Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 3/2016, s. 164-172 | DOI: 10.5604/14266911.1221180
*Anna Turska-Szybka1, Anna Stróżyńska2, Ada Braksator2, Joanna Łuniewska2, Maria Białczak2, Sara Shamsa1
Ocena umiejętności usuwania zębiny próchnicowej przez studentów ostatniego roku stomatologii przy zastosowaniu wybranych metod diagnostycznych
An assessment the ability to remove carious dentin using selected diagnostic methods in final year dentistry students
1Department of Paediatric Dentistry, Medical University of Warsaw
Head of Department: Professor Dorota Olczak-Kowalczyk, MD, PhD
2Students’ Scientific Association, Department of Paediatric Dentistry, Medical University of Warsaw
Head of Department: Professor Dorota Olczak-Kowalczyk, MD, PhD
Streszczenie
Wstęp. Prawidłowa ocena i umiejętne usuwanie zębiny próchnicowej stanowią główne trudności, z jakimi spotykają się studenci stomatologii podczas opracowywania ubytków. Ocena zębiny, oczywista dla doświadczonego klinicysty, często pozostaje trudna dla studenta.
Cel pracy. Ocena umiejętności usuwania zębiny próchnicowej przez studentów ostatniego roku stomatologii przy zastosowaniu wybranych metod diagnostycznych.
Materiał i metody. Do diagnostyki użyto metod: wizualno-dotykowej, LF (DIAGNOdent), FACE (Facelight) i Caries Detector. Gdy uznano ubytek jako całkowicie opracowany, dokonywano oceny przy użyciu DIAGNOdentu oraz sondy Facelight. Oceny Caries Detectorem dokonywano jako ostatniej. Wyniki poddano analizie statystycznej z użyciem współczynnika kappa Cohena, testu chi-kwadrat i U Manna-Whitneya. Obliczono zgodność metod, ilość prób potrzebną studentom do prawidłowego opracowania ubytku oraz czułość i swoistość metod względem Facelight; próg istotności p < 0,05.
Wyniki. Średnia liczba kontroli, potrzebna studentom do właściwego opracowania ubytku, wyniosła 1,5. Po pierwszej ocenie całkowicie opracowano 50,8%. Facelight jako jedyny wykazał istotną statystycznie zgodność z trzema metodami: wizualną (p = 0,001), DIAGNOdentem (p = 0,019) i wybarwiaczem (p = 0,013). Ocena dotykowa była istotnie zgodna wyłącznie z oceną wizualną (p = 0,044).
Wnioski. Studenci nie zawsze potrafią precyzyjnie określić stopień usunięcia zębiny próchnicowej. Metodą diagnostyczną o najwyższej zgodności okazał się Facelight, który może być przydatny w dydaktyce.
Summary
Introduction. Proper evaluation and skilful removal of carious dentin are major difficulties faced by dentistry students while caries excavation. Evaluation of dentin, obvious to experienced clinician, remains difficult for students.
Aim. The purpose of this study was to assess the ability of final year dentistry students to remove carious dentine, using selected diagnostic methods.
Material and methods. The following methods were used: visual-tactile, Laser Fluorescence (DIAGNOdent), FACE (Facelight) and Caries Detector. Students assessed the cavity based on visual-tactile method. When it was considered as prepared, LF and FACE examinations were performed. Caries Detector was eventually used. Results were analysed using kappa Cohen coefficient, chi-square and the Mann-Whitney U test with P < 0.05. Agreement of methods, the number of students’ attempts to prepare the cavity, as well as sensitivity and specificity of methods were calculated in relation to FACE.
Results. The average number of evaluations needed to prepare the cavity was 1.5. After the first evaluation 50.8% of cavities were prepared. FACE demonstrated statistically significant agreement with the three methods: visual (P = 0.001), LF (P = 0.019), Caries Detector dye (P = 0.013). Tactile examination was compliant only with the visual method (P = 0.044).
Conclusions. Students are not always able to accurately determine the degree of carious dentine removal. Facelight proved to be a diagnostic method with the highest consistency and usefulness in the didactic process.
Wprowadzenie
Współczesna stomatologia zachowawcza od kliku lat opiera się na koncepcji minimalnie inwazyjnego opracowania ubytku (ang. Minimal Intervention Dentistry – MID). Prawidłowa ocena zębiny jest podstawową trudnością, z którą spotykają się studenci podczas opracowywania ubytków. Zarówno ocena wizualna, jak i dotykowa są metodami subiektywnymi, które wymagają doświadczenia klinicznego (1). Stwierdzono jednak, iż twardość wewnętrznej warstwy zdemineralizowanej zębiny jest niższa od prawidłowej (2). Ta obserwacja tłumaczy powód nadmiernego opracowywania ubytków i przypadkowych obnażeń miazgi (3).
Dlatego wprowadzono na rynek szereg nowoczesnych narzędzi i materiałów, których zadaniem jest ułatwienie podjęcia decyzji o zakończeniu opracowywania ubytku.
Jedna z metod diagnostycznych LF (ang. Laser Fluorescence) opiera się na zjawisku fluorescencji zmienionych próchnicowo tkanek zęba wzbudzonych laserem. To zjawisko wykorzystuje urządzenie DIAGNOdent (KaVo). W piśmiennictwie odnajdujemy różne informacje dotyczące wartości progu odcięcia dla zdrowej zębiny przyjmowanego w praktyce klinicznej. Autorzy sugerują, że wyższe progi odcięcia są bardziej odpowiednie dla powierzchni płaskich i okluzyjnych, ponieważ ich potencjał remineralizacyjny jest większy niż zębiny na dnie ubytku (3, 4). Unlu i wsp. (5) przyjmowali próg dla zdrowej zębiny 30, podczas gdy Lennon (6) rekomenduje punkt odcięcia równy zaledwie 15. W przeprowadzonym badaniu za punkt odcięcia dla zdrowej zębiny przyjęto 25, będące średnią wielkością rekomendowaną przez innych badaczy (3, 5, 6).
Następna innowacyjna metoda diagnostyczna bazuje na technice FACE (ang. Fluorescence Aided Caries Excavation) wykorzystującej sondę świetlną, która emituje światło fioletowe o długości fali 405 nm (np. Facelight, W&H). Bakterie w zębinie zainfekowanej pozostawiają produkty przemiany materii (porfiryny). Ubytek oświetlany jest fioletowym światłem emitowanym przez urządzenie Facelight. Porfiryny widoczne są jako czerwona fluorescencja, co wskazuje na obecność warstwy zewnętrznej zainfekowanej bakteriami. W zębinie próchnicowej występuje przewaga bakterii charakteryzujących się czerwoną fluorescencją (7).
Inną metodą diagnostyczną są wybarwiacze próchnicy, używane od lat jako pomoc podczas opracowywania ubytków (4-16). Jednym z nich jest Caries Detector (Kuraray), służący do klinicznego odróżnienia dwóch warstw zębiny w ubytku.
Większość badań wykorzystujących nowoczesne metody oceny dna ubytku opiera się na badaniach in vitro (3, 5-7, 10, 12, 15-21). Jedynie nieliczne prowadzone były w warunkach in vivo (8, 9, 13, 22, 23). Niniejsze badanie jest jednym z pierwszych, w którym wykorzystano aż cztery techniki oceny zębiny na dnie ubytku, w warunkach in vivo. Każdą spośród przedstawionych metod diagnostycznych można zastosować podczas codziennej praktyki klinicznej.
Cel pracy
Celem pracy była ocena umiejętności usuwania zębiny próchnicowej przez studentów ostatniego roku stomatologii przy zastosowaniu wybranych metod diagnostycznych.
Materiał i metody
Badaniem objęto pacjentów Zakładu Stomatologii Dziecięcej Szpitala Klinicznego Dzieciątka Jezus w Warszawie. Badanie uzyskało zgodę Komisji Bioetycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego (nr zgody KB/235/2015). Za kryteria włączenia do badania przyjęto: każdorazowe uzyskanie pisemnej zgody rodzica lub opiekuna prawnego zakwalifikowanego dziecka, pacjent współpracujący, ogólnie zdrowy, obecność ubytku próchnicy pierwotnej oznaczonej kodem od 4 do 6 według klasyfikacji ICDAS-II (ang. International Caries Detection and Assessment System) (24) na co najmniej jednej powierzchni zęba stałego lub mlecznego, klasa Blacka ubytku od I do VI, bez obnażenia i zapalenia miazgi.
Badaniem objęto 35 pacjentów Zakładu Stomatologii Dziecięcej Szpitala Klinicznego Dzieciątka Jezus w Warszawie: 12 dziewcząt i 23 chłopców. Badani byli ogólnie zdrowymi dziećmi w wieku od 4 do 17 lat (średni wiek 9,88 ± 4,47). Do badania włączono 71 zębów, 6 wyłączono z powodu odsłonięcia miazgi podczas opracowywania ubytku. Ostatecznie zakwalifikowano 65 zębów: 30 mlecznych i 35 stałych. Podczas opracowywania trzech bardzo głębokich ubytków nie stosowano wybarwiacza lub nie usuwano zabarwionej zębiny z uwagi na wysokie ryzyko obnażenia miazgi.
Badania były prowadzone w okresie od grudnia 2014 do lutego 2015 roku przez siedmiu studentów V roku kierunku lekarsko-dentystycznego, członków Studenckiego Koła Naukowego przy Zakładzie Stomatologii Dziecięcej WUM, pod opieką dwóch lekarzy dentystów koordynujących pracę.
Opracowanie ubytku odbywało się metodą ogólnie przyjętą. Ubytki otwierano wiertłem diamentowym z użyciem końcówki szybkoobrotowej, następnie rozmiękłą zębinę usuwano wiertłem różyczkowym z użyciem końców-ki wolnoobrotowej.
Analizowano kolor zębiny na dnie ubytku oraz obecność lub brak widocznych śladów zarysowania zgłębnikiem, tzw. metoda wizualno-dotykowa. Gdy student uznał ubytek za opracowany, asystent jako osoba odpowiedzialna za pracę studenta weryfikował decyzję studenta. Następnie student oceniał zębinę z użyciem kolejnych metod diagnostycznych.
Badanie z zastosowaniem urządzenia DIAGNOdent (KaVo, Biberach, Niemcy) wykonano zgodnie z zaleceniami producenta. Po wcześniejszej kalibracji narzędzia w odniesieniu do zdrowej tkanki zęba wykonywano trzy kolejne pomiary. Używano końcówki typu A lub B w zależności od powierzchni zęba, przykładając ją do dokomorowej powierzchni ubytku. Odnotowywano wartości „peak”, czyli maksymalną wartość w zakresie 0-99.
W kolejnym etapie dokonywano oceny dna ubytku za pomocą urządzenia Facelight (W&H, Bürmoos, Austria). Umieszczając sondę prostopadle do powierzchni dokomorowej, badacz obserwował światło padające na dno ubytku przez okulary dołączone do zestawu (550 nm long-pass filter). Jeśli urządzenie Facelight wskazywało na obecność zębiny próchnicowej na dnie ubytku, badacz ponownie opracowywał ubytek, usuwając pozostałą na dnie zainfekowaną tkankę.
Właściwości fluorescencyjne Caries Detectora niewidoczne dla ludzkiego oka mogą dawać nieprawidłowe wyniki podczas używania Facelight, co znacznie ograniczało jego przydatność w przeprowadzonych badaniach i pozwoliło zastosować metodę w końcowej fazie badań.
Pomiary wykonywano powtórnie w wyżej wymienionej kolejności. Po uzyskaniu zielonej fluorescencji dokonywano oceny dna ubytku za pomocą wybarwiacza próchnicy Caries Detector (Kuraray Medical Inc., Tokio, Japonia). Na dno delikatnie osuszonego strumieniem sprężonego powietrza ubytku nanoszono wybarwiacz przy użyciu jednorazowego pędzelka. Po upływie 10 sekund ubytek przepłukiwano sprayem wodnym przez 10 sekund oraz delikatnie osuszano sprężonym powietrzem. Oceniano kolor wybarwienia zębiny, gdzie kolor szkarłatny odpowiadał zębinie zdemineralizowanej, a niezakażona tkanka była zabarwiona na kolor jasnoróżowy. Analizę statystyczną przeprowadzono z wykorzystaniem programu Statistica 10. Na podstawie wszystkich 98 pomiarów (dla wybarwiacza Caries Detector-65) obliczono ilość prób potrzebnych studentom do prawidłowego opracowania ubytku, bezwzględny odsetek obecności próchnicy wykrytej przez poszczególne metody i zgodność metod przy pomocy współczynnika kappa Cohena. Swoistość i czułość metod przeanalizowano względem systemu Facelight, który został wybrany jako „złoty standard". Zastosowano współczynniki korelacji Spearmana do oceny związku między kodem ICDAS-II, klasą według Blacka a liczbą prób. Zastosowano test U Manna-Whitneya oraz test chi-kwadrat. Za próg istotności przyjęto p < 0,05.
Wyniki
Średnia liczba prób (pomiarów, które potrzebował student do całkowitego opracowania ubytku) wyniosła 1,5. Dla zębów stałych otrzymany wynik był równy 1,6, natomiast dla zębów mlecznych 1,4. Różnica między powyższymi wynikami, obliczona na podstawie testu U Manna-Whitneya, nie była istotna statystycznie (p > 0,05). Nie wykazano również istotnej statystycznie zależności między klasą Blacka ubytku lub kodem według ICDAS-II a liczbą potrzebnych prób. Do opracowania ponad połowy ubytków (50,8%, 35 zębów) potrzebowano jednej próby, do 44,6% (27 ubytków) – dwóch prób, natomiast 4,6% (3 zęby) ostatecznie opracowano podczas trzeciej próby. Obliczona przy pomocy współczynnika kappa Cohena zgodność pomiędzy badaczami wynosiła od 7,72 do 7,91.
Bezwzględny odsetek obecności próchnicy wykrytej podczas wszystkich wykonanych pomiarów wyniósł dla metody wizualnej 49,0%, dla metody dotykowej – 7,1%, dla DIAGNOdentu – 27,6%, dla Facelighta – 33,7%, dla wybarwiacza Caries Detector – 14,1%. Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic pomiędzy metodą dotykową a wybarwiaczem oraz DIAGNOdentem a Facelightem (p > 0,05). Pomiędzy pozostałymi metodami występowały różnice istotne statystycznie (p < 0,05).
Nie wykryto istotnej statystycznie zależności pomiędzy cechami ubytku przed rozpoczęciem opracowywania (klasą Blacka lub kodem ICDAS-II) a odsetkiem prób, w których przy użyciu ocenianych metod ostatecznie stwierdzono obecność zębiny próchnicowej (p > 0,05). W przypadku większości metod nie stwierdzono zależności pomiędzy rodzajem opracowanego zęba (ząb mleczny lub stały) a odsetkiem prób ze stwierdzoną zębiną próchnicową (tab. 1). Jedynie przy użyciu wybarwiacza (Caries Detector) istotnie statystycznie częściej wykazywano obecność próchnicy w zębach mlecznych niż w zębach stałych (14,3 vs. 2,4%; p = 0,04).
Tab. 1. Bezwzględne wyniki wykrycia próchnicy dla zębów stałych i mlecznych
 Ocena wizualnaOcena dotykowaDIAGNOdentFacelightCaries Detector
Zęby stałe46,43%7,14%33,93%37,50%14,29%
Zęby mleczne52,38%7,14%19,05%28,57%2,38%
p0,5601,000,1030,3550,043*
*p > 0,05
Obliczona przy pomocy współczynnika kappa Cohena zgodność pomiędzy stosowanymi metodami była słaba i bardzo słaba (tab. 2). Facelight wykazał najwyższy zakres współczynnika korelacji i istotną statystycznie zgodność z największą liczbą metod: metodą wizualną (k = 0,322; p = 0,001), DIAGNOdentem (k = 0,235; p = 0,019) i wybarwiaczem Caries Detector (k = 0,177; p = 0,013). Ocena dotykowa wykazała istotną statystycznie korelację wyłącznie z oceną wizualną (k = 0,107; p = 0,044).
Tab. 2. Wartości współczynnika kappa Cohena (w nawiasach wartości p)
 Caries DetectorMetoda wzrokowaMetoda dotykowaDIAGNOdent
Metoda wzrokowa0,124 (0,227)   
Metoda dotykowa0,104 (0,325)0,107 (0,044)*  
DIAGNOdent0,290 (0,019)*0,156 (0,088)0,071 (0,347) 
Facelight0,177 (0,013)*0,322 (0,001)*0,093 (0,173)0,235 (0,019)*
*p > 0,05
Obliczono czułość i swoistość stosowanych metod w odniesieniu do systemu Facelight. Najwyższą czułość w odniesieniu do Facelight uzyskała metoda wizualna (72,7%), wykazując jednocześnie najniższą swoistość (63,1%). Najwyższą swoistość uzyskała ocena dotykowa (95,4%), przy bardzo niskiej czułości (12,1%). Czułość DIAGNOdentu wyniosła 42,4%, swoistość 80,0%. Dla indykatora obliczono jedynie swoistość, która wyniosła 87,3%. Nie obliczano czułości, ponieważ tkanki były oceniane za pomocą wybarwiacza, gdy Facelight jako narzedzie referencyjne wskazywał brak próchnicy.
Dyskusja
Ocena zębiny na dnie opracowanego ubytku stanowi podstawę do podjęcia decyzji o dalszej preparacji lub jej braku. Pozostawienie zmienionej tkanki może mieć wpływ na powodzenie leczenia. W trakcie kształcenia przyszłych lekarzy stosowane są głównie metody podstawowe: wizualna i dotykowa. Często ocena zębiny na dnie ubytku, oczywista dla asystenta posiadającego doświadczenie kliniczne, pozostaje bardzo trudna dla studenta.
Wielu autorów twierdzi, iż absolwenci kierunku lekarsko-dentystycznego do diagnostyki próchnicy poza oceną wizualno-dotykową powinni stosować również współczesne metody diagnostyczne, aby w przyszłości leczyć zgodnie z założeniami stomatologii minimalnie inwazyjnej (8, 19, 20, 25). W związku z tym, wskazane jest wprowadzenie przez uczelnie nowego programu edukacji zawierającego innowacyjne metody oceny próchnicy. Nowoczesne metody diagnostyczne w połączeniu z tradycyjnymi mogą pomóc studentom lepiej i dokładniej diagnozować próchnicę. W niniejszych badaniach ilość prób potrzebna studentom do całkowitego opracowania ubytku wyniosła 1,5. W badaniu uczestniczyli studenci V roku, posiadający już pewne doświadczenie kliniczne. Niewielka ilość prób może być związana z możliwością korzystania przez studentów, w trakcie opracowywania, z dodatkowych metod pomagających w ocenie dna ubytku.
W badaniu wykorzystano trzy nowoczesne metody oceny zębiny i tradycyjną – metodę wizualno-dotykową. Zgodność pomiędzy poszczególnymi metodami była słaba lub bardzo słaba. Facelight uzyskał najwięcej statystycznie istotnych zgodności z pozostałymi trzema metodami, podczas gdy tradycyjna metoda dotykowa była zgodna wyłącznie z metodą wizualną. Dwa niezależne badania in vivo stwierdziły słuszność wspomagania się techniką FACE w diagnostyce próchnicy zlokalizowanej na dnie ubytku i uznały ją za pomocną w usuwaniu zębiny próchnicowej zgodnie z założeniami MID (22, 23). Zielona fluorescencja indukowana przez urządzenie Facelight została obrana w niniejszym badaniu jako wyznacznik zakończenia opracowywania ubytku, gdyż ta nieskomplikowana i szybka metoda diagnostyczna osiągała wiele pozytywnych wyników, szczególnie w badaniach prowadzonych w warunkach in vitro. Według Lennon i wsp. (16) przy określeniu punktu końcowego opracowania ubytku technika FACE uzyskała najwyższą czułość (94%), swoistość (83%) oraz odsetek prawidłowych wyników (88%) w porównaniu z zastosowaniem DIAGNOdentu, wybarwiacza zębiny i metody wizualno-dotykowej. Kolejne badanie Lennon (6) także stwierdziło większą efektywność całkowitego oczyszczenia ubytku przy pomocy systemu Facelight niż metody konwencjonalnej. Lennon i wsp. (7) również zaobserwowali, za pomocą badania histologicznego, większą skuteczność tej metody w wykrywaniu próchnicowo zmienionej zębiny w porównaniu z metodą konwencjonalną, ale już nieistotną statystycznie w porównaniu z metodą związaną z użyciem wybarwiacza. Natomiast w innym badaniu autorzy doszli do przeciwnych wniosków. Użycie systemu Facelight było ich zdaniem bardziej efektywne od zastosowania wybarwiacza, natomiast porównanie systemu Facelight z metodą konwencjonalną nie dało istotnych statystycznie wyników (18). Wykorzystanie systemu Facelight służy bardziej oszczędnemu opracowaniu ubytku w porównaniu z metodą wizualno-dotykową i użyciem wybarwiacza (26).
W powyższym badaniu największą czułość (72,7%) uzyskała metoda wizualna, przy jednocześnie najniższej swoistości (63,1%). Oznacza to, że studenci potrafią rozpoznawać zębinę próchnicową na podstawie jej barwy, ale nie potrafią prawidłowo jej wykluczyć. W badaniu in vitro Lennon i wsp. (16) uzyskano podobne wyniki – czułość metody wzrokowo-dotykowej wyniosła 76%, a swoistość 65%.
W prezentowanym badaniu czułość DIAGNOdentu wyniosła 42,4%, a swoistość 80,0%. Dla użycia wybarwiacza określono jedynie swoistość, która wyniosła 87,3%. W badaniach in vitro DIAGNOdent wykazał czułość w granicach 60-88%, swoistość w zakresie 50-90% (5, 15, 16). Wartości uzyskane w innych badaniach, określające zakres swoistości metody polegającej na użyciu wybarwiacza, kształtowały się na poziomie 55-100% (5, 15, 16). Tak odmienne wyniki dla systemu DIAGNOdent i metody z użyciem wybarwiacza mogą być związane z różnymi punktami odniesienia, względem których oceniano czułość i swoistość. Mogą również wskazywać na niedoskonałość powyższych metod. Podkreślane jest również doświadczenie oraz powtarzalność pomiaru, mogące mieć wpływ na wyniki uzyskane przy użyciu DIAGNOdentu (5).
Według studentów V roku stomatologii sonda Facelight okazała się bardzo pomocnym i łatwym w obsłudze urządzeniem, co potwierdziły uzyskane wyniki badań.
W wielu przypadkach, szczególnie podczas opracowywania próchnicy głębokiej, gdy metoda wizualno-dotykowa, DIAGNOdent i Facelight wskazywały na brak konieczności dalszego usuwania zębiny, wybarwiacz zabarwiał dno ubytku na kolor szkarłatny, wskazując prawdopodobnie słabiej zmineralizowaną zębinę okołomiazgową lub zdemineralizowaną, ale pozbawioną bakterii. Ostatecznie decydowano się w przypadku bardzo głębokich ubytków nie stosować wybarwiacza lub nie usuwać zabarwionej zębiny. W badaniach innych autorów również decydowano się pozostawiać wybarwioną zębinę na ścianach osiowych i dokomorowych, unikając tym samym obnażenia miazgi (1, 8). Uznano, że jest to metoda mniej dokładna w porównaniu do LF, dlatego zaleca się ostrożne jej używanie podczas opracowywania dna ubytku, szczególnie w ubytkach obejmujących w 1/3 dokomorową część zębiny (5).
Wnioski
Wielu autorów zgadza się co do konieczności wspomagania się kilkoma metodami w ocenie zębiny próchnicowej. Niniejsze badanie potwierdziło, iż urządzenie Facelight zostało słusznie obrane jako punkt odniesienia, gdyż wykazało istotną statystycznie zgodność z największą liczbą ocenianych metod diagnostycznych. System Facelight może być zatem polecany studentom jako łatwa i niewymagająca doświadczenia metoda wykrywania próchnicowo zmienionej zębiny zlokalizowanej na dnia ubytku. Konieczna jest jednak kontynuacja badań w tym zakresie na większym materiale klinicznym.
Piśmiennictwo
1. Van Thompson, Craig RG, Curro FA et al.: Treatment of deep carious lesions by complete excavation or partial removal: a critical review. J Am Dent Assoc 2008; 139(6): 705-712. 2. Ogawa K, Yamashita Y, Ichijo T, Fusayama T: The ultrastructure and hardness of the transparent layer of human carious dentin. J Dent Res 1983; 62: 7-10. 3. Celiberti P, Francescut P, Lussi A: Performance of four dentine excavation methods in deciduous teeth. Caries Res 2006; 40: 117-123. 4. Lennon AM, Buchalla W, Brune L et al.: The ability of selected oral microorganisms to emit red fluorescence. Caries Res 2006; 40: 2-5. 5. Unlu N, Ermis RB, Sener S et al.: An in vitro comparison of different diagnostic methods in detection of residual dentinal caries. Int J Dent 2010; 2010: 864935. 6. Lennon AM: Fluorescence-aided caries excavation (FACE) compared to conventional method. Oper Dent 2003; 28: 341-345. 7. Lennon AM, Attin T, Martens S, Buchalla W: Fluorescence-aided caries excavation (FACE), caries detector, and conventional caries excavation in primary teeth. Pediatr Dent 2009 Jul-Aug; 31(4): 316-319. 8. Rusyan E, Dubielecka M, Słotwińska SM, Jodkowska E: Ocena przydatności indykatora próchnicy w pracy klinicznej studentów III roku stomatologii. Nowa Stomatol 2005; 3: 118-120. 9. Akbari M, Ahrari F, Jafari M: A comparative evaluation of DIAGNOdent and caries detector dye in detection of residual caries in prepared cavities. J Contemp Dent Pract 2012; 13(4): 515-520. 10. Lai G, Zhu L, Xu X, Kunzelmann KH: An in vitro comparison of fluorescence-aided caries excavation and conventional excavation by microhardness testing. Clin Oral Invest 2014; 18(2): 599-605. 11. McComb D: Caries-Detector Dyes – How Accurate and Useful Are They? J Can Dent Assoc 2000; 66: 195-198. 12. Javaheri M, Maleki-Kambakhsh S, Etemad-Moghadam SH: Efficacy of Two Caries Detector Dyes in the Diagnosis of Dental Caries. J Dent (Tehran) 2010; 7(2): 71-76. 13. Hosoya Y, Taguchi T, Arita S, Tay FR: Clinical evaluation of polypropylene glycol-based caries detecting dyes for primary and permanent carious dentin. J Dent 2008; 36: 1041-1047. 14. Ganter P, Al-Ahmad A, Wrbas KT et al.: The use of computer-assisted FACE for minimal-invasive caries excavation. Clin Oral Invest 2014; 18: 745-751. 15. Yazici AR, Baseren M, Gokalp S: The in vitro performance of laser fluorescence and caries-detector dye for detecting residual carious dentin during tooth preparation. Quintessence Int J 2005; 36(6): 417-422. 16. Lennon AM, Buchalla W, Switalski L, Stookey GK: Residual caries detection using visible fluorescence. Caries Res 2002; 36: 615-619. 17. Zhang X, Tu R, Yin W et al.: Micro-computerized tomography assessment of fluorescence aided caries excavation (FACE) technology: comparison with three other caries removal techniques. Aust Dent J 2013; 58: 461-467. 18. Lennon AM, Buchalla W, Rassner B et al.: Efficiency of 4 Caries Excavation Methods Compared. Oper Dent 2006; 31(5): 551-555. 19. Adejumoke AA, Jarad FD, Komarov GN et al.: Assessing Caries Removal by Undergraduate Dental Students Using Quantitative Light-Induced Fluorescence. J Dent Educ 2008; 72(11): 1318-1323. 20. Parviainen H, Va?ha?nikkila? H, Laitala ML et al.: Evaluating performance of dental caries detection methods among third-year dental students. BMC Oral Health 2013; 13: 70. 21. Iwami Y, Shimizu A, Narimatsu M et al.: Relationship between bacterial infection and evaluation using a laser fluorescence device, DIAGNOdent. Eur J Oral Sci 2004; 112: 419-423. 22. Stoll R, Urban-Klein B, Giacomin P et al.: In vivo assessment of caries excavation with a fluorescence camera compared to direct bacteriological sampling and quantitative analysis using flow cytometry. Lasers Med Sci 2015 Feb; 30(2): 843-849. 23. Gugnani N, Pandit IK, Srivastava N et al.: Light induced fluorescence evaluation: A novel concept for caries diagnosis and excavation. J Conserv Dent 2011; 14: 418-422. 24. Gugnani N, Pandit IK, Srivastava N et al.: International Caries Detection and Assessment System (ICDAS). Int J Clin Pediat Dent 2011; 4(2): 93-100. 25. Rosa QF, Barcelos TM, Kaizer MR et al.: Do educational methods affect students’ ability to remove artificial carious dentine? A randomised controlled trial. Eur J Dent Educ 2013; 17(3): 154-158. 26. Lennon AM, Attin T, Buchalla W: Quantity of remaining bacteria and cavity size after excavation with FACE, caries detector dye and conventional excavation in vitro. Oper Dent 2007; 32: 236-241.
otrzymano: 2016-07-21
zaakceptowano do druku: 2016-08-11

Adres do korespondencji:
*Anna Turska-Szybka
Zakład Stomatologii Dziecięcej WUM
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel. +48 (22) 502-20-31
aturskaszybka@orange.pl

Nowa Stomatologia 3/2016
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia