Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2009, s. 49-63
Leszek Wdowiak1, Dariusz Stanisławek2, *Aneta Stanisławek3
Jakość życia w stacjonarnej opiece długoterminowej
QUALITY OF LIFE IN A LONG – TERM STATIONARY CARE
1Dyrektor Instytutu Medycyny Wsi w Lublinie
2Właściciel firmy ANDAR w Białej Podlaskiej
3Kierownik Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego w Białej Podlaskiej 1999-2007, Instytut Zdrowia
Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej
Summary
Aim: The aim of a survey was an analysis of chosen aspects of quality of life of patients involved in a long-term stationary care in a town and poviat of Biała Podlaska during the process of care taking and to diagnose and define areas where changes can be made in order to make provisions for a higher quality of life of tenants.
Materials and methods: In every type of questionnaire, the first subject included population and social features, that help with preparing of a profile of examined group of people and which could also serve as variables on the base of which presented below problems were considered. Furthermore, all types of questionnaires included question that help to evaluate a physical state and fitness (serious geriatric problems),evaluate lives of inmates by themselves.
Results: Functioning in a physical, psychological and social areas has an influence on a general subjective evaluation of quality of life of people involved in a long-term stationary care. It was demonstrated, that chosen aspects of life quality of people involved in this type of care shape on the similar level to other establishments serving tha care over chronically sick patients, older and/or disabled people in our country.
Conclusions: The most important actions which should be taken to improve the quality of life of the old, chronically sick patients and disabled people are introducing, as soon as possible, constant support for the old, which should be concentrated on making sure that they have proper heatlh and caring services, improving quality of their lives and further development of the long-term care section destined for older people. It should be based on three basic elements like family, local environment and on institutions of stationary service.
Wstęp
W aktualnej dobie jakość życia stanowi przedmiot zainteresowania wielu dyscyplin naukowych – medycyny, ekonomii, socjologii czy psychologii. Literatura przedmiotu dostarcza wielu doniesień dotyczących tej tematyki. Pojęcie jakości życia w różnych ujęciach teoretycznych przybiera różne znaczenie (1, 2, 3, 4).
W społeczeństwie polskim wzrasta liczba ludzi w wieku poprodukcyjnym. Towarzyszy temu spadek liczby ludności w przedziale wiekowym 0-6 lat oraz 20-34 lata. Jednocześnie zaś dzięki rozwojowi medycyny i poprawie warunków egzystencji wciąż wzrasta średnia długość życia (5, 6).
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia jakość życia określana jest jako „sposób postrzegania przez jednostki swoich pozycji w życiu, w kontekście kultury i systemu wartości, w których egzystują i w powiązaniu z własnymi celami, oczekiwaniami, standardami i obawami”. Pomimo licznych kontrowersji wokół zdefiniowania pojęcia jakości życia badacze przedmiotu zgodni są, iż:
- jakość życia jest konstruktem wielowymiarowym i podlega ocenie dwojakiego rodzaju:
obiektywnej (dokonanej przez osoby postronne, uwzględniającej parametry natury egzystencjonalnej określonej często mianem sytuacji czy położenia życiowego jednostki),
subiektywnej (dokonanej bezpośrednio przez badanego, uwarunkowanej jego przeżyciami lub poglądami),
- jakość życia jest stanem dynamicznym, zmieniającym się w czasie (7, 8).
Definicja jakości życia podkreśla, że na ocenę tę mają wpływ doświadczenia całego życia, w całej jego przestrzeni czasowej, a więc zarówno przeszłe, jak i aktualne.
Stacjonarna opieka długoterminowa nad ludźmi przewlekle chorymi i niepełnosprawnymi ma swoją historię, w przeszłości opierała się głównie na organizowanych przez ludzi dobrej woli lub państwo różnorodnych, ale zbliżonych koncepcyjnie formach szpitali, przytułków i domów opieki (9, 10).
Nowe zasady finansowania świadczeń zdrowotnych funkcjonujące w oparciu o prawa rynku dały możliwość rozwoju następujących form opieki długoterminowej:
- zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze,
- zakłady opiekuńczo-lecznicze,
- hospicja,
- domy pomocy społecznej.
Celem zakładu opiekuńczo-leczniczego i pielęgnacyjno-opiekuńczego jest objęcie całodobową opieką i leczeniem osób, które przebyły ostrą fazę leczenia szpitalnego, mają ukończony proces diagnozowania, leczenia operacyjnego lub intensywnego leczenia zachowawczego, nie wymagają już dalszej hospitalizacji, jednak ze względu na stan zdrowia i stopień niepełnosprawności oraz brak możliwości samodzielnego funkcjonowania w środowisku domowym wymagają stałego nadzoru lekarskiego, profesjonalnej pielęgnacji i rehabilitacji. Jedną z podstawowych instytucji służących i realizujących potrzeby seniorów są placówki pomocy społecznej – Domy Pomocy Społecznej. Placówki te, obejmują swoimi świadczeniami osoby wymagające całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności w zakresie usług bytowych, opiekuńczych, wspomagających, edukacyjnych, w formach i zakresie wynikającym z indywidualnych potrzeb (11).
Materiały i metody
Celem pracy było dokonanie analizy wybranych aspektów jakości życia podopiecznych objętych długoterminową opieką stacjonarną na przykładzie zakładów funkcjonujących w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska z uwzględnieniem specyfiki poszczególnych typów placówek.
Badanie opinii podopiecznych dotyczącej wybranych aspektów jakości życia przeprowadzono w trzech placówkach stacjonarnej opieki długoterminowej, tj. Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Białej Podlaskiej, Domu Pomocy Społecznej w Kozuli oraz Domu Pomocy Społecznej w Kostomłotach.
Badanie przeprowadzono w trzech etapach:
I. Etap – zapoznanie się z literaturą dotyczącą przedmiotu badań i opracowanie kwestionariusza badania zgodnie z obowiązującymi zasadami w tym zakresie,
II. Etap – przeprowadzenie badania pilotażowego i weryfikacja narzędzi badawczych,
III. Etap – przeprowadzenie badania zasadniczego.
Przy konstruowaniu kwestionariusza wykorzystano międzynarodowe standaryzowane narzędzia badawcze:
- Zmodyfikowana Skala Bartel – ocena sprawności podopiecznego,
- Easy Care – test upośledzenia funkcji poznawczych (składowa europejskiego systemu oceny funkcjonowania ludzi starszych),
- Kwestionariusz WHOQOL – BREF opracowany przez Komisję Jakości Życia WHO,
- ADL (ocena czynności podstawowych – OARS wszechstronna ocena czynności),
- IADL (ocena czynności złożonych).
Opinie na temat jakości życia podczas pobytu w placówkach długoterminowej opieki stacjonarnej zbierano u podopiecznych, u których:
- sprawność intelektualna pozwalała na szczere i adekwatne do rzeczywistości wypowiedzi,
- fakt pobytu wpłynął na zdobycie doświadczenia i dał możliwość dokonania całościowej oceny poruszanych zagadnień.
Do rozwiązywania problemów badawczych postawionych w niniejszej pracy zastosowano metodę sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem techniki kwestionariusza badania.
W każdym rodzaju kwestionariusza pierwszy blok tematyczny uwzględniał cechy demograficzno-społeczne (stan cywilny, wykształcenie, pochodzenie, struktura wspólnoty mieszkaniowej, sytuacja materialna, warunki życiowe) pozwalające na dokonanie charakterystyki grupy badawczej oraz stanowiły jednocześnie zmienne, w oparciu o które rozpatrywane były przedstawione niżej problemy badawcze. Ponadto we wszystkich rodzajach kwestionariuszy znajdowały się pytania pozwalające na dokonanie oceny/określenie:
- stanu zdrowia poprzez określenie występowania wielkich problemów geriatrycznych w badanej populacji:
– zaburzeń mobilności,
– zaburzeń równowagi i upadki,
– nietrzymanie moczu i stolca,
– zaburzeń otępiennych,
– upośledzenie wzroku i słuchu,
– występowanie depresji
- chorób, na jakie są leczeni podopieczni placówek opieki długoterminowej,
- warunków i oczekiwań socjalno-bytowych chorych przed przyjęciem i w trakcie pobytu w instytucji o charakterze długookresowym,
- opieki medyczno-socjalnej w placówce w porównaniu do świadczeń opiekuńczych i leczniczych realizowanych w poprzednim miejscu zamieszkania,
- wpływu pobytu w domach pomocy społecznej i zakładach opiekuńczo-leczniczych na zmianę stylu życia przebywających tam osób w sferze kontaktów społecznych, życia kulturalnego, obrzędów religijnych, dbałości o własne zdrowie,
- wytyczonych celów na najbliższą przyszłość,
- retrospektywnej oceny własnego życia w porównaniu z równolatkami ze swojego otoczenia,
- ewentualnych zmian w placówce aktualnego pobytu podopiecznego.
Otrzymano zwrot 189 kwestionariuszy.
Wyniki
Na podstawie wyników badań dokonano analizy wybranych aspektów jakości życia podopiecznych objętych długoterminową opieką stacjonarną w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska z uwzględnieniem specyfiki poszczególnych typów placówek oraz zdiagnozowano i określono obszary, w których można dokonać zmian mających na celu zapewnienie wyższej jakości życia zamieszkującym tam pensjonariuszom (ryc. 1).
Ryc. 1. Struktura badanych według aktualnego miejsca pobytu.
Pobyt w placówce opieki długoterminowej był podyktowany wskazaniami społecznymi (47,6%), zdrowotnymi (29,1%) oraz innymi, np. konfliktem w rodzinie (23,3%) (tab. 1).
Tabela 1. Struktura badanej populacji.
GrupaZOLDPS KostomłotyDPS KozulaOgółem
N%N%N%N%
Płećmężczyźni1525,01651,64242,97338,6
kobiety4575,01548,45657,111661,4
Wiekdo 65 r.ż.23,3722,63737,84624,3
66-75 r.ż.1525,0929,02020,44423,3
pow. - 76 r.ż.4371,71548,44141,89952,4
Miejsca zamieszkaniamiasto3456,7619,43939,87941,8
wieś2643,32580,65960,211058,2
Stan cywilnystanu wolnego4575,02890,38687,815984,1
żonaty (mężatka)1525,039,71212,23015,9
Wykształceniepodstawowe5083,32890,37172,414978,8
ponad podstawowe1016,739,72727,64021,2
Wykonywane zajęciepraca fizyczna2440,01238,75859,29449,7
praca umysłowa1626,7412,91111,23116,4
rolnictwo2033,31548,42929,66433,9
Zródło utrzymaniaemerytura4676,71858,14545,910957,7
renta1321,71341,94141,86735,4
zasiłek z Pomocy Społ.11,7--1212,2136,9
Zamieszkiwanie we wspólnym gospodarstwie z rodziną3761,72271,05152,011058,2
samotnie2338,3929,04748,07941,8
Sytuacja ekonomiczna*lepsza915,01032,32020,43920,6
podobna2643,31548,45556,19650,8
gorsza2541,7619,42323,55428,6
Środki finansowezaspokajają potrzeby5083,32890,38990,816788,4
nie zaspokajają potrzeb1016,739,799,22211,6
Miejsce zamieszkiwania przed przyjęciem blok mieszkalny1931,726,599,33016,0
dom jednorodz.4168,32993,58890,715884,0
Wielkość mieszkania1-2 izbowe3660,02066,76869,412466,0
3 i więcej izb.2440,01033,33030,66434,0
Ocena warunków mieszkaniowych przed pobytem* w placówce opieki długoterminowejlepsze1626,71548,44040,87137,6
podobne2236,7929,04141,87238,1
gorsze2236,7722,61717,34624,3
Zamieszkiwanie w placówce aktual. pobytu samotnie1016,71238,74343,96534,4
wspólnie z innymi osobami5083,31961,35556,112465,6
Stosunki panujące między podopiecznymi w placówcepoprawne4066,72580,66869,413370,4
niepoprawne711,7516,166,1189,5
brak zdania1321,713,22424,53820,1
Ocena warunków lokalowych w placówce aktualnego pobytu w porównaniu do poprzednichlepsze3050,02787,17677,613370,4
podobne2440,013,22020,44523,8
gorsze610,039,722,0115,8
Wskazania do pobytu w placówce opieki długoterminowejzdrowotne2745,0412,92424,55529,1
społeczne2236,71341,95556,19047,6
inne1118,31445,21919,44423,3
Choroba przewlekła (miażdżyca)występuje5388,31754,83232,710254,0
nie występuje711,71445,26667,38746,0
Ocena opieki med-socjal. w tut. placówce związanej ze stanem zdrowia w por. do opieki w poprz. miejscu zam.lepsza4270,02787,18788,815682,5
podobna1830,0412,91111,23317,5
Ocena swojej sprawności*lepsza35,01858,13131,65227,5
podobna1626,7619,44242,96433,9
gorsza4168,3722,62525,57338,6
Ocena stanu zdrowia*lepsze58,31548,42121,44121,7
podobne1423,3825,84748,06936,5
gorsze4168,3825,83030,67941,8
Ocena własnego życia*udane3761,71238,73030,67941,8
nie udane1525,01032,32525,55026,5
brak zdania813,3929,04343,96031,7
*ocena dokonana przez respondentów w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu.
Dużymi trudnościami związanymi z zachodzącymi w wieku podeszłym zmianami inwolucyjnymi są problemy z mobilnością skutkujące niesamodzielnością w poruszaniu się (ryc. 2). Ponad połowa (54,0%) osób poddanych badaniu niesamodzielnie porusza się po placówce opieki długoterminowej, w której aktualnie przebywa. Osoby mające problem z poruszaniem się stanowią 70,0% podopiecznych przebywających w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, 48,0% ankietowanych przebywających w domu pomocy społecznej w Kozuli i 41,9% mieszkańców Kostomłoty. W grupie niesamodzielnie poruszających się po placówce opieki długoterminowej dominowały kobiety (69,6%), osoby starsze, tj. powyżej 75. roku życia (56,8%), mieszkańcy wsi (53,9%), osoby stanu wolnego (81,4%), z przeważającymi wskazaniami zdrowotnymi do pobytu w placówce opieki długoterminowej (43,1%), negatywnie oceniające swoją sprawność (65,7%) i zdrowie (63,7%) w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu oraz nieumiejące dokonać retrospektywnej oceny własnego życia (36,3%) (tab. 2).
Ryc. 2. Struktura respondentów niesamodzielnie poruszających się po placówce opieki długoterminowej.
Tabela 2. Respondenci niesamodzielnie poruszający się po placówkach opieki długoterminowej.
GrupaZOLDPS KostomłotyDPS KozulaRazem

p

N%N%N%N%
Poruszanie się po placówce op. długoterminow.niesamodz.42100,013100,047100,0102100,0
Płećmężczyźni511,9753,81940,43130,40,00644
kobiety3788,1646,22859,67169,6
Wiekdo 65 r.ż.12,4430,81736,22221,60,00811
66-75 r.ż1126,2430,8714,92221,6
pow. - 76 r.ż.3071,4538,42348,95856,8
Miejsca zamieszkaniamiasto2559,5323,11940,44746,10,04018
wieś1740,51076,92859,65553,9
Stan cywilnystanu wolnego3071,41184,64289,48381,40,16419
żonaty (mężatka)1228,6215,4510,61918,6
Wskazania do pobytu w placówce opieki długoterminowejzdrowotne2661,9430,81429,84443,10,00062
społeczne1023,8323,12961,74241,2
inne614,3646,148,51615,7
Ocena swojej sprawności*lepsza--538,5919,11413,70,000006
podobna24,717,71838,32120,6
gorsza4095,3753,82042,66765,7
Ocena stanu zdrowia*lepsze--646,1510,61110,80,000001
podobne511,9-2144,72625,5
gorsze3788,1753,92144,76563,7
Ocena własnego życia*udane2559,6430,8612,83534,30,00018
nieudane1126,2430,81531,93029,4
nie mam zdania614,2538,42655,33736,3
*ocena dokonana przez respondentów w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu.
Zaburzenia równowagi w podeszłym wieku wynikają ze zmian starczych i chorobowych oraz wpływu niekorzystnych warunków zewnętrznych (ryc. 3), u 72,0% respondentów występują zaburzenia równowagi skutkujące upadkami. Zdecydowana większość (80,6%) mieszkańców domu pomocy społecznej w Kostomłotach wykazuje występowanie upadków wynikających z zaburzeń równowagi, 78,3% podopiecznych Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego w Białej Podlaskiej to osoby cierpiące z powodu zaburzeń równowagi, problem ten dotyka również 65,3% pensjonariuszy Kozuli. W grupie respondentów, u których występują zaburzenia równowagi, upadki, dominowały kobiety (59,6%), osoby starsze, tj. powyżej 75. roku życia (56,6%), mieszkańcy wsi (55,2%), osoby stanu wolnego (81,6%), z przeważającymi wskazaniami społecznymi do pobytu w placówce opieki długoterminowej (45,6%), negatywnie oceniające swoją sprawność (40,0%) i zdrowie (44,2%) w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu oraz pozytywnie oceniający własne życie (44,2%) (tab. 3).
Ryc. 3. Struktura respondentów, u których występują zaburzenia równowagi.
Tabela 3. Respondenci, u których występują zaburzenia równowagi.
GrupaZOLDPS KostomłotyDPS KozulaOgółem

p

N%N%N%N%
Występowanie zaburzeń równowagiwystępują47100,025100,064100,0136100,0
Płećmężczyźni1429,81352,02843,75540,40,14280
kobiety3370,21248,03656,38159,6
Wiekdo 65 r.ż.12,1728,02335,93122,80,00055
66-75 r.ż1225,5728,0914,12820,6
pow. - 76 r.ż.3472,41144,03250,07756,6
Miejsca zamieszkaniamiasto2655,3520,03046,96144,80,01477
wieś2144,72080,03453,17555,2
Stan cywilnystanu wolnego3472,32288,05585,911181,60,22679
żonaty (mężatka)1327,7312,0914,12518,4
Wskazania do pobytu w placówce opieki długoterminowejzdrowotne1838,3312,02031,24130,10,02199
społeczne2042,51040,03250,06245,6
inne919,21248,01218,83324,3
Ocena swojej sprawności*lepsza36,41352,01726,63324,30,00015
podobna1634,0624,02640,64835,3
gorsza2859,6624,02132,85540,4
Ocena stanu zdrowia*lepsze510,61040,069,42115,40,00100
podobne1327,7832,03453,15540,4
gorsze2961,7728,02437,56044,2
Ocena własnego życia*udane3063,81144,01929,76044,20,00595
nieudane1123,4728,02031,23827,9
brak zdania612,8728,02539,13827,9
*ocena dokonana przez respondentów w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu.
Nietrzymanie moczu jest jednym z najważniejszych objawów wprowadzających w choroby wieku podeszłego (ryc. 4) – 65,6% osób poddanych badaniu wykazało brak kontroli zwieraczy pęcherza moczowego. Zaburzenia te częściej wykazywali pacjenci szpitalnego zakładu leczniczego – 80,0% w porównaniu do pensjonariuszy domu pomocy społecznej w Kostomłotach – 67,7%, a także mieszkańców domu społecznego w Kozuli (56,1%). W grupie ankietowanych, u których występuje problem nietrzymania moczu, dominowały kobiety (66,9%), osoby starsze, tj. powyżej 75. roku życia (59,7%), mieszkańcy wsi (58,1%), osoby stanu wolnego (83,1%), nie korzystające z toalety podczas pobytu w placówce opieki długoterminowej (65,3%), z przeważającymi wskazaniami społecznymi do pobytu w placówce opieki długoterminowej (43,5%), negatywnie oceniające swoją sprawność (48,4%) i zdrowie (46,8%) w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu oraz pozytywnie oceniający własne życie (37,1%) (tab. 4).
Ryc. 4. Struktura respondentów, u których występuje nietrzymanie moczu.
Tabela 4. Respondenci, u których występuje problem nietrzymania moczu.
GrupaZOLDPS KostomłotyDPS KozulaOgółem

p

N%N%N%N%
Występowanie nietrzymania moczuwystępują48100,021100,055100,0124100,0
Płećmężczyźni1020,81257,21934,64133,10,01227
kobiety3879,2942,83665,48366,9
Wiekdo 65 r.ż.12,1419,12138,22621,00,00133
66-75 r.ż1225,0523,8712,72419,3
pow. - 76 r.ż.3572,91257,12749,17459,7
Miejsca zamieszkaniamiasto3062,5419,11832,75241,90,00062
wieś1837,51780,93767,37258,1
Stan cywilnystanu wolnego3675,02095,24785,510383,10,20187
żonaty (mężatka)1225,014,8814,52116,9
Korzystanie z toalety w trakcie pobytu w placówcetak1429,21152,41832,74334,70,16191
nie3470,81047,63767,38165,3
Wskazania do pobytu w placówce opieki długoterminowejzdrowotne2552,1314,21629,14435,50,00656
społeczne1429,2942,93156,45443,5
inne918,7942,9814,52621,0
Ocena swojej sprawności*lepsza24,21466,71739,93326,60,00000
podobna1020,8314,31832,73125,0
gorsza3675,0419,02036,46048,4
Ocena stanu zdrowia*lepsze24,21257,1916,42318,50,0000
podobne1020,8523,82850,94334,7
gorsze3675,0419,11832,75846,8
Ocena własnego życia*udane2858,3628,61221,84637,10,00126
nieudane1225,0733,31629,13528,2
brak zdania816,7838,12749,14334,7
*ocena dokonana przez respondentów w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu.
Zaburzenia lub utrata funkcji poznawczych zawsze wyrażają się brakiem umiejętności spełniania czynności dnia codziennego, planowania przyszłości i podejmowania decyzji. Jedna trzecia (32,2%) rezydentów stacjonarnej opieki długoterminowej niesamodzielnie podejmowało decyzje dotyczące własnej osoby w trakcie pobytu w placówce opieki długoterminowej, największa grupa przebywała w domu pomocy społecznej w Kozuli (38,8%), 35,0% w szpitalnym zakładzie leczniczym, a tylko 6,5% zamieszkiwało w Kostomłotach. W grupie osób, które niesamodzielnie podejmowali decyzje dotyczące własnej osoby w trakcie pobytu w placówce opieki długoterminowej, dominowały kobiety (62,3%), osoby starsze, tj. powyżej 75. roku życia (52,4%), mieszkańcy wsi (55,7%), osoby stanu wolnego (85,2%), z przeważającymi wskazaniami społecznymi (47,5%) niż zdrowotnymi (36,1%) do pobytu w placówce opieki długoterminowej, negatywnie oceniające swoją sprawność (49,2%) w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu, postrzegającymi swoje zdrowie jako podobne do osób w ich wieku i otoczeniu (45,9%) oraz nie posiadającymi zdania na temat retrospektywnej oceny swojej egzystencji (41,0%).
Ocena funkcjonowania narządów zmysłu w opinii badanej grupy kształtowała się bardzo podobnie (ryc. 5), a mianowicie: 37,0% chorych negatywnie oceniło wzrok i 33,9% postrzegało problemy ze słuchem. Największy odsetek (45,2%) osób negatywnie oceniających swój wzrok przebywa w domu pomocy społecznej w Kostomłotach, nieco mniej (45,0%) w zakładzie opiekuńczo-leczniczym i 29,6% w domu pomocy społecznej w Kozuli.
Ryc. 5. Struktura respondentów, którzy negatywnie ocenili narząd wzroku.
U osób w wieku podeszłym często występują objawy zespołu depresyjnego towarzyszące chorobom somatycznym oraz trudnościom życiowym. Osoby objęte badaniem cierpią z powodu problemów ze snem – stanów bezsenności (67,2%). Ponad połowa respondentów (59,8%) odczuwa stany niepokoju przed samotnością (71,0%), utratą sprawności (54,8%), śmiercią (15,2%) i chorobą (30,1%).
Większość pensjonariuszy stacjonarnej opieki długoterminowej oceniła swój stan zdrowia jako gorszy (41,8%) w porównaniu do równolatków w swoim otoczeniu. Podopieczni zakładu opiekuńczo-leczniczego zdecydowanie częściej oceniali swoje zdrowie negatywnie (68,3%) niż pozytywnie jako lepsze (8,3%) lub podobne (23,3%) do równolatków z otoczenia, pensjonariusze domu pomocy społecznej w Kostomłotach częściej swoje zdrowie wykazywali jako lepsze (48,4%) niż podobne (25,8%) i gorsze (25,8%) w porównaniu do znajomych w tym samym wieku i otoczeniu, natomiast mieszkańcy Kozuli częściej postrzegali swoje zdrowie jako podobne (48,0%) niż gorsze (30,6%) czy lepsze (21,4%). Jednak jako dominujący powód przyjęcia do placówki opieki długoterminowej wykazała wskazania społeczne (47,6%) niż zdrowotne (29,1%). Ponad połowa (54,0%) respondentów jest leczona z powodu choroby przewlekłej, np. miażdżycy uogólnionej. Niespełna jedna trzecia (27,5%) badanej grupy w związku ze swoją chorobą podczas pobytu w placówkach opieki stacjonarnej korzystała z porad lekarskich kilka razy w miesiącu, 39,7% raz na miesiąc i rzadziej – 32,8%. Niecała połowa grupy (43,9%) objęta badaniem ma orzeczony stopień niepełnosprawności: stopnia znacznego (51,8%), umiarkowanego (27,7%) i lekkiego (20,5%). Respondenci objęci badaniem ocenili opiekę medyczno-socjalną w aktualnej placówce związaną ze stanem zdrowia w porównaniu do opieki w poprzednim miejscu zamieszkania jako: lepszą (82,5%) i podobną (17,5%). Natomiast ocena przez respondentów opieki medyczno-socjalnej w placówce opieki długoterminowej, również związanej ze stanem zdrowia, ale pod kątem spełnienia oczekiwań kształtuje się następująco: jest dobra, nie są potrzebne zmiany (89,9%), jest dość dobra, ale wymaga usprawnień (10,1%). Pobyt w placówkach stacjonarnej opieki długoterminowej wpłynął znacząco na zmianę stylu życia w sferze:
- życia kulturalnego (75,7%),
- dbałości o własne zdrowie (74,6%),
- obrzędów religijnych (67,7%),
- spotkań z rodziną (55,6%),
- spotkań z przyjaciółmi, znajomymi (49,7%).
Rezydenci instytucjonalnej długoterminowej opieki stacjonarnej w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska ocenili – zbilansowali swoje życie jako udane (41,8%) lub nieudane (26,5%), nieumiejętnością retrospektywnej oceny swojego życia wykazała się jedna trzecia respondentów (31,7%) (ryc. 6). Ponad połowa osób pozytywnie oceniających swoje życie to pacjenci przebywający w szpitalnym zakładzie opiekuńczo-leczniczym (61,7%), ponad jedna trzecia (38,7%) to mieszkańcy domu pomocy społecznej w Kostomłotach, a 30,6% to pensjonariusze Kozuli. Wśród badanych, którzy pozytywnie ocenili swoje życie, dominowały kobiety (67,1%), osoby starsze powyżej 76. roku życia (64,6%), mieszkańcy miasta (53,1%), osoby stanu wolnego (83,5%), z występującymi chorobami przewlekłymi (89,9%) (ryc. 7), nie posiadające wyznaczonych celów na najbliższą przyszłość (77,2%), z przeważającymi wskazaniami społecznymi do pobytu w placówce opieki długoterminowej (45,6%), negatywnie oceniające swoją sprawność (39,2%), natomiast postrzegające zdrowie jako podobne (40,5%) w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu, nie posiadające orzeczonego stopnia niepełnosprawności (50,6%), nie odczuwające zmian w stanie swojego zdrowia (41,8%), jako lepszą (82,3%) oceniające opiekę medyczno-socjalną w placówce aktualnego pobytu związaną ze stanem zdrowia w porównaniu do opieki świadczonej w poprzednim miejscu zamieszkania, a także spełniającą oczekiwania dotyczące tejże opieki i nie wymagającą żadnych zmian (93,7%) (tab. 5).
Ryc. 6. Struktura respondentów, którzy pozytywnie ocenili swoje życie.
Ryc. 7. Struktura respondentów, u których występują choroby przewlekłe.
Tabela 5. Respondenci, którzy pozytywnie ocenili swoje życie.
GrupaZOLDPS KostomłotyDPS KozulaOgółem

p

N%N%N%N%
Ocena własnego życia* udane37100,012100,030100,079100,0
Płećmężczyźni1027,0433,31240,02632,90,66366
kobiety2773,0866,71860,05367,1
Wiekdo 65 r.ż.--541,7930,01417,70,01320
66-75 r.ż718,918,3620,01417,7
pow. - 76 r.ż.3081,1650,01550,05164,6
Miejsca zamieszkaniamiasto2670,3325,01343,34253,10,00939
wieś1129,7975,01756,73746,9
Stan cywilnystanu wolnego2978,41191,72686,76683,50,75034
żonaty (mężatka)821,618,3411,31316,5
Występowanie chorób przewlekłychtak3697,31191,72480,07189,90,15005
nie12,718,3620,0810,1
Wyznaczone cele na najbliższą przyszłośćposiada821,6541,7516,71822,80,40341
nie posiada2978,4758,32583,36177,2
Wskazania do pobytu w placówce opieki długoterminowejzdrowotne1437,818,3826,72329,10,35179
społeczne1540,6541,71653,33645,6
inne821,6650,0620,02025,3
Ocena swojej sprawności*lepsza12,7433,31653,32126,60,00006
podobna1232,4541,71033,32734,2
gorsza2464,9325,0413,43139,2
Ocena stanu zdrowia*lepsze410,8325,0930,01620,30,01367
podobne1027,0650,01653,33240,5
gorsze2362,2325,0516,73139,2
Posiadanie stopnia niepełnosprawnościposiada718,9433,3723,31822,80,48348
nie posiada1951,4866,71343,34050,6
nie wiem1129,7--1033,42126,6
Zmiany w stanie zdrowia w trakcie pobytu w placówcepolepszenie718,9541,7310,01519,00,12374
pogorszenie1746,0541,7930,03139,2
bez zmian1335,1216,61860,03341,8
Ocena opieki med.-soc w tut placówce związanej ze stanem zdrowia w por do opieki w pop miejscu zamlepsza 2567,612100,02893,36582,30,01969
podobna1232,4--26,71417,7
Spełnienie oczekiwań dot opiekijest dobra nie wymaga zmian3697,3866,730100,07493,70,00250
jest dość dobra ale wymaga usprawnień12,7433,3--56,3
*ocena dokonana przez respondentów w porównaniu z osobami w ich wieku i otoczeniu.
Dyskusja
Jakość życia dotycząca sfery psychicznej określana bywa jako zaspokojenie potrzeb typu egzystencjalnego („mieć”), zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa („być”) i zaspokojenia potrzeb kontaktu społecznego („kochać”). Rozumiana również jako amerykański slogan lat 70. dwudziestego stulecia, określający sumę przejawów codziennego życia, które czynią je satysfakcjonującym i/lub przyjemnym. Jakość życia jest pojęciem w znacznym stopniu normatywnym związanym z przyjętymi systemami wartości, aspiracjami i oczekiwaniami jednostek oraz grup społecznych. Jest kategorią dynamiczną zmieniającą się w czasie i przestrzeni. Oznacza poczucie satysfakcji jednostek bądź grup społecznych wynikającej ze świadomości zaspokojenia własnych potrzeb, takich jak: potrzeba samorealizacji, potrzeby emocjonalne i społeczne oraz postrzeganie możliwości osiągnięcia pełnego rozwoju jednostkowego i społecznego (12, 13, 15).
W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach świata, wzrasta liczba osób trzeciego i czwartego wieku, jak się metaforycznie określa ludzi „złotej jesieni”. W 1990 roku udział ludności w wieku 65. lat i więcej przekroczył 10% – (10,2%), co było według norm ONZ równoznaczne z osiągnięciem przez Polskę progu zaawansowanej „starości demograficznej”. Z badań wynika, że blisko 60% osób starszych (1,5 miliona) potrzebuje pomocy i opieki innych, zaś 700 tysięcy musi być objęte opieką stałą. Jednocześnie w ostatnich latach w gronie osób starszych bardzo wzrosła liczba niepełnosprawnych. Jeśli ta tendencja utrzyma się, to w roku 2020 – 3,6 miliona ludzi – będą to osoby z niepełną sprawnością (16).
Z przeprowadzonych przeze mnie badań dotyczących oceny wybranych aspektów jakości życia podopiecznych objętych długoterminową opieką stacjonarną na przykładzie zakładów funkcjonujących w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska z uwzględnieniem specyfiki poszczególnych typów placówek, takich jak:
- Zakład Opiekuńczo-Leczniczy Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Białej Podlaskiej,
- Dom Pomocy Społecznej w Kostomłotach,
- Dom Pomocy Społecznej w Kozuli,
wynika, podobnie jak z badań przeprowadzonych w USA, że do placówek opieki długoterminowej są przyjmowane przeważnie osoby powyżej 65. roku życia, kobiety (45-55%, mężczyźni 28-33%) (11, 16). Pomiędzy 65. a 74. rokiem życia liczba rezydentów Nursing Homes w Stanach Zjednoczonych przekracza 1% populacji, a po 84. roku życia osiąga 16% (12). W mojej próbie większość (52,4%) to respondenci, którzy ukończyli 75. rok życia. Średnia arytmetyczna wieku dla badanej grupy wyniosła 72,4 lat, w ZOL – 79,2 lat; DPS w Kostomłotach – 72,6%; DPS w Kozuli 68,1%.
Zaburzenia mobilności – zgodnie z przyjętą definicją to zdarzenie polegające na nagłej, niezamierzonej zmianie pozycji ciała w wyniku utraty równowagi podczas chodzenia lub wykonywania innych czynności, w wyniku czego poszkodowany znajduje się na ziemi, podłodze lub innej nisko położonej powierzchni (bez udziału sił zewnętrznych). Częstość, poważne następstwa oraz trudności w zapobieganiu upadkom uzasadniają zaliczenie ich do tak zwanych Wielkich Problemów Geriatrycznych. Co najmniej jeden upadek w roku zdarza się 1/3 osób w wieku 65. lat lub starszym mieszkających we własnych domach. Częstość upadków zwiększa się z wiekiem. W opiece instytucjonalnej upadki występują jeszcze częściej – u 2/3 pensjonariuszy domów dla przewlekle chorych, natomiast w grupie hospitalizowanych problem dotyka 20% chorych. Ograniczenia mobilności poza domem i podwórkiem podaje aż 25% osób starszych. Populacja ludzi starych cechuje się największą śmiertelnością oraz niepełnosprawnością w następstwie upadków. W wyniku 10-15% upadków dochodzi do poważnych urazów, spośród których 50% to złamania (towarzyszą 5-6% upadków; 1/4 to złamania bliższej nasady kości udowej), 10-20% – obrażenia tkanek miękkich, inne urazy to krwiaki podtwardówkowe, oparzenia, otarcia, stłuczenia. Co piąta osoba, która doznała złamania bliższej nasady kości udowej, umiera w ciągu 6. miesięcy od złamania, a połowa spośród tych, którzy przeżyli, nie jest zdolna do samodzielnego poruszania się (11, 16, 18). W badanej grupie problemy w poruszaniu się po placówce opieki długoterminowej wykazuje ponad połowa (54,0%) respondentów, 72,0% subiektywnie stwierdziło występowanie zaburzeń równowagi.
Nietrzymanie moczu jest jednym z najważniejszych objawów wprowadzających w chorobach wieku podeszłego. Strukturalne i czynnościowe zmiany pojawiające się w przebiegu starzenia utrudniają kontrolowane oddawanie moczu. Patologiczne objawy występują u około 2,5% kobiet i 1,3% mężczyzn w populacji zdrowych ludzi w wieku 65. i więcej lat. Wśród przewlekle chorych uskarża się na tę dolegliwość 11,6% kobiet i 6,9% mężczyzn w tej samej grupie wiekowej. Częstość występowania zaburzeń kontrolowanego oddawania moczu rośnie z wiekiem i jest ona zdecydowanie mniejsza u pacjentów ambulatoryjnych (15-30%) niż wśród chorych hospitalizowanych czy instytucjonalizowanych (ponad 50%). Nie wszyscy przyznają się do kłopotliwego zaburzenia, które przyczynia się często do izolacji towarzyskiej i załamania psychicznego, a nieraz przedwczesnego zamieszkania w zakładzie opiekuńczym (9, 16, 19). Moje badanie potwierdziło, iż u ponad połowy (65,6%) mieszkańców placówek opiekuńczych występują przypadki nietrzymania moczu.
Utrata funkcji poznawczych jest formą niewydolności mózgu, a zespół objawów przypomina zespoły objawów niewydolności innych narządów. Sprawność ludzi starych bywa dotkliwie upośledzona z powodu procesów zwyrodnieniowych mózgu, klinicznie objawiających się występowaniem zespołów otępiennych. Otępienia typu alzheimerowskiego dotyczą 41-71% populacji dotkniętej otępieniami, zaś odsetek otępień pochodzenia naczyniowego wynosi 15-25%. Otępienie SDAT (typu alzheimerowskiego) występuje w starszym wieku, rozpoczyna się po 65. roku życia, jego przebieg jest powolny, w obrazie klinicznym dominują uogólnione zaburzenia pamięci. Początkowo występują zaburzenia postrzegania i zaburzenia treści myślenia, potem dołączają zmiany zachowania i osobowości. W populacji osób w wieku powyżej 65. roku życia otępienie będące następstwem zespołów organicznych występuje u 5-10%. Zachorowalność wzrasta z wiekiem badanych. Wśród ludzi, którzy przekroczyli 75. rok życia, 20-25% wymaga stałej pomocy albo opieki z powodu ograniczenia sprawności intelektualnej (9, 16, 20, 21). Z badania, które przeprowadziłam w placówkach opieki długoterminowej wynika, że niemal jedna trzecia respondentów (32,3%) niesamodzielnie podejmowała decyzje dotyczące własnej osoby podczas pobytu w placówce.
Upośledzenie słuchu, chociaż typowe i dotyczące całej populacji osób w wieku powyżej 65. roku życia, zwiększa się łagodnie i stopniowo. Niedosłuch różnego typu występuje u 1/3 wszystkich dorosłych pomiędzy 65. a 74. rokiem życia i u około połowy osób pomiędzy 75. a 79. rokiem życia. W USA upośledzenie słuchu stwierdza się u ponad 10 mln. osób starszych (9, 16, 22). Prawie 50% osób starszych podaje objawy niesprawności fizycznej z powodu dysfunkcji ruchu, wzroku lub słuchu.W moim badaniu ponad jedna trzecia osób (37,0%) oceniła negatywnie swój wzrok.
Istotnym elementem wyznaczającym jakość życia osób starszych jest subiektywna ocena stanu zdrowia. To właśnie ta ocena (nawet wbrew obiektywnym wyznacznikom jego stanu) okazała się w licznych badaniach nie tylko niezależnym predykatorem warunkującym długość życia, ale także wskaźnikiem aktywności społecznej. Samoocenę stanu zdrowia uznano za relatywnie dobry miernik stanu zdrowia. W 2000 roku odsetek osób w wieku 65. lat i starszych, którzy pozytywnie oceniali stan swojego zdrowia, obniżył się o 8% w porównaniu z 1967 rokiem, natomiast odsetek oceniających negatywnie wzrósł aż o 11%. Zjawisko to dotyczy zwłaszcza ludzi starszych mieszkających na wsi, którzy niemal 2-krotnie rzadziej niż w mieście oceniają stan swojego zdrowia pozytywnie (11,7% vs. 21,3%) oraz znacznie częściej negatywnie (59,5% vs. 46,8%). Niska samoocena stanu zdrowia – zasadniczy wykładnik jakości życia zależnej od zdrowia – jest w dużym stopniu objaśniana złym samopoczuciem osób badanych. Przekonują o tym liczne dolegliwości zgłaszane przez osoby starsze. Jedynie co dziesiąta osoba nie podaje żadnych dolegliwości (9, 16, 23, 24, 25). Osoby poddane badaniu częściej oceniali negatywnie (41,8%) swoje zdrowie niż postrzegali je jako podobne (36,5%) lub lepsze (21,7%) w odniesieniu do osób w ich wieku i otoczeniu.
Okres starzenia się to bilansowanie życia – podsumowanie osiągnięć, waloryzowanie przyjętej hierarchii wartości. W dzieciństwie i młodości przeważają plany i marzenia, w późnej młodości i w wieku dojrzałym realizacja, a na starość bilans (24, 26). Pensjonariusze instytucjonalnej długoterminowej opieki stacjonarnej w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska ocenili swoje życie – 41,8% postrzegało je jako udane, 26,5% negatywnie oceniło swoją egzystencję, natomiast 31,7% nie posiadało zdania na temat swojego bytu. Badania przeprowadzone przeze mnie w placówkach stacjonarnej opieki długoterminowej zbieżne są połowicznie z wyżej cytowanymi opiniami, gdyż rezydenci placówek o charakterze długoterminowym postrzegają swoje życie jako satysfakcjonujące, czyli udane (41,8%). Zdaniem Trafiałek optymistyczne deklaracje najstarszych respondentów często nie korelują z faktycznym stanem ich zdrowia, są raczej wyrazem pewnej tendencji do zawyżania samooceny wraz z upływem lat, pomimo istniejących obiektywnych problemów zdrowotnych (27, 28, 29). W badaniu jakości życia osób w podeszłym wieku przeprowadzonych przez Mercier, wraz z wiekiem proporcjonalnie rósł poziom odczuwanej satysfakcji życiowej (30). Również inni autorzy wskazują na opisywaną zależność. Cichocka uważa, że jest to wynikiem redukcji oczekiwań populacji ludzi w podeszłym wieku, która może mieć zarówno obronny, jak i racjonalny, zgodny z realiami przystosowania, charakter (31, 32, 33).
WNIOSKI
1) Większość rezydentów stacjonarnych placówek opieki długoterminowej to kobiety, osoby powyżej 75. roku życia, stanu wolnego, legitymujący się wykształceniem podstawowym, częściej przed pobytem w placówce opieki długoterminowej, zamieszkujący we wspólnym gospodarstwie z rodziną aniżeli egzystujący samotnie. W grupie poddanej badaniu pozyskiwane środki finansowe zaspakajały potrzeby chorych, swoją sytuację finansową oceniali jako podobną do osób w swoim wieku i otoczeniu.
2) Wykładniki jakości życia, takie jak: stan zdrowia i sprawność w większości zostały ocenione jako gorsze w porównaniu do równolatków ze swojego otoczenia, natomiast zdecydowanie różnią się, gdy bierzemy pod uwagę typ placówki, w której ankietowani przebywają – pozytywną oceną swojej sprawności, a także swojego życia (jako lepsze i podobne do osób z ich otoczenia) deklarują mieszkańcy placówek społecznych, co jest zrozumiałe ze względu na socjalny charakter placówki. Podopieczni zakładu opiekuńczo-leczniczego oceniają swoje zdrowie i sprawność jako gorsze w porównaniu do równolatków. Jest to charakterystyczne dla placówki medycznej, gdzie wskazania do pobytu wynikają z problemów zdrowotnych. W większości respondentów stan zdrowia w trakcie pobytu w badanych placówkach uległ zmianie; dominowało polepszenie niż pogorszenie stanu zdrowia.
3) Respondenci dokonali samooceny występowania wielkich problemów geriatrycznych; dominowały zaburzenia równowagi, zespoły depresyjne i nietrzymanie moczu i/lub stolca oraz problemy z mobilnością. Stany te obniżają jakość życia ludzi starszych poprzez ograniczenie ich przestrzeni życiowej oraz prowadzą do uzależnienia od innych.
4) Pensjonariusze pozytywnie ocenili opiekę medyczno-socjalną (tj. jako lepszą i podobną) w placówce aktualnego pobytu związaną ze stanem zdrowia w porównaniu do opieki w poprzednim miejscu zamieszkania; realizowana opieka spełnienia oczekiwania podopiecznych.
5) Pobyt w placówkach stacjonarnej opieki długoterminowej podyktowany był w większości wskazaniami społecznymi aniżeli zdrowotnymi i wpłynął znacząco na zmianę stylu życia i poprawę jakości życia podopiecznych w sferze: życia kulturalnego, dbałości o własne zdrowie, obrzędów religijnych, spotkań z rodziną i spotkań z bliskimi (przyjaciółmi, znajomymi). W domach pomocy społecznej pensjonariusze byli przyjmowani ze wskazań społecznych, natomiast wskazania zdrowotne były predykatorami przyjęć chorych do zakładu opiekuńczo-leczniczego.
6) Większość rezydentów instytucjonalnej opieki długoterminowej w mieście i powiecie ziemskim Biała Podlaska zbilansowało swoje życie pozytywnie jako udane – przeważali tutaj podopieczni zakładu opiekuńczo-leczniczego.
7) Wśród działań zmierzających do poprawy jakości życia osób starszych, przewlekle chorych i niepełnosprawnych objętych długoterminową opieką stacjonarną za najważniejsze należy uznać:
- wdrożenie w najbliższym czasie wsparcia dla osób starszych, które powinno koncentrować się na zapewnieniu im odpowiednich usług zdrowotnych i opiekuńczych;
- dalszy rozwój sektora opieki długoterminowej nad osobami starszymi, który powinien się opierać na trzech filarach – na rodzinie, środowisku lokalnym i instytucjach opieki stacjonarnej zarówno o charakterze społecznym, jak i medycznym;
- kompleksowa opieka długoterminowa powinna obejmować: opiekę socjologiczną wraz z rozpoznaniem sytuacji rodzinnej, opiekę psychologiczną z położeniem nacisku na ocenę deficytu psychicznego i reakcję na bodźce zewnętrzne oraz analizę zdolności jednostki do wykonywania czynności dnia codziennego;
- zapewnienie kontynuacji opieki w systemie ochrony zdrowia i pomocy społecznej, indywidualizacja działań medycznych w zależności od stanu zdrowia i oczekiwań pacjenta z uwzględnieniem jego systemu wartości i determinantów subiektywnej jakości jego życia.
Piśmiennictwo
1. Sokolnicka H, Mikuła W: Medycyna a pojęcie jakości życia. Medycyna Rodzinna 2003; 3-4: 126-128. 2. Derbis R, Bańka A: Poczucie jakości życia a swoboda działania i odpowiedzialność. Poznań. Stowarzyszenie Psychologia i Architektura, 1998. 3. Jarema M: Badanie jakości życia jako alternatywna forma oceny stanu pacjenta. Nowa Medycyna 1996; 4: 15-16. 4. Kowalik S: Psychologiczne wymiary jakości życia [W:] Bańka A, Derbis R (red.): Myśl psychologiczna w Polsce Odrodzonej. Poznań – Częstochowa: Gemini 1993; 31-43. 5. Szatur-Jaworska B: Starzenie się ludności Polski – wyzwanie dla polityki społecznej. Gerontologia Polska 2002; 10(4): 199-206. 6. Worach-Kardas H: Wydłużanie się średniego trwania życia w Polsce – aspekty demograficzne i środowiskowe. Gerontologia Polska 1997; 5, 4: 8-13. 7. World Health Organization: The quality of life and health of the people: A WHO study on the Eve of the Third Millennium. Department of Mental Health, Geneva 1993. 8. Kowalik S: Jakość życia pacjentów w procesie leczenia. [W:] Waligóra B. (red.): Elementy psychologii klinicznej, tom 4, Poznań. UAM 1994; 24-45. 9. Żakowska-Wachelko B: Zarys medycyny geriatrycznej. Warszawa. PZWL, 2000. 10. Jabłoński L, Wysokińska-Miszczuk J: Podstawy gerontologii i wybrane zagadnienia z geriatrii. Lublin. Wyd. Czelej. 2000. 11. Wstępny Krajowy Raport w sprawie opieki zdrowotnej i opieki długoterminowej 2005. Warszawa. Ministerstwo Zdrowia 2007. 12. Sokolnicka H, Mikuła W: Metody oceny jakości życia mające zastosowanie w medycynie. Medycyna Rodzinna 2003; 3-4: 129-131. 13. Beland F et al.: Predictors of functional statusin older people living at home. Age & Ageing, 1999; 28: 153-159. 14. Śmigiel J: Poczucie jakości życia a aktywność osób w starszym wieku. Gerontologia Polska 1997; 5, 2: 21-29. 15. Kolman R: Próba wartościowania jakości życia. [W:] Lepsza jakość życia. Gdańsk. Wydawnictwo NOT, 1977. 16. Grodzicki T, Kocemba J, Skalska A: Geriatria z elementami gerontologii ogólnej. Gdańsk. VIA MEDICA 2007. 17. Campbell A, Converse PE, Rodger WL: The quality of American life. New York Russel Sage Foundation 1976. 18. Wojszel B, Bień B, Przydatek M: Wielkie problemy geriatryczne – upadki. Medycyna Rodzinna 2001; 2: 83-86. 19. Wojszel B, Bień B, Przydatek M: Wielkie problemy geriatryczne – nietrzymanie moczu. Medycyna Rodzinna 2000; 2: 45-46. 20. Wojszel B, Bień B, Przydatek M: Wielkie problemy geriatryczne – zespoły otępienne. Medycyna Rodzinna 2001; 3-4: 162-168. 21. Jaracz K, Wołowicka L, Bączyk G: Sytuacja życiowa i sprawność funkcjonalna osób w starszym wieku z zaburzeniami sprawności lokomocyjnej. Gerontologia Polska 2001; 9(1): 26-30. 22. Brocklehurst JC, Allen SC: Zarys medycyny geriatrycznej. Warszawa. PZWL 1991. 23. Tobiasz-Adamczyk B: Uwarunkowania zmian subiektywnej oceny stanu zdrowia w różnych okresach starości. Promocja Zdrowia, Nauki Społeczne i Medycyna 2002; 10(1). 24. Czapliński J: Psychologia szczęścia. Warszawa. Polskie Towarzystwo Psychologiczne, 1994. 25. Wrońska I: Człowiek starszy wyzwaniem dla pielęgniarstwa. Pielęgniarka i Położna 1998; 91; 4-6. 26. Kępiński A: Lęk. Warszawa PZWL, 1999. 27. Trafiałek E: W poszukiwaniu źródeł starości. Gerontologia Polska 1996; 4(1): 20-29. 28. Oskamp S: Applied Social Psychology. Praktice Hall, New Jersey 1984. 29. Raport o rozwoju społecznym Polska 1999. Ku aktywnej godnej starości. Warszawa. UNDP. 1999. 30. Mercier C, Peladeau N, Tempier R: Age, gender and quality of life. Community ment. Health J 1998; 34(5): 487-500. 31. Cichocka M: Poczucie jakości życia u słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Poznaniu. IV Konferencja Opieki Długoterminowej. Toruń. CIM TZMO, 2001; 43. 32. Cichocka M: Psychologiczne problemy starzenia się i starości. [W:] Krzymski S. (red.): Zaburzenia psychiczne wieku podeszłego. PZWL, Warszawa 1993. 33. Pabiś M, Babik A: Najczęstsze problemy osób w wieku podeszłym na podstawie analizy „zespołów geriatrycznych”. Medycyna Rodzinna 2007; 3: 62-65.
otrzymano: 2009-10-03
zaakceptowano do druku: 2009-10-16

Adres do korespondencji:
*Aneta Stanisławek
Instytut Zdrowia Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej
ul. Rakowiska 11 a, 21-500 Biała Podlaska
tel.: 606 455 263
e-mail: a.stanislawek@neostrada.pl

Medycyna Rodzinna 4/2009
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna