemnoskóre1000-2000 IU (25-50 μg) przez cały rok
Źródło: na podstawie (19) w modyfikacji własnej
Gdy rozpoznany jest niedobór witaminy D, obowiązują inne dawki. Terapia optymalnie powinna trwać 3 miesiące, aby nasycić wszystkie kompartmenty ciała. Celem terapii jest uzyskanie stężenia 25-hydroksycholekalcyferolu w surowicy powyżej 30 ng/ml. Zalecane są: kontrola stężenia co 1-3 miesiące oraz badania stężenia fosfatazy alkalicznej, stężenia poziomu Ca i P w surowicy. W tabeli 5 podano zalecane dawki w zależności od grupy wiekowej.
Tabela 5. Dawki lecznicze witaminy D w zależności od wieku.
Grupa wiekowaDzienne dawki witaminy D
Noworodki1000 IU
Niemowlęta1000-3000 IU
DzieciOd 3000 do 5000 IU
DorośliOd 7000 do 10 000 IU
Źródło: na podstawie (19) w modyfikacji własnej
Preparaty witaminy D dostępne w Polsce
W suplementacji i leczeniu niedoborów witaminy D stosować można kilka substancji, jako że witamina D to grupa związków o podobnej budowie. Można stosować cholekalcyferol (witamina D3), ergokalcyferol (witamina D2) oraz kalcyfediol (25-hydroksycholekalcyferol) – ten ostatni znajduje zastosowanie u osób, u których hydroksylacja wątrobowa jest niedostateczna, a również u pacjentów, którzy stosują leki przyspieszające degradację aktywnych metabolitów witaminy D. Istnieje również możliwość podawania alfakalcydiolu (1-α-hydroksycholekalcyferol) – gdy z przyczyn nerkowych ten typ hydroksylacji jest niewydolny, a także gotowego kalcyferolu (1,25-dihydroksycholekalcyferol), jednak działanie tego typu nazywane jest już leczeniem hormonalnym. Z punktu lekarza praktyka ważne jest to, że siła działania witaminy D2 jest o 30% słabsza w porównaniu z witaminą D3 oraz że preparaty powinno przyjmować się w trakcie jedzenia, aby zapewnić jak największą wchłanialność. Suplementy obecne na polskim rynku w postaci kropli doustnych, kapsułek, tabletek, aerozolu przedstawiono w tabeli 6, a dla dzieci i noworodków w tabeli 7. Znanym produktem leczniczym jest również tran – zawiera on jednak oprócz witaminy D również witaminę A, która w części niweluje działanie tej pierwszej i zwiększa ryzyko złamań kości, szczególnie u kobiet powyżej 50 r.ż., dlatego nie jest zalecany u osób starszych (3, 20, 23-25).
Tabela 6. Preparaty witaminy D dla dzieci i dorosłych.
Nazwa preparatu (firma)DawkowaniePostać lekuDostępność
Devicap (Medana)15 000 IU/mlKropleLek na receptę
Juvit D3 (Hasco-Lek)0,5 mg/ml (20 000 IU/ml)KropleLek na receptę
Vigantol (Merck)0,5 mg/ml (20 000 IU/ml)KropleLek na receptę
Vigantoletten 500 (Merck)500 IU (0,0125 mg)/tab.TabletkiLek na receptę
Vigantoletten 1000 (Merck)1000 IU (0,025 mg)/tab.TabletkiLek na receptę
Vitrum D3 (Unipharm)1000 IU (25 μg)/kaps.KapsułkiDostępny bez recepty
Źródło: na podstawie (25) w modyfikacji własnej
Tabela 7. Preparaty witaminy D dla noworodków i niemowląt.
Nazwa preparatu (firma)DawkowaniePostać lekuDostępność
Ambiovit D (Lab. Galenowe Olsztyn)400 IU (10 μg)/kaps.Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
Bobik D (Novascon)400 IU (10 μg)/kaps.Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
D Vitabio (Perffarma) 100 μg (8 kropli)KropleDostępny bez recepty
D-Vitum (Oleofarm)400 IU (10 μg; 2 krople)KropleDostępne bez recepty
400 IU (10 μg)Kapsułki twist-off
Ibuvit D (Medana)400 IU (10 μg)Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
Juvit Baby D3 (Hasco-Lek) 14 000 IU (0,35 μg)/mlKropleDostępny bez recepty
Minivita D (Nutropharma)400 IU (10 μg)/kaps.Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
VitaD (Vitis Pharma)400 IU (10 μg)AerozolDostępny bez recepty
Vitaderol Baby (Sequoia)400 IU (10 μg)Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
Vitamin D3 (Langsteiner)400 IU (10 μg)Kapsułki twist-offDostępny bez recepty
Źródło: na podstawie (25) w modyfikacji własnej
Piśmiennictwo
1. Grygiel-Górniak B, Puszczewicz M: Witamina D – nowe spojrzenie w medycynie i reumatologii. Postępy Hig Med Dosw (online) 2014; 68: 359-368. 2. Żukowska-Szczechowska E, Kiszka B: Niedobór witaminy D – rozpoznawanie i postępowanie w celu redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na cukrzycę. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2011; 2(2): 151-157. 3. Cannell JJ, Hollis BW: Use of Vitamin D in clinical practice. Alternative Medicine Review 2008; 13(1): 6-20. 4. Sajkowska JJ, Paradowska K: Wielokierunkowe działanie witaminy D. Biul Wydz Farm WUM 2014; 1: 1-6. 5. Sobstyl M, Tkaczuk-Włach J, Sobstyl J, Jakiel G: Witamina D – moda czy rzeczywiste korzyści? Przegląd Menopauzalny 2013; 4: 363-367. 6. Zdrojewicz Z: Patomechanizm i klinika zaburzeń gospodarki fosforanowo-wapniowej. Hipomagnezemia. Tężyczka. [W:] Milewicz A (red.): Endokrynologia na co dzień. AM, Wrocław 2003: 89-101. 7. Holick MF, Chen TC: Vitamin D deficiency: a worldwide problem with health consequences. Am J Clin Nutr 2008 Apr; 87(4): 1080-1086. 8. Pawliczak R: Witamina D – znaczenie w chorobach obturacyjnych. Zjawisko stare, dane kliniczne nowe. Terapia 2014; 9(2): 21-25. 9. Witkowska D, Bartyś A, Gamian A: Defensyny i katelicydyny jako naturalne antybiotyki peptydowe. Postepy Hig Med Dosw (online) 2008; 62: 694-707. 10. Baeke F, Takiishi T, Korf H et al.: Vitamin D: modulator of the immune system. Current Opinion in Pharmacology 2010; 10: 482-496. 11. Prietl B, Treiber G, Pieber TR, Amrein K: Vitamin D and immune function. Nutrients 2013 Jul; 5(7): 2502-2521. 12. Bednarski R, Donerski R, Manitius J: Rola witaminy D3 w patogenezie nadciśnienia tętniczego. Pol Merkuriusz Lek 2007; 23: 307-310. 13. Jorde R, Sneve M, Figenschau Y et al.: Effercts of vitamin D supplementation on symptoms of depression in overweight and obese subjects: randomized double blind trial. Journal of Internal Medicine 2008 Dec; 264(6): 599-609. 14. Hypponen E, Laara E, Reunanen A et al.: Intake of vitamin D and risk of type 1 diabetes: a birth-cohort study. Lancet 2001; 358: 1500-1503. 15. Pittas A, Dawson-Hughes B, Li T et al.: Vitamin D and calcium intake in relation to type 2 diabetes in women. Diabetes Care 2006; 29: 650-656. 16. Lappe J, Travers-Gustafson D, Davies KM et al.: Vitamin D and calcium supplementation reduces cancer risk: results of a randomized trial. Am J Clin Nutr 2007: 85: 1586-1591. 17. Garland CF, Gorham ED, Mohr SB et al.: Vitamin D and prevention of breast cancer: Pooled analysis. Journal of Steroid Biochemistry & Molecular Biology 2007; 103: 708-711. 18. Chen TC, Holick MF: Vitamin D and prostate cancer prevention and treatment. Trends Endocrinol Metab 2003 Nov; 14(9): 423-430. 19. Płudowski P, Karczmarewicz E, Bayer M et al.: Wytyczne suplementacji witaminą D dla Europy Środkowej – rekomendowane dawki witaminy D dla populacji zdrowej oraz dla grup ryzyka deficytu witaminy D. Endokrynol Pol 2013; 64(4): 319-327. 20. Profilaktyka dotycząca niedoborów witaminy D – polskie zalecenia 2009. Endokryno Pol 2010; 61 (zeszyt edukacyjny I): 39-45. 21. Marcinowska-Suchowierska E, Kozłowska-Wojciechowska M, Filipiak KJ: Suplementacja witaminy D u ludzi dorosłych. Terapia 2010; 247: 3-8. 22. Mazurak M, Czyżewska M, Gajewska E: Zapotrzebowanie na witaminę D w okresie noworodkowym. Family Medicine & Primary Care Review 2008; 10(4): 1373-1377. 23. Podlewski JK, Chwalibogowska-Podlewska A: Leki współczesnej terapii. Wyd. XVI, Medical Tribune, Warszawa 2003. 24. Mutschler E: Farmakologia i toksykologia. Wyd. III polskie, MedPharm Polska, Wrocław 2013. 25. Indeks leków – nazwy handlowe 2013/2014. Wyd. I, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2013.
otrzymano: 2015-05-05
zaakceptowano do druku: 2015-05-20

Adres do korespondencji:
Zygmunt Zdrojewicz
Katedra i Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Leczenia Izotopami UM
ul. Pasteura 4, 50-367 Wrocław
tel. +48 (71) 784-25-54
zygmunt@zdrojewicz.wroc.pl

Medycyna Rodzinna 2/2015
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna