Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Medycyna Rodzinna » 5/2004 » Podstawowe składniki mleka kobiecego – najnowsze wiadomości
- reklama -
Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa


- reklama -
Pobierz odtwarzacz Adobe Flash Player
© Borgis - Medycyna Rodzinna 5/2004, s. 213-216
Beata Pawlus, Agnieszka Kordek, Beata Łoniewska

Podstawowe składniki mleka kobiecego – najnowsze wiadomości

Elementary breast milk compounds – current informations
z Katedry i Kliniki Położnictwa i Perinatologii Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. Ryszard Czajka
Summary
Breast milk is a most important nutrient for children younger than one year old or even sometimes for older. It can cover daily allowance of different nutrients due to its special composition adjusted to child´s age. Breast milk is composed of many bioactive agents like enzymes, hormones, bioactive peptides and growth factors. Some of them are involved in immunological defense system and have immunomodulating activity. Other breast milk compounds can have an impact on development and maturation of several important organs. This paper presents current information about properties of breast milk compounds. It should be stressed that in recent references there is a big number of data about biological function of different breast milk ingredients like proteins, lipids, carbohydrates, vitamin precursors and trace elements. Brest milk is a living tissue and requires in further future investigations.
Polecane książki z księgarni medycznej udoktora.pl:
Pilates, Shipside Steve
Pilates
Modelowanie sylwetki, Frédéric Delavier
Modelowanie sylwetki
Stopnie Pranajamy, Alke Harald
Stopnie Pranajamy
WSTĘP
Ludzkie mleko stanowi integralną część schematu żywienia do końca pierwszego roku życia, a wielokrotnie także dłużej. Zapewnia pokrycie potrzeb żywieniowych poprzez idealne, specyficzne przystosowanie składu w zależności od etapu rozwoju dziecka (1). Zawiera też liczne czynniki bioaktywne, enzymy, hormony, hormonalnie aktywne peptydy, czynniki wzrostu (2, 3, 4). Część z odkrytych w mleku czynników bioaktywnych pełni złożone, wielokierunkowe role, jak funkcje obronne i immunomodulujące (5, 6, 7). Niektóre z nich powodują, że mleko wpływa na rozwój i dojrzewanie wielu funkcjonalnie ważnych narządów i organów (8, 9). Niemniej jednak wiedza nadal wzbogaca się o nowe wiadomości na temat składników uznawanych od lat za podstawowe.
Mleko ludzkie powstaje w procesie laktacji w gruczole sutkowym. Jest to wydzielina tworząca się wskutek syntezy i transportu selektywnego w komórkach nabłonka gruczołowego oraz międzykomórkowego pasażu składników osocza. Skład wydzieliny gruczołu sutkowego zmienia się w sposób dynamiczny (10).
Wyróżniamy cztery zasadnicze, odmienne od siebie rodzaje wydzieliny gruczołowej. Pierwsza z nich to wydzielina przedporodowa, powstająca już w trzecim trymestrze ciąży. Jest ona wynikiem zmian jakie zachodzą wtedy w gruczole piersiowym oraz efektem procesów prowadzących do wytwarzania mleka w okresie około- i poporodowym. Druga to colostrum czyli tzw. mleko początkowe (siara). Wydzielana jest przez 3-4 dni po porodzie. Trzecia wydzielina gruczołu piersiowego to tzw. mleko przejściowe, które produkowane jest około 2 tygodni, aż do wytworzenia ostatniego rodzaju wydzieliny gruczołu sutkowego jakim jest ostateczne mleko dojrzałe (11).
Zarówno wydzielina przedporodowa jak i colostrum różnią się zasadniczo pod względem składu od mleka dojrzałego. Zawierają wyższe stężenia białek oraz enzymów, ale wyraźnie mniejsze ilości tłuszczów, laktozy i glukozy. Oba rodzaje wydzieliny różnią się także od mleka dojrzałego w zakresie stosunku fazy płynnej do zawieszonych w niej elementów komórkowych, tłuszczowych i peptydowych. Jest to spowodowane nie do końca zamkniętym etapem dojrzewania czynnościowego gruczołu sutkowego oraz pełniącym ważną funkcję w szybko rozwijającej się tkance gruczołowej transportem międzykomórkowym makromolekuł. Po porodzie, przez około dwa tygodnie trwa proces stymulowany hormonalnie prowadzący do zakończenia przemian w gruczole piersiowym, co powoduje m.in. uszczelnienie przestrzeni międzykomórkowych. Wydzielina gruczołowa przyjmuje skład mleka dojrzałego (12, 13).
Zawartość, ilość i stosunek wielu składników mleka ludzkiego ulega nadal licznym i dynamicznym zmianom w zależności od czasu trwania laktacji, czy np. od fazy danego aktu karmienia (posiłku). Wielu naukowców uważa, że fenomen zmienności mleka ludzkiego może być związany ze sprzężeniem zwrotnym powodującym np. zmniejszenie wydzielania tych składników, które produkowane są już przez niemowlę. Uważa się też, że tkanka ektodermalna brodawek sutkowych i otoczek może być wyspecjalizowanym miejscem odbierającym sygnały z jamy ustnej dziecka (komórki błony śluzowej policzków) (14).
PODSTAWOWE SKŁADNIKI MLEKA KOBIECEGO
Skład i właściwości biologiczne mleka są swoiste gatunkowo, a ponadto mogą się także różnić w niewielkim zakresie pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Dotyczy to również mleka ludzkiego (15).
Do podstawowych składników mleka kobiecego zaliczamy:
1. Białko
Całkowita zawartość białka w mleku kobiecym wynosi od 0,89 do 1,4 g/100 ml, w tym białek serwatkowych 0,64 g/100 ml, a białek kazeiny 0,25 g/100 ml. Białka mleka kobiecego to nie tylko białka budulcowe, ale także immunoglobuliny, składowe dopełniacza, laktoferryna, alfa-1-antytrybsyna, alfa-laktoalbumina, hormony oraz inne białka będące czynnikami bioaktywnymi (16, 17). Wśród białek serwatkowych wyizolowano i oznaczono aktywność biologiczną około 80 enzymów (18, 19).
W mleku kobiecym stwierdza się obecność 18 aminokwasów, przy czym najwyższe wartości bezwzględne osiąga kwas glutaminowy, leucyna, prolina, kwas asparginowy, lizyna i walina. Podkreślenia wymaga fakt niskiej zawartości w mleku ludzkim fenyloalaniny, tyrozyny i metioniny, a wysoki tauryny niezbędnej dla prawidłowej funkcji mózgu i metabolizmu kwasów tłuszczowych oraz karnityny. Całkowity poziom białka w mleku niedojrzałym jest wyższy niż w mleku początkowym i dojrzałym i wynosi 1,8 g/100 ml (20).
2. Węglowodany
Głównym węglowodanem mleka ludzkiego jest laktoza. Jej całkowita zawartość wynosi około 7,0 g/100 ml i poziom ten stabilizuje się pozostając niezmienny już w mleku początkowym (colostrum). Laktoza jest dwucukrem złożonym z glukozy i galaktozy. Glukoza wykorzystywana jest w procesach energetycznych, a galaktoza w procesach mielinizacyjnych (wchodzi w skład cerebrozydów). Laktoza odgrywa także rolę we wchłanianiu wapnia i prawdopodobnie fosforu, głównie poprzez obniżenie pH w świetle jelita. Odpowiedzialna jest także za 60-70% osmolarności mleka, wpływając na wielkość jego produkcji. W skład węglowodanów mleka kobiecego wchodzą także niewielkie ilości (około 10%) oligocukrów, polisacharydów i aminocukrów. Pełnią one wraz z laktozą funkcję czynnika wzrostowego dla fizjologicznej flory przewodu pokarmowego jaką jest Lactobacillus bifidus. Zawartość oligosacharydów w mleku kobiecym wynosi 1,2 do 1,5 g/100 ml. Wyodrębniono 29 różnych oligosacharydów (10).
3. Tłuszcze
Do tłuszczów mleka kobiecego zaliczamy glicerydy, cholesterol i fosfolipidy. Pełnią one funkcje energetyczne i budulcowe. Całkowita zawartość glicerydów wynosi 3,0 do 4,5 g/100 ml. W grupie tych tłuszczów 98,7% stanowią trójglicerydy, a pozostały odsetek to dwuglicerydy i wolne kwasy tłuszczowe (21).
Trójglicerydy mleka ludzkiego są tłuszczami wysoko przyswajalnymi dzięki swoistej gatunkowo estryfikacji kwasu palmitynowego (w drugiej pozycji glicerolu). Zawartość cholesterolu w mleku kobiecym jest dość wysoka i wynosi 1,0 do 1,5 mg/100 ml (najwyższe stężenie obserwuje się w colostrum). Uważa się, że ułatwia to proces mielinizacji centralnego układu nerwowego oraz działa protekcyjnie, chroniąc przed wysokim poziomem cholesterolu we krwi w wieku dorosłym (14, 22).
Ważną rolę w procesach mielinizacyjnych odgrywają także fosfolipidy oraz nienasycone kwasy tłuszczowe mleka kobiecego. Około 80% kwasów tłuszczowych mleka kobiecego stanowią kwasy tłuszczowe średniołańcuchowe. Szczególnie znaczącą rolę przypisuje się frakcji wielonienasyconych kwasów tłuszczowych PUFA: kwasowi linolowemu oraz linolenowemu, a także ich pochodnym długołańcuchowym (kwas dokozaheksanowy DHA, arachidonowy i eikozapentaenowy AA), które są swoiste dla mleka ludzkiego. Kwasy te są materiałem do budowy błon komórkowych. Uważa się, że są one niezbędne do prawidłowego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego oraz tkanki płucnej szczególnie u wcześniaków, a także dla prawidłowego rozwoju siatkówki i ostrości widzenia. Wykazano związek podaży DHA z rozwojem funkcji poznawczych i uczenia. W mleku matek, które urodziły przedwcześnie zawartość PUFA jest wyższa. W ostatnich latach badacze podkreślają, że zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w mleku matek jest zależna od ich poziomu w surowicy krwi i koreluje z dietą ciężarnych (23).
Tłuszcze występują w mleku w postaci tzw. mikrokuleczek, przy czym warstwę zewnętrzną stanowią fosfolipidy i cholesterol wraz z estrami będące lipidami spolaryzowanymi w połączeniu z białkami. Wewnętrzną warstwę tworzą trójglicerydy i kwasy tłuszczowe. W okresie okołoporodowym zachodzą wyraźne zmiany w ilości i jakości tłuszczów produkowanych przez gruczoł piersiowy. W wydzielinie przedporodowej zawartość tłuszczów wzrasta od 1,0 g/100 ml do 3,2 g/100 ml, w colostrum wynosi 3,5-4,0 g/100 ml, a maximum osiąga w mleku dojrzałym. Wraz z czasem produkcji wydzieliny gruczołowej w okresie poprzedzającym poród stężenie trójglicerydów rośnie w stosunku do cholesterolu i fosfolipidów (14, 18).
4. Sole mineralne i mikroelementy
Mleko ludzkie zawiera wszystkie niezbędne dla rozwoju dziecka sole mineralne. Prawidłowe karmienie pokarmem naturalnym pokrywa zapotrzebowanie dziecka. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że zawiera ono stosunkowo niski poziom sodu około 15 mg/100 ml (7 mmol/l). Stosunek wapnia (35 mg/100 ml) do fosforu (15 mg/100 ml) jest optymalny dla prawidłowego wchłaniania oraz mineralizacji rosnącego kośćca. Pokarm kobiecy zawiera też około 2,8 mg/100 ml magnezu (24).
Z ważnych mikroelementów będących głównie kofaktorami licznych reakcji organicznych, aktywatorami enzymów w ludzkim mleku, znajduje się miedź (około 40 mg/100 ml). Cynk (295 mg/100 ml) jest optymalnie wchłaniany dzięki obecnemu także w mleku kobiecym kwasowi pikolinowemu. Kwas pikolinowy jest produktem metabolizmu tryptofanu, a do swej produkcji wymaga kofaktora pod postacią witaminy B6. Podkreślenia wymaga także fakt obecności w ludzkim mleku śladowych ilości żelaza, jodu, molibdenu czy selenu. Selen jest składnikiem peroksydazy glutationowej, który pełni ważną rolę neutralizatora toksycznie działających związków tlenu, w tym organicznych wodoronadtlenków oraz nadtlenku wodoru (25).
Zawartość niektórych mikroelementów (wapń, fosfor, magnez) w wydzielinie przedporodowej (mleku niedojrzałym) jest niższa niż w mleku dojrzałym. Stężenie sodu i chloru zachowuje się odwrotnie i osiąga najwyższe swoje wartości w mleku niedojrzałym. Większość pierwiastków śladowych ma nieoznaczalny poziom w wydzielinie przedporodowej, ich stężenie w mleku niedojrzałym i początkowym jest wyższe niż w dojrzałym (14).
Zawartość pierwiastków śladowych w mleku ludzkim jest ostatnio przedmiotem badań wielu badaczy. Podkreślają potrzebę suplementacji, np. selenu oraz zwracają uwagę na wczesne, intensywne karmienie mlekiem początkowym, gdyż zawartość pierwiastków śladowych jest w nim najwyższa (26).
5. Witaminy
W mleku kobiecym znajdują się wszystkie witaminy rozpuszczalne w tłuszczach. Witamina A (60 mg/100 ml) oraz jej prekursor beta-karoten wykazują właściwości antyoksydacyjne, chronią błony komórkowe przed szkodliwym działaniem wolnych rodników tlenowych i nadtlenków lipidowych. Witamina A odgrywa także znaczącą rolę w dojrzewaniu siatkówki oraz procesach kształtowania i regeneracji skóry i błon śluzowych. Witamina D niezbędna w prawidłowym funkcjonowaniu gospodarki wapniowo-fosforanowej i procesie mineralizacji tkanki kostnej dziecka znajduje się w mleku matki w niewielkiej ilości około 0,01 mg/100 ml. Witamina E (0,35 mg/100 ml) zalicza się podobnie jak witamina A do grupy tzw. zmiataczy wolnych rodników. Witamina K jest obecna w ludzkim mleku w niemierzalnie małych ilościach (6, 27).
Z grupy witamin rozpuszczalnych w wodzie znajdujemy 3,8 mg/100 ml witaminę C, o właściwościach antyoksydacyjnych oraz uszczelniających, kwas foliowy (5,2 mg/100 ml), tiaminę MG (0,02 mg/100 ml), ryboflawinę (0,03 mg/100 ml), niacynę (0,63 mg/100 ml). Niezbędna do prawidłowego, ułatwionego wchłaniania magnezu i cynku, będąca kofaktorem licznych reakcji enzymatycznych witamina B6 występuje w mleku kobiecym w ilości 0,01 mg/100 ml, a witamina B12 w ilości 0,01 mg/100 ml (19).
Zdecydowana większość witamin osiąga niższe stężenia w wydzielinie gruczołowej przedporodowej niż w mleku dojrzałym, a poziom zawartości witamin C, A, D, E, K jest nieoznaczalny (14).
Przedmiotem licznych badań są ostatnio substancje antyoksydacyjne, ich zawartość oraz rola w mleku ludzkim. Szczególną uwagę badaczy zajmuje fakt obecności w mleku prekursorów witamin: carotenoidów, zwłaszcza beta-karotenu będących prowitaminami retinolu (witaminy A), czy pochodnych witaminy E, np. alfa-tokoferolu. Rola „zmiataczy wolnych rodników” jakimi są, skłania do badań w kierunku skutecznej suplementacji w okresie ciąży (28).
Niektórzy badacze sugerują, że mimo iż całkowita zawartość tłuszczów w mleku początkowym jest niższa niż w dojrzałym, to stężenie pochodnych i prowitamin jest najwyższe właśnie na początku laktacji (29).
We współczesnej literaturze ciągle pojawiają się doniesienia o odkryciach nowych składników mleka kobiecego (30, 31). Trwają badania nad funkcją w mleku takich substancji, jak leptyny, poliaminy, fibronektyna, melatonina, erytropoetyna, wciąż nowo odkrywane cytokiny, chemokiny, czy hormonalnie aktywne peptydy, które znajdowane były wcześniej w innych niż mleko wydzielinach (32, 33, 34, 35, 36, 37). Nadal też pojawiają się nowe informacje na temat białek, węglowodanów, nowych frakcji tłuszczowych, prekursorów witamin, mikroelementów i ich niepoznanych jeszcze funkcjach w mleku. Pozostawia to otwarty problem traktowania mleka ludzkiego, jako żywej tkanki, ciągle jeszcze wymagającej badań i dociekań.
Polecane książki z księgarni medycznej udoktora.pl:
Naturalny testosteron, Stephen Buhner Harrod
Naturalny testosteron
Pilates dla każdego, Austin Denise
Pilates dla każdego
Odchudzanie nadwaga,
Odchudzanie nadwaga
Piśmiennictwo
1. Gajewska E. i wsp.: O karmieniu naturalnym raz jeszcze. Klin Pediat 2001, 8, 357-61. 2.Pawlus B., Walczak M., Pilarska K.: Stężenie czynnika wzrostu nabłonka (EGF) w krwi pępowinowej noworodków urodzonych przedwcześnie oraz w mleku ich matek. Pediat Współcz 2003, 5(2), 57-60. 3.Goldman A.S. et al.: Spectrum of immunomodulating agents in human milk. J. Pediatr. Hematol. Onkol., 1997, 4, 491-7. 4.Kolodowsky O.: Hormonally active peptides in human milk. Acta Pediatr., 1994, 402, 89-93. 5.Garafalo R.P, Goldman A.S.: Cytokines, chemokines, and colony-stimulating factors in human milk. Biol. Neonate., 1998, 74, 134-42. 6.Hamosh M.: Bioactive factors in human milk. Pediatr. Clin. North. Am., 2001, 48, 69-86. 7.Kolodowsky O.: Hormones and growth factors in milk. Ann. Nestle, 1996, 54, 105-12. 8.Carver J.D., Barness L.A.: Trophic factors for the gastrointestinal tract. Clin Perinatol 1996, 23, 265-85. 9.Goldman A.S.: Modulation of the gastrointestinal tract of infants by human milk. Interfaces and Interactions. An evolutionary perspective. J. Nutr., 2000, 130, 426-31. 10.Hamosh M.: Digestion in the neonate. Clin. Perinatol., 1996, 23, 191. 11.Polk D.H.: Do breast milk derived hormones play a role in neonatal development? Early Hum. Dev., 1992, 29, 329-31. 12.Sioda T.: Znaczenie sutka w reprodukcji człowieka. Klin. Perinatol. Gin., 1994, 12, 24-44. 13.Villalpando S., Hamosh M.: Early and late effects of breast-feeding: Does breast-feeding really matter? Biol. Neonate., 1998, 74, 177-91. 14.Samojłowicz P.: Dlaczego niemowlę powinno być karmione piersią? Przegl. Pediatr., 1994, 24, 121-9. 15.Bernt K.M., Walker W.A.: Human milk as a carrier of biochemical messages. Acta Pediatr. Suppl., 1999, 430, 27-41. 16.Garafalo R.P., Goldman A.S.: Expression of functional immunomodulating and antiinflamatory factors in human milk. Clin. Perinatol., 1999, 26, 361. 17.Sanchez L. et al.: Biological role of lactoferrin. Arch. Dis. Child., 1992, 67, 657-61. 18.Horwood L.J., Ferguson D.M.: Brestfeeding and later cognitive and academic outcomes. Pediatrics 1998, 101, 9. 19.Szczepański M., Wasilewska J.: Enzymy mleka kobiecego - rola biologiczna. Przegl. Pediatr., 1994, 24, 155-62. 20.Kassur-Siemieńska B.: Czy w żywieniu wcześniaka może być coś lepszego niż pokarm matki? Post. Neonatol., 1997, 8, 72-77. 21.Rodriges-Palmero M. et al.: Nutritional and biochemical properties of human milk: II. Lipids, micronutritients, and bioactive factors. Clin. Perinatol., 1999, 26, 335-59. 22.Macias C., Schweiger F.J.: Changes in concentrations of carotenoids, vitamin A, alpha-tocopherol and total lipids in human milk throught early lactation. Ann. Nutr. Metab., 2001, 45, 82-5. 23.Xiang M. et al.: Long-chain polyunsaturated fatty acids in human milk and brain growth during early infancy. Acta. Pediatr., 2000, 9, 142-7. 24.Buts J.P.: Bioactive factors in milk. Arch. Pediatr., 1998, 5, 298-306. 25.Strabak V.: Hormones and bioactive substances in milk: a rudiment or a message? Mater. Med. Pol., 1992, 24, 209-14. 26.Armand M. et al.: Effect of human milk or formula on gastric function and fat digestion in the premature infant. Pediatr. Res., 1996, 40, 429-37. 27.Burrin D.G.: Key nutrients and growth factors for the neonatal gastrointestinal tract. Clin. Perinatol., 2002, 29, 65-96. 28.Ucar B. et al.: Breast milk leptin concentrations in initial and terminal milk samples: relationships to maternal and infant plasma leptin concentrations, adiposity, serum glucose, insulin, lipid and lipoprotein levels. J. Pediatr. Endocrinol. Metab., 2000, 13, 149-56. 29.L´Abbe M.R., Friel J.K.: Superoxide dismutase and glutathione peroxidase content of human milk from mothers of premature and fill-term infants during the first 3 months of lactation. J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 2000, 31, 270-4. 30.Diaz-Gomez N.M. et al.: Breast-feeding and growth factors in preterm newborn infants. J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr., 1997, 24, 322-7. 31.Kanda Y. et al.: Growth factor from human milk: purification and characterization. Life Sci., 1994, 55, 1509-20. 32.Buescher E.S., Malinowska I.: Soluble receptors and cytokine antagonists in human milk. Pediatr. Res., 1996, 40, 839-44. 33. Fukushima N. et al.: Fibronectin synthesis bioactivity in human breast milk. Biol. Neonate., 1994, 65, 77-84. 34.Illerova H. et al.: Melatonin rhythm in human milk. J. Clin. Endocrinol. Metab., 1993, 77, 838-41. 35.Kling P.J. et al.: Human milk as a potential enteral source of erythropoietin. Pediatr. Res., 1998, 43, 216-21. 36.Rapa A. et al.: Leptin levels in breast milk, lactating women and sucklings one month after delivery. Horm. Res., 1999, 51, 14. 37. Resto M. et al.: Leptin levels in preterm human breast milk and infant formula. Pediatrics 2001, 108: 15.
Medycyna Rodzinna 5/2004
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2014 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies