Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2009, s. 64-69
*Anna Grzegorczyk1, Emilia Cielecka2
Żywność bezpieczna dla zdrowia jako narzędzie w walce z chorobami nowotworowymi
Safe food for health as tool in fight against neoplasmic diseases
1Katedra Przetwórstwa Produktów Zwierzęcych, Wydział Technologii Żywności i Żywienia Człowieka, Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie
Kierownik Katedry: prof. dr hab. inż. Genowefa Bonczar
2Katedra Biotechnologii Żywności, Wydział Technologii Żywności i Żywienia Człowieka, Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie
Kierownik Katedry: prof. dr hab. inż. Krzysztof Żyła
Summary
Suitable nourishment has on aim delivering organism with his demand all nutritious indispensable components to correct functioning peaceably. The needs of organism are connected from maintenance the life and the correct course of processes of transformation matter, growth and the development of young organisms. It is necessary to these aims about 60 different alimentary components. Unfortunately bad nourishment, how the lack of control over body can cause also many diseases. Present medicine mastered and the part of diseases eliminated, she over some could not take control unfortunately (tumours). The non adaptation of quantity of food is to demand of organism, in this one of causes excessive the consumption the food – high processed, the large part the replete fat, sugars as well as cholesterol, liquor or salt, it can lead to many diseases (the obesity, arteriosclerosis, myocardial ischaemia, arterial hypertension, the osteoporosis, and also the anorexia and the bulimia) and these can influence on development of cancer cells (1).
Tumour this the long stage process which develops without our knowledge. It kills the hundred thousand people of every year. The tumours of lungs, of breast, prostate and of the large intestine, they develop the most often in countries such factors of risk in which popularize how: be the smoking the cigarettes, inappropriate food and the inactive style of life. Tumours develop with different reasons (2).
In present work introduce the arguments for and against universally repeated opinions, that the suitable diet can limit the risk of development of neoplasmic cells. Suitably balanced diet can support also treatment in neoplasmic disease, and soften side results her treatment surely.
Wstęp
Nowotwór
Nowotwór termin „rak” (carcinoma) pochodzenia nabłonkowego obejmuje ponad 100 odmian. W organizmie każda komórka może ulec transformacji i zamienić się w komórkę nowotworową (3). Rak zaczyna się tworzyć, gdy komórka wyłamuje się spod kontroli mechanizmów odpowiedzialnych za jej podział i lokalizację. Zdrowe komórki normalnie proliferują wtedy, gdy dostaną sygnał od innych komórek z sąsiedztwa. Komórki nowotworowe niestety prawidłowo nie funkcjonują i tworzą własny program proliferacji. Taka komórka będzie przechodzić przez kolejne następujące etapy: hiperplazji (nadmierny rozrost), dysplazji (nadmierna proliferacja, różnica w kształcie i wyglądzie komórki nowotworowej od innych). Jeśli nowotwór nie naruszył jeszcze granic między tkankami, mówimy wtedy o raku przedinwazyjnym (rak in situ). Gdy zmiany genetyczne umożliwiają nowotworowi naciekanie sąsiednich tkanek oraz rozsiewanie się drogą naczyń krwionośnych lub limfatycznych, wtedy mówi się o raku złośliwym. Komórki nowotworu złośliwego mogą doprowadzić do powstania w organizmie przerzutów, czyli nowych guzów w lokalizacjach odległych od guza pierwotnego. Niestety w większości przypadków przerzuty mogą prowadzić do śmierci wskutek zniszczenia narządów potrzebnych do życia (4).
Naukowcy poszukują chemicznych, jak i naturalnych związków, które pomogą zahamować bądź zwalczyć rozwój nowotworu. Powstało bardzo dużo prac poświęconych przeciwnowotworowym składnikom żywności, a w 1976 roku Michael B. Sporn wprowadził nowy termin „chemoprevention” – chemoprofilaktyka. Także w języku polskim funkcjonuje określenie – „chemoprewencja nowotworów” (5).
Chemoprewencja nowotworowa definiowana jest jako zapobieganie nowotworom przez podawanie jednej lub wielu substancji chemicznych albo w postaci preparatów, albo jako naturalnie występujących składników diety (5). Według niektórych autorów, odpowiednia zmiana diety, mogłaby spowodować ograniczenie rozwoju nowotworów o około 30% (6). Zmiana ta, miałaby na celu wzbogacenie diety w substancje przeciwdziałające procesom nowotworzenia. Alberts i Garcia (7) uznają, że główna rola chemoprewencji polega, przede wszystkim na odwracaniu wczesnych zmian przedrakowych, a nie na hamowaniu wzrostu zaawansowanego nowotworu (7), a za pomocą chemoprewencyjnego traktowania pacjentów witaminami, substancjami roślinnymi nie da się wyleczyć nowotworów w stadium przerzutowania. Należy stosować te substancje znacznie wcześniej w diecie, aby zmniejszyć niebezpieczeństwo powstania zmian nowotworowych wywołanych czynnikami środowiskowymi. Profilaktyka nowotworów w oparciu o dietę polega na unikaniu pewnych składników żywności o działaniu toksycznym, mutagennym i kancerogennym, na spożywaniu produktów bogatych w antyoksydanty i związki biologicznie czynne. Badania epidemiologiczne potwierdziły wpływ diety na zmniejszenie zapadalności na wiele nowotworów (8).
Wedle badań Amerykańskiej Akademii Nauk (8), aż 40-60% zachorowań na raka ma związek z nieodpowiednią dietą.
Węglowodany a ryzyko chorób nowotworowych
Węglowodany to główne makroskładniki odżywcze. W diecie zdrowego człowieka węglowodany dostarczają większą cześć energii, natomiast w diecie człowieka z chorobą nowotworową, cukry „dokarmiają” guzy. Komórki nowotworów, aby „żyć i przetrwać” muszą otrzymywać cukier.
Komórka zdrowa odżywia się tlenem, a komórka nowotworowa jedynie glukozą. Laureat nagrody Nobla Otto H. Warburg (1920), odkrywca cytochromu c, zbadał mechanizm oddechowy komórek rakowych (9), stwierdził że „komórki nowotworowe odżywiają się glukozą, a nie tlenem, jak komórki zdrowe. Spożycie cukru podnosi poziom glukozy i dostarcza paliwa selektywnie zużywanego przez komórki nowotworowe” (10, 11, 12).
Monosacharydy są najprostszymi cukrami i jednostkami budulcowymi węglowodanów złożonych. Najpowszechniejszym cukrem prostym wchodzącym w skład organizmów żywych jest glukoza. Do innych należą: fruktoza (w owocach) i galaktoza (w połączeniu z glukozą tworzy cukier mlekowy, czyli laktozę), które w organizmie człowieka w erytrocytach lub w wątrobie ulegają konwersji do glukozy. Glukoza jako jedyny cukier fizjologiczny może być transportowana we krwi, jest również głównym paliwem dla komórek.
Do dwucukrów występujących w żywności należą: sacharoza, laktoza i maltoza. Pierwszy z nich jest głównym i prawie wyłącznym składnikiem rafinowanego białego cukru. Laktoza występuje w mleku i jest ważnym składnikiem produktów mlecznych, gdyż wspomaga wchłanianie wapnia w jelicie. Ostatni z przedstawionych dwucukrów, maltozę, można znaleźć w kiełkujących ziarnach zbóż i wykorzystuje się ją do produkcji napojów słodowych.
Cukry te mogą być wchłaniane przez mikrokosmki jelitowe. Jakiekolwiek ich uszkodzenie, np. w wyniku chemioterapii może spowodować zaburzenia wchłaniania, w skutek czego po dotarciu do okrężnicy mogą one doprowadzić do niestrawności (10).
Wielocukry (polisacharydy) zawarte w żywności to: skrobia, dekstryny i glikogen oraz błonnik pokarmowy. Komórki nowotworowe, aby pozyskać energię, powodują zmianę metabolizmu. To z kolei prowadzi do zwiększenia w wątrobie glukoneogenezy z aminokwasów, co powoduje utratę tkanki mięśniowej układu szkieletowego. Opór insulinowy zwiększa się, co powoduje blokadę dostępu glukozy do zdrowych komórek, czego następstwem jest hiperglikemia (duże stężenie glukozy we krwi). Celem terapii jest uniknięcie zmian stężenia cukrów we krwi i uniemożliwienia guzowi dostępu do glukozy (10).
Tłuszcze a ryzyko chorób nowotworowych
Tłuszcze to związki chemiczne kwasów tłuszczowych z glicerolem. Kwasy tłuszczowe w zależności od budowy chemicznej dzielimy na nasycone i nienasycone, natomiast nienasycone na jednonienasycone i wielonienasycone. Kwasy wielonienasycone mogą występować w dwu formach trans i cis, zależnie od tego, po której stronie wiązania podwójnego położony jest atom wodoru. Przetworzona żywność jest szczególnie bogata w formę trans. Tłuszcze typu trans posiadają udokumentowany negatywny wpływ na zdrowie ludzi.
Kwasy tłuszczowe dzielą się również pod względem tego, przy którym atomie węgla znajduje się wiązanie podwójne. Jest to tak zwana numeracja Omega.
Organizm nie produkuje tzw. niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), takich jak kwas linolowy i kwas linolenowy. Dlatego też konieczne jest dostarczanie tych kwasów z pożywieniem. Duża zawartość NNKT występuje w orzechach, awokado, oliwach z oliwek (2). Ważna jest jednak zbilansowana dieta, gdyż dla zdrowia niebezpieczny jest zarówno nadmiar, jak i niedobór NNKT. Kwas linolowy i linolenowy w różny sposób działa na nowotwór. Kwas linolowy jest prekursorem kwasu arachidonowego (omega – 6), który z kolei jest prekursorem prostaglandyny E2 (PGE2). PGE2 zmniejsza zdolność makrofagów i komórek NK (Natural Killer) do niszczenia nowotworowych komórek i guzów. Kwas linolenowy wstrzymuje działanie kwasów tłuszczowych omega-6, konkurując z nimi o te same enzymy (10). Badania laboratoryjne na zwierzętach wykazały dodatnie korelacje spożycia kwasów tłuszczowych, zwłaszcza bogatych w omega-6, a zapadalnością na raka sutka, prostaty i jelita grubego, podczas gdy dieta bogata w kwasy omega-3 hamuje karcinogeneze, m.in. poprzez redukcję powstawania promujących rozrost nowotworowy PGE2, TNF i IL-1 oraz hamowanie ekspresji onkogenów (13, 14).
Białka a ryzyko chorób nowotworowych
Białka (proteiny) dostarczają organizmowi podstawowych składników budulcowych – aminokwasów. W organizmie ludzkim występuje 20 białkowych aminokwasów, z których 8 organizm nie potrafi sam wyprodukować (muszą być dostarczane z pokarmem), są to: leucyna, izoleucyna, metionina, walina, treonina, lizyna, fenyloalanina, tryptofan.
Komórki nowotworowe zmieniają metabolizm białka, tak aby rozwijający się guz miał dostęp do aminokwasów. Prowadzi to do zmian w bilansie azotowym – utrata tkanki mięśniowej i obniżenie odporności organizmu.
W większości białka spożywane przez osobę dorosłą powinny pochodzić z roślin. Rośliny zawierają również substancje fitochemiczne, które zwalczają nowotwory (2).
Witaminy a ryzyko chorób nowotworowych
Witaminy to związki odżywcze, których organizm nie potrafi sam syntetyzować, a które są niezbędne dla jego funkcjonowania. Witaminy najczęściej są koenzymami lub kofaktorami enzymów. Witaminy można podzielić na: rozpuszczalne w wodzie i rozpuszczalne w tłuszczach. Przedstawicielami tej pierwszej grupy są: witamina C, tiamina (B1), ryboflawina (B2), niacyna, kwas foliowy, pirydoksyna, biotyna i kwas pantotenowy. Witaminy te są szczególnie wrażliwe na światło, temperaturę. Dlatego owoce i warzywa, które są ich obfitym źródłem, zaleca się jeść świeże i surowe, bez zbędnego gotowania. Natomiast do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach zaliczamy: A, D, E i K. Te natomiast magazynowane są w tkance tłuszczowej i aby ulec wchłonięciu, najpierw muszą zostać rozpuszczone w tłuszczach.
Owoce i warzywa są powszechnie uznawane jako dobre źródło błonnika, kwasu foliowego, potasu i bioaktywnych związków (15). Od 2002 roku, więcej niż 500 związków było identyfikowane jako potencjalne modyfikatory w procesie rakowym (16).
U ludzi chorych na raka często brakuje tych witamin, z powodu złego wchłaniania tłuszczów i często podawane są w postaci preparatów farmaceutycznych (2).
Karotenoidy
Karotenoidy należą do naturalnych przeciwutleniaczy, jak i naturalnych prekursorów witaminy A, i są głównym dietetycznym źródłem tej witaminy u człowieka (13). Głównym źródłem karotenoidów są owoce i warzywa, tj. marchew, bataty, kabaczki, dynia, pomarańcze, grejpfruty, cytryny, mandarynki, pomidor, a także zwierzęta morskie, np. łosoś, krewetki (2).
Zasadnicze znaczenie spożywanych owoców i warzyw potwierdza Dr Peter Greenwald (2), dyrektor Działu Profilaktyki i Kontroli Amerykańskiego Instytutu Onkologicznego: „Im więcej ludzie jedzą owoców i warzyw, tym mniej mają nowotworów, zarówno okrężnicy, jak też sutka i płuc. Ryzyko to jest u nich mniejsze nawet o połowę w porównaniu z grupą jedzącą mało owoców i warzyw”.
W przeprowadzonych ostatnio w Harwardzie testach laboratoryjnych wykazano, że beta-karoten miał również bezpośrednie działanie toksyczne na komórki pobrane z ludzkich guzów płaskokomórkowych płuc. Zmniejszał on rozrost komórek i aktywność wolnych rodników oraz produkcję szkodliwych enzymów. Natomiast kwas retinowy (prekursor witaminy A) powstały z przemiany z beta-karotenu ma działanie przeciwnowotworowe. Podejmowane są próby zastosowania w leczeniu nowotworów krwi i pęcherza moczowego, a także raka tarczycy oraz białaczki (2).
Flawonoidy
Flawonoidy, z uwagi na ich aktywność biologiczną, znane są pod nazwą bioflawonoidów, dawniej określane również jako witamina P (rutyna), a ze względu na budowę chemiczną zaliczane są do polifenoli (17).
Wśród flawonoidów przebadanych pod kątem przeciwnowotworowym duże nadzieje na zastosowanie w medycynie ma kwercetyna, luteolina oraz izoflawonoidy. Pomimo szerokiego zakresu aktywności biologicznej tych związków, mechanizm ich działania przeciwnowotworowego nie jest do tej pory poznany. Bogatym źródłem związków fenolowych są warzywa, owoce, niektóre zboża, a także wino, zwłaszcza czerwone, zielona i czarna herbata, kawa, soki owocowe i wiele przypraw.
Związki flawonoidowe pełnią w komórce roślinnej nie tylko funkcję ochronną przed chorobami, ale także przed szkodliwym działaniem słońca, grzybów, wirusów i bakterii. Wprowadzone do organizmu człowieka mogą pełnić podobną rolę do witamin. Flawonoidy charakteryzują się szerokim spektrum aktywności biologicznej, przez co mogą być stosowane w terapii i profilaktyce wielu schorzeń, w tym, przede wszystkim najczęściej spotykanych chorób nowotworowych, takich jak: rak piersi, prostaty, skóry, wątroby, żołądka, dwunastnicy, jelita grubego, okrężnicy, przełyku oraz płuc.
Do bioflawonoidów ważnych w walce z nowotworem należą:
- Kwercetyna – blokuje produkcję prostaglandyny E2, która hamuje działanie układu odpornościowego oraz może być toksyczna dla komórek nowotworowych,
- Rutyna, występujący w gryce przeciwutleniacz, wzmacnia naczynia włosowate,
- Kemfelol i mirycetyna to substancje zawarte w zielonej i czarnej herbacie.
Oprócz flawonoidów istnieje klika innych substancji przeciwnowotworowych zidentyfikowanych w roślinach, które zebrano w tabeli 1.
Tabela1. Substancje przeciwnowotworowe zidentyfikowane w roślinach (2).
Grupa związków chemicznychPrzykłady
Polifenole - flawonoidyKwas elagowy, taniny
IzotiocyjaninyBenzylo- i fenyloetylo-izotiocyjaniny
IndoleIndolo-3-karbinol
Izoprenoidy/terpenyGeraniol, sobrerol, tueimozyd
GlukozynolanyGlukorafanina
SaponinyFormozanina C
Inhibitory proteaz (białkowe)Inhibitor Bowmana - Birka
ChlorofileChlorofilina
Postępowanie dietetyczne u chorych z chorobą nowotworową
Skutki uboczne choroby nowotworowej
Chorzy cierpiący z powodu nowotworu muszą radzić sobie nie tylko z dolegliwościami związanymi bezpośrednio z tą straszną chorobą, ale również ze skutkami ubocznymi, wynikającymi zwłaszcza ze sposobów jej leczenia. Dużą rolę w pogorszeniu samopoczucia u chorego odgrywa również nierozerwalnie związany z nią stres, którego skutki uboczne wywierają negatywny wpływ na ogólny stan zdrowia i samopoczucia chorego. Są to najczęściej dolegliwości żołądkowe typu wymioty, w przypadku wystąpienia których z reguły bagatelizuje się czynnik psychiczny jakim jest stres, np. przed zabiegiem operacyjnym. Z reguły dolegliwości tego typu są, zresztą zgodnie z prawdą, nieodmiennie kojarzone ze skutkami ubocznymi chemio- i radioterapii. Leczenie to wywołuje wiele niekorzystnych zmian w przewodzie pokarmowym, w wyniku których mogą pojawić się nudności, wymioty, biegunki, owrzodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego, krwawienia oraz utrata łaknienia, a dodatkowo stosowana kortykoterapia nasila fazę kataboliczną przemiany azotowej, zwłaszcza w mięśniach szkieletowych (19).
Zaburzenia metabolizmu ustrojowego, występujące u chorych na chorobę nowotworową, wywołane są niedożywieniem, które z kolei powstaje w wyniku często występującej częściowej dysfunkcji przewodu pokarmowego. Powodem może być również zespół upośledzonego wchłaniania, który jest następstwem zmniejszonego wydzielania soli żółciowych enzymów trzustkowych, nacieczenia przez komórki nowotworowe ścian przewodu pokarmowego, występowania przetok oraz, np. powstania zespołu ślepej pętli przy częściowej niedrożności jelita cienkiego. Oprócz utraty łaknienia, u chorych może się zmienić odczuwanie smaku i powonienia. Wiąże się to prawdopodobnie ze zmniejszoną zawartością cynku i miedzi w organizmie. Chorzy mogą cierpieć z powodu upośledzenia odczuwania smaku słodkiego, kwaśnego i gorzkiego, spowodowanego chemio- lub radioterapią (19).
Wśród chorych dość częstym zjawiskiem jest fakt złego reagowania na potrawy spożyte bezpośrednio po zabiegu. Awersja powstała po tym doświadczeniu pozostawia często trwają niechęć do tej konkretnej potrawy tak dalece, że gdy jest ona spożywana nawet już po wyleczeniu, może wywoływać pod wpływem złych wspomnień objawy somatyczne w postaci mdłości, a nawet wymiotów (10).
Dlatego, tworząc plan dietetyczny dla chorego, należy najpierw przeprowadzić dokładny wywiad żywieniowy, uwzględniający jego upodobania, zmienione odczuwanie smaku, a także wyżej wspomnianą awersję do określonych pokarmów. Należy też pamiętać, że dieta ta ma na celu, oprócz pokrycia zwiększonego zapotrzebowania na odżywcze składniki pokarmowe i wyrównanie zaburzeń metabolizmu, przede wszystkim poprawę stanu odżywienia. Prawidłowa dieta ma poprawić efektywność leczenia, a także poprawić ogólny stan układu immunologicznego pacjenta (19).
Dieta podstawowa
Dieta podstawowa przeznaczona jest dla osób, u których dopiero co rozpoznano chorobę nowotworową. Najbardziej wskazana jest tzw. „zdrowa żywność” oparta na pełnych ziarnach, roślinach strączkowych, owocach, warzywach i rybach. Ważne jest, aby to wszystko było jak najmniej przetworzone i oczyszczone ze składników dodatkowych. Żywność taka powinna się charakteryzować wysoką zawartością składników odżywczych i błonnika. Należy pamiętać, że odpowiednia ilość witamin, tłuszczu, węglowodanów i białek jest niezbędna do tworzenia nowych, zdrowych komórek oraz by dostarczyć pożywienia dla mózgu, a także wystarczającą liczbę kalorii dla efektywnego funkcjonowania organizmu (10).
Zastosowana dieta podstawowa powinna zawierać:
- 30% tłuszczu (z ryby, drobiu, siemienia lnianego, tranu, oleju z oliwek),
- 55% złożonych węglowodanów (z całych ziaren zbóż, roślin strączkowych i warzyw),
- 15-20% białek (z fasoli, groszku i soczewicy),
- 8-10 szklanek wody dziennie (najlepiej filtrowanej).
Proporcje te mogą ulegać niewielkim wahaniom (głównie w spożyciu tłuszczów) w zależności od tego, czy u pacjenta występuje nadwaga czy niedowaga (10).
Należy przestrzegać następujących zasad praktycznych:
- racja pokarmowa powinna być rozłożona na 5-6 małych posiłków zamiast 2-3 dużych,
- w przypadku niemożności zjedzenia wymaganych warzyw z powodu, np. problemów z przełykaniem wskazane jest picie soków,
- potrawy o smaku słodkim powinno się jeść jedynie na pełny żołądek,
- należy pamiętać o wypijaniu 8-10 szklanek wody (najlepiej filtrowanej) dziennie,
- jeść, gdy odczuwamy głód, nie czekać na tzw. porę posiłku,
- zaczynać spożywanie posiłku od najbardziej odżywczej potrawy, np. zupę zjeść po daniu głównym, gdyż płyn wypełnia żołądek i istnieje możliwość, że już nie zmieści się najważniejsza z punktu widzenia odżywczego potrawa,
- i najzupełniej niesłusznie pomijany aspekt psychologiczny spożywania posiłku. Należy zrobić wszystko (bardzo dobrze, jeśli zaangażują się w to członkowie rodziny chorego lub bliscy znajomi), aby pora posiłku była miłym wydarzeniem dnia i możliwością zrelaksowania się i odpoczynku.
Należy pamiętać, że dieta podstawowa wymaga jednak uzupełnienia o:
- witaminę E – należy zażywać 1600 jm. W postaci mieszanki tokoferoli,
- witaminę K – można zażywać w multiwitaminie, ale brać ją należy, gdyż duże dawki wit. E wymagają dodatkowego uzupełnienia wit. K.
- karotenów w ilości 100 000 jm.,
- preparat multiwitaminowy, zaspokajający zapotrzebowanie organizmu na witaminy i sole mineralne, gdy zaistnieje potrzeba, należy zwiększyć dawkę określonego minerału,
- preparaty z przeciwutleniaczami – powinny one zawierać wit. C, wit. E, beta-karoten i inne karoteny oraz selen. (konieczność taką potwierdza V. Venkateswaran i wsp. czy S. Reagen Shaw i wsp.) (17, 19),
- olej rybi (kwas eikozapentaenowy obecny w tranie – EPA) – zażywaj 1000 do 1600 miligramów (10).
Zażywając dawki uzupełniające witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, należy pamiętać o zażywaniu wit. E, aby zapobiec ich utlenianiu (10).
Dieta zaproponowana przez dr Maxa Gersona (21), dość restrykcyjna w swych założeniach, skierowana jest również do pacjentów z zaawansowanymi stadiami raka. Jak podaje autor w swoich doniesieniach, udało mu się przy pomocy zastosowanej „terapii” doprowadzić do poprawy stanu zdrowia pacjentów o bardzo złych rokowaniach. Zaproponowana przez niego terapia opiera się na diecie niskobiałkowej, niskotłuszczowej, alkalicznej. Jest to w praktyce połączenie diety owocowo-warzywnej z uzupełnianiem niedoborów potasu oraz przeprowadzanie lewatyw z kawy w celu oczyszczenia organizmu. Te niekonwencjonalnie brzmiące metody zawarte są w dziele autora pt.: ”A Cancer Therapy: Results of 50 Cases”.
Hasik J. i wsp. (22) podkreślają, że bardzo ważnym aspektem diety u chorych na nowotwory jest jej łatwostrawność. Tak samo ważny, jak zawartość składników odżywczych w produktach, jest również sposób przyrządzania z nich potraw, tak aby nie traciły one swej wartości odżywczej, a jednocześnie były łatwe do strawienia i przyswojenia. Znacznie większą strawnością charakteryzują się potrawy gotowane, duszone (szczególnie wskazane jest duszenie na parze, co pozwala uniknąć straty składników odżywczych), rozdrabniane (przecieranie warzyw, obieranie skórki, robienie soków). Zaleca się unikania potraw smażonych, pieczonych i odgrzewanych. Należy zawsze mieć na względzie świeżość używanych produktów, jak i higienę własną przygotowującego posiłek.
Keane M. i Chase D. (10) podkreślają, jak ważne jest unikanie pewnych produktów w prawidłowej diecie antynowotworowej. Autorki zalecają unikanie napojów zawierających kofeinę. Twierdzą też, że niewskazane są wszelkiego rodzaju napoje gazowane. Dobrze jest też ograniczyć spożywanie słodyczy. Należy wystrzegać się wszelkiego rodzaju produktów wysokoprzetworzonych, wędzonych, konserwowanych czy marynowanych z uwagi na obecność w nich związków mutagennych i wolnych rodników. Sugerują, aby unikać tłuszczu zwierzęcego. Pieczywo jasne powinno być zastąpione ciemnym razowym z mąki pełnoprzemiałowej. Należy też zrezygnować z przekąsek typu chipsy. I oczywiście należy zrezygnować z wszelkiego rodzaju napojów alkoholowych.
Propozycje diet
Dieta podstawowa:
– powinna być bogata w białka roślinne i błonnik,
– zawierać małą ilość tłuszczu całkowitego i tłuszczów nasyconych,
– uwzględniać spożywanie dużych ilości fasoli, groszku, soczewicy, nasion, orzechów oraz innych owoców i warzyw.
Propozycja dania
Gotujemy na parze lub w szybkowarze warzywa (np. pomidory, paprykę, szparagi, szpinak, marchew, bataty, ignam). Następnie faszerujemy je ziarnami zbóż lub fasolą.
Dieta w przypadku niedowagi:
– powinna sprzyjać zwiększeniu masy ciała,
– być bogata w białko roślinne i błonnik,
– zawierać mało tłuszczów nasyconych,
– uwzględniać potrawy wysokoodżywcze i wysokotłuszczowe (orzechy, nasiona, produkty uzupełniające).
Dieta w nadwadze:
– powinna mieć na celu powolną, ale ustabilizowaną utratę wagi,
– być bogata w białko roślinne i błonnik,
– zawierać ograniczoną ilość tłuszczu całkowitego i tłuszczów nasyconych,
– zalecać spożywanie fasoli, grochu, soczewic.
Dieta w czasie chemioterapii:
– powinna być dietą bogatą w białka roślinne z małą zawartością tłuszczu całkowitego i tłuszczów nasyconych,
– mieć na celu zminimalizowanie skutków ubocznych chemioterapii i jednocześnie wspomożenie w leczeniu,
– zalecać picie dużej ilości płynów.
Dieta w czasie radioterapii:
– jest bogata w białka roślinne i błonnik,
– zawiera mało tłuszczów, w tym również tłuszczów nasyconych,
– uwzględnia dużą ilość potraw wysokoodżywczych (m.in. fasola, groch),
– ma na celu wzmocnienie układu odpornościowego pacjenta (19).
Jak wynika z prac wyżej wspomnianych autorów, nie można ustalić jednej uniwersalnej diety, gdyż musi ona być indywidualnie dopasowana do potrzeb żywieniowych pacjenta, jak i powinna uwzględniać jego zmienione chorobą odczucia smakowe. Sugerują oni, aby wziąć pod uwagę jego obecną masę ciała, typ leczenia, jakiemu jest poddawany oraz rodzaj choroby nowotworowej. Uwzględnić też stopień trudności w przyjmowaniu pokarmu oraz problemy z jego przyswajaniem. Uświadamia nam to, jak trudno podać jeden idealny przepis wspomagający leczenie, lecz z drugiej strony wskazuje, jak ogromne znaczenie ma odpowiednio dobrana i zbilansowana dieta w procesie leczenia choroby nowotworowej (10, 19).
Piśmiennictwo
1. Sikorski ZE: Chemia żywności, odżywcze i zdrowotne właściwości składników żywność, Wyd. naukowo- techniczne, Tom 3 Warszawa, 2007. 2. Ball S: Naturalne substancje przeciwnowotworowe, Medyk, 2000. 3. Venkatesveran V et al.: A Combination of Micronutrients Is Beneficial in Reducing the Incidence of Prostate Cancer and Increasing Survival in the Lady Transgenic Model. Cancer Prev Res (Phila Pa) 2009 Apr 28. 4. Forman MR: Nutrition and cancer prevention: A Multidisciplinary Perspective on Human Trials, Animal Review of Nutrition, 2004; 24: 223-254. 5. Kusznierewicz B et al.: Właściwości przeciwnowotworowe kapusty białej, żywność, nauka, technologia, jakość, 2007; 6(55): 20-34. 6. Peto J: Cancer epidemiology in the last century and the next decade. Nature 2001; 411: 390-395. 7. Alberts DS, Garcia DJ: An overview of clinical cancer chemoprevention studiem with emphasis on positive phase III studies. J Nutr 1995; 125: 692-697. 8. Milner JA: Diet and cancer: facts and controversies. Nutr Cancer, 2006; 56: 216-224. 9. Chen Z et al.: The Warbur effect and its cancer therapeutic implications. J Bioenerg Biomembr 2007; 39: 267-274. 10. Keane M, Chace D: Dieta w chorobach nowotworowych. Przewodnik po dietach wspomagających terapie antyrakowe. Wydawnictwo FILAR Wa-wa 1998. 11. DeBerardinis R J et al.: Yhe Biology of Cancer: Metabolic Reprogramming Fuels Cell Growth and Proliferation. Cell Metabolism 7, January 2008; Elsevier Inc. 12. Warburg O: The metabolism of tumours. Science 1956; 123: 309-314. 13. Chan JM, Gann PH, Giovannucci EL: Role of diet in prostate cancer development and progression. J Clin Oncol 2005; 32: 8152-8160. 14. Kromhout D, Bosschieter EB, Coulander C: The inverse relation between fish consumption and 20-year mortality from coronary heart disease. N Engl J Med 1985; 312: 1205-120. 15. Hayes DP: The Protective Role of Fruits and Vegetables against Radiation-Induced Cancer. Nutrition Reviews, Vol. 63, No. 9 September 2005; 303-311. 16. Milner JA: Functional foods and health: a US perspective. Br J Nutr 2002; 88(suppl 2): 151-158. 17. Miller E et al.: Rola flawonoidów jako przeciwutleniaczy w organizmie człowieka, Pol Merk Lek 2008; XXIV, 144: 556. 18. Reagen-Shaw S et al.: Combination of vitamin E and selenium causes on induction of apoptosis of human prostate cancer cell by enhancin Bax/Bcl-2 ratio. Prostate 2008 November 1; 68(15): 1624-1634. 19. Hasik J, Hryniewiecki L, Grzymisławski M: Dietetyka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL Wa-wa Wyd. II 1999. 20. Weinberg RA, Baer-Dubowska W: Podstawowe mechanizmy Nieodżywcze składniki roślin w chemoprewencji nowotworów oraz chorób serca i układu krążenia. Farm Pol Świat nauki, listopad 1996, 2000; 56: 1064-1070. 21. Gerson M: A Cancer Therapy: Results of Fifty Cases. Third Ed. Totality Books, Box 1035, Del Mar, California, 1977. 22. Gomułka WS, Rewelski W: Encyklopedia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN Wyd. X tom I, 498-501.
otrzymano: 2009-06-15
zaakceptowano do druku: 2009-07-15

Adres do korespondencji:
*Anna Grzegorczyk
Katedra Przetwórstwa Produktów Zwierzęcych, Wydział Technologii Żywności i Żywienia Człowieka Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja
ul. Balicka 122, 30-149 Kraków
e-mail: anna.grzegorczyk@op.pl

Medycyna Rodzinna 4/2009
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna