Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 3/2010, s. 36-40
Agnieszka Fiutak**
Odpowiedzialność karna za niepowodzenie w leczeniu
Definicja niepowodzenia w leczeniu
Niepowodzenie w leczeniu jest to nieprzewidziany, niepomyślny wynik leczenia, który nastąpił mimo prawidłowej diagnozy, zastosowanego właściwego leczenia oraz starannej opieki medycznej. Niepowodzenie lecznicze może zdarzyć się w każdym zaburzeniu chorobowym. W praktyce największa częstość niepomyślnych skutków obserwuje się w chorobach o tzw. piorunującym, rozwijającym się skrycie przebiegu, czy też w chorobach z niecharakterystycznymi objawami. Takimi chorobami są: choroby nowotworowe, choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze czy ostry stan infekcyjny. W chorobach tych, im pacjent zgłosi się do lekarza później, tym zwiększa się ryzyko niepowodzenia, mimo iż lekarz uczynił wszystko co mógł. Wtedy najczęściej pacjenci lub ich rodziny zarzucają lekarzom nieudolność i błędne leczenie. Pacjenci obarczają winą lekarza, że nie zostali wyleczeni. Inne zarzuty dotyczą m.in. przypadków, gdzie nie zastosowano drogich leków lub lekarz nie skierował pacjenta na leczenie do renomowanego ośrodka specjalistycznego w kraju lub zagranicą1. W pewnej części przypadków niepomyślny wynik leczenia może wynikać z nieprawidłowej organizacji placówki leczniczej, a także z powodu innych niedających się zdefiniować przyczyn.
Do zawodowego ryzyka lekarza należy ewentualność niepowodzenia, mimo jego całkowicie prawidłowego postępowania. Przyczyny niepowodzenia mogą zależeć od:
1) natury choroby:
a) jej rodzaju,
b) przebiegu,
c) okoliczności zachorowania i dostępności do leczenia,
d) innych zdarzeń nie dających się przewidzieć,
2) reaktywności organizmu samego chorego:
a) zbyt późne zgłoszenie się do lekarza,
b) nieprzestrzeganie zaleceń2.
Podstawy prawne obowiązku należytego leczenia
Podstawy prawne obowiązku należytego leczenia tworzą3:
1) art. 6 ust. 1 Praw Pacjenta4 stwierdzający, że „Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej”;
2) art. 8 Praw Pacjenta, który mówi: „Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych osoby wykonujące zawód medyczny kierują się zasadami etyki zawodowej określonymi przez właściwe samorządy zawodów medycznych”.
3) art. 2 ust. 1 u.z.l.l.d.5, który przewiduje, że „Wykonywanie zawodu lekarza polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje (...) świadczeń zdrowotnych (...)”;
4) art. 4 u.z.l.l.d. określający, że: „Lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej (...), zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością”;
5) art. 6, 8, art. 10 ust. 1, art. 56 ust. 1, art. 57 ust. 1 KEL6, które stanowią, że:
a) „Lekarz ma swobodę wyboru w zakresie metod postępowania, które uzna za najskuteczniejsze. Powinien jednak ograniczyć czynności diagnostyczne, lecznicze i zapobiegawcze do rzeczywiście potrzebnych choremu zgodnie z aktualnym stanem wiedzy” (art. 6).
b) „Lekarz powinien przeprowadzać wszelkie postępowanie diagnostyczne, lecznicze i zapobiegawcze z należytą starannością, poświęcając im niezbędny czas (art. 8).
c) „Lekarz nie powinien wykraczać poza swoje umiejętności zawodowe przy wykonywaniu czynności diagnostycznych, zapobiegawczych, leczniczych i orzeczniczych” (art. 10 ust. 1).
d) „Powinnością każdego lekarza jest stałe uzupełnianie i doskonalenie swej wiedzy i umiejętności zawodowych, a także przekazywanie ich swoim współpracownikom” (art. 56 ust. 1).
e) „Lekarzowi nie wolno posługiwać się metodami uznanymi przez naukę za szkodliwe, bezwartościowe lub niezweryfikowanymi naukowo. Nie wolno mu także współdziałać z osobami zajmującymi się leczeniem, a nie posiadającymi do tego uprawnień” (art. 57 ust. 1).
Za niepowodzenie w leczeniu lekarz może odpowiadać w przypadku popełnienia przestępstwa: nieumyślnego spowodowania śmierci człowieka (art. 155 k.k.7), nieumyślnego spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 2 k.k.) i nieumyślnego spowodowania lżejszego niż opisane w art. 156 k.k. naruszenia czynności ciała lub rozstroju zdrowia (art. 157 § 3 k.k.) oraz nieumyślnego narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 § 3 k.k.)8. Nie ma przepisu, który pozwalałby na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lekarza jedynie za sam fakt niewłaściwego zastosowania przezeń leczenia, bez względu na ewentualne jego następstwa9.
Do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej za nieumyślne spowodowanie śmierci lub utraty zdrowia niezbędne jest:
1) powstanie w świecie zewnętrznym określonej zmiany opisanej jako znamię skutku w normie prawa karnego; w kontekście omawianej przez nas problematyki zmianą tą są: śmierć pacjenta (art. 155 k.k.), wystąpienie u niego ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 k.k.), naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia w stopniu lżejszym (art. 157 k.k.) oraz wystąpienie stanu bezpośredniego niebezpieczeństwa utraty przez pacjenta życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.);
2) stwierdzenie związku przyczynowego między taką zmianą (skutkiem) a czynem sprawcy;
3) stwierdzenie przypisywalności określonemu lekarzowi takiego skutku10.
Nieumyślne spowodowanie śmierci
Do przyjęcia odpowiedzialności z art. 155 k.k. dochodzi jedynie wtedy, gdy śmierć człowieka jest następstwem działania sprawcy, polegającym na zachowaniu przeciętnego obowiązku ostrożności w sytuacji, w której na podstawie normalnej zdolności przewidywania i ogólnego obowiązku dbałości o życie ludzkie lub przewidywania skutków własnych działań można wymagać od człowieka, aby nie dopuścił do nastąpienia przestępnego skutku11. W wypadku spowodowania nieumyślnie „śmierci klinicznej” pacjenta, gdy stan ten zdołano w wyniku stosowanych zabiegów reanimacyjnych odwrócić – sprawca nie odpowiada na podstawie art. 155 k.k., lecz za nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w postaci choroby realnie zagrażającej życiu (art. 156 § 2 k.k.).
Do przypisania sprawcy odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że zachował się on nieostrożnie, co wywołało negatywny, społecznie szkodliwy skutek, lecz – przede wszystkim – ustalenia, że był świadomy tego, że swoim nieostrożnym zachowaniem może zrealizować znamiona czynu zabronionego (przewidywał taką możliwość) bądź też ustalenie, że jakkolwiek możliwości tej nie przewidywał, to mógł ją przewidzieć12. Pomimo że opinie biegłych jednoznacznie wskazały, „iż oskarżony popełnił błąd w sztuce medycznej, gdyż dokonał błędnej interpretacji objawów klinicznych, postawił nieprawidłową diagnozę oraz zaordynował niewłaściwe leki” Sąd Najwyższy stwierdził, że „nie można z całą pewnością ustalić, czy nawet gdyby oskarżony postawił prawidłową diagnozę, to z uwagi na „piorunujący” przebieg choroby, życie pokrzywdzonego zostałoby uratowane”13. Wśród błędów popełnionych przez lekarzy będących podstawą odpowiedzialności z art. 155 k.k. można wyróżnić: uszkodzenie dużego naczynia krwionośnego podczas laparotomii zwiadowczej z następowym śmiertelnym wykrwawieniem; nieprawidłowe prowadzenie znieczulenia ogólnego; nieprawidłowe ustalenie sytuacji położniczej, przeprowadzenie prób zabiegu vacuum, mimo przeciwwskazań i przez to doprowadzenie do zbyt późnego rozwiązania u pacjentki cesarskim cięciem i urodzenie dziecka z ciężką kwasicą metaboliczną, co spowodowało ogniska krwotoczne w prawej półkuli mózgu i móżdżku, niedodmę płuc oraz ostre przekrwienie narządów, czym nieumyślnie lekarz doprowadził do śmierci dziecka14.
Powstanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu
Przedmiotem ochrony z art. 156 k.k. jest zdrowie człowieka. Ciężki uszczerbek na zdrowiu jest terminem oznaczającym, przede wszystkim zbiorcze określenie dla bardziej szczegółowo opisanych poszczególnych ciężkich skutków dla zdrowia ludzkiego w postaci pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia; innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej nieuleczalnej choroby lub długotrwałej choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała15. Odpowiedzialność za przestępstwa skutkowe niesie ze sobą przypisanie sprawcy zarzucalności zamiaru spowodowania jakiegokolwiek uszkodzenia ciała czy rozstroju zdrowia, a nie uszkodzenia określonego narządu ani niespowodowania konkretnego czasu egzystencji zakłóceń funkcjonowania takiego narządu16. Przykładami naruszenia przedmiotu ochrony z art. 156 k.k., za które lekarz poniesie odpowiedzialność są: długotrwałe leczenie gentamycyną pacjenta zgłaszającego narastające kłopoty ze słuchem, bez kontroli słuchu, z następową obustronną głuchotą; nieprawidłowe prowadzenie porodu doprowadzające do porażenia dziecięcego u dziecka; nie rozpoznanie przez lekarza-okulistę obecności ciała obcego w gałce ocznej, co doprowadziło do następowej ślepoty oka; nieprawidłowe zaopatrzenie ortopedyczne złamania kończyny dolnej z nierozpoznanymi objawami ostrego niedokrwienia, doprowadzające do jej utraty.
Powstanie lekkiego I średniego uszczerbku ciała oraz uszkodzenie prenatalne
Występki określone w art. 157 oraz w 157a k.k. są przestępstwami powszechnymi w wypadku popełnienia ich poprzez działanie i wówczas ich sprawcą może być każdy człowiek, są natomiast przestępstwami indywidualnymi, gdy zachowanie się sprawcy ma formę zaniechania, bowiem w takim wypadku, zgodnie z art. 2 k.k., jego podmiotem może być tylko osoba, na której ciąży prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi17. Lekarz poniesie odpowiedzialność karną za przestępstwa naruszenia czynności ciała lub rozstroju zdrowia określone w art. 157 i 157a k.k., np. gdy podejmie leczenie zachowawcze złamania kończyny, mimo istnienia wskazań do leczenia operacyjnego, skutkujące znacznym przedłużeniem czasu wyłączenia funkcji kończyny; nie zastosuje mimo wskazań antybiotykoterapii, co przedłuży czas trwania procesu chorobowego; dojdzie do zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby pacjenta przebywającego w oddziale szpitalnym.
Narażenie na utratę życia albo ciężki uszczerbek na zdrowiu
Przedmiotem występku określonego w art. 160 k.k. jest życie lub zdrowie konkretnego człowieka. Lekarz, który uchyla się – wbrew obowiązkowi – od udzielenia pomocy ciężko choremu lub rannemu, naraża go tym samym na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu18. W wypadku zaistnienia skutku w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu uzasadniona jest kumulatywna kwalifikacja czynu na podstawie art. 160 w zw. z art. 155 lub 156 k.k.19. Lekarz będzie odpowiadał karnie za naruszenie przepisu 160 k.k., gdy np. nieuzasadnione opóźnienie zabiegu operacyjnego doprowadziło do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta; nastąpił brak niezbędnej w określonej sytuacji zdrowotnej ścisłej obserwacji stanu chorego; zaniechał zbadania pacjentki, pomimo informowania go o pogarszającym się ogólnym stanie zdrowia po zabiegu wyłyżeczkowania jamy macicy; nie zlecił konsultacji i wykonania niezbędnych badań dodatkowych (np. nakłucia lędźwiowego) oraz ich nie wykonał20.
I tak przykładowo: lekarka rentgenodiagnosta, przeprowadzając w pracowni tomografii komputerowej badania głowy pacjentek oddziału neurologicznego Bogusławy S. i Heleny W., podczas dokonywania opisu i rozpoznania lekarskiego na podstawie prawidłowo wykonanych zdjęć tomografem, na których widoczne były prawidłowe wpisy danych osobowych pacjentek, przypisała zmiany chorobowe widoczne na zdjęciu głowy Heleny W. – pacjentce Bogusławie S., a wydana przez nią wadliwa diagnoza i jej niezweryfikowanie przez lekarza oddziału neurochirurgii doprowadziła do przeprowadzenia na pacjentce Bogusławie S. dwóch zbędnych zabiegów operacyjnych, stanowiących bezpośrednie narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Sąd Najwyższy w przedmiotowej sprawie stwierdził, że „Końcowy błąd terapeutyczny polegający na skierowaniu pacjentki na operację neurochirurgiczną, mimo że stan jej zdrowia w ogóle nie uzasadniał wykonania takiego zabiegu, był następstwem rażąco niestarannego wykonania obowiązków przez lekarkę [rentgenodiagnostę – A.F.], ale również w dalszej kolejności przez innych lekarzy, którzy przyjęli od niej dokumentację diagnostyczną i powinni byli zdecydować na jej podstawie o sposobie leczenia”21. Organ ten uznał, że „Błąd diagnostyczny był w tym wypadku zauważalny prima facie i miał charakter tak ewidentny, że dla usunięcia go w procesie leczenia pacjentki nie zachodziła nawet potrzeba wykorzystania wiedzy medycznej. Wystarczyło z należytą starannością i w całości czytać wyniki badań, by zauważyć, że opis zmian chorobowych sporządzono na podstawie badania innej pacjentki”22.
Bez znaczenia dla odpowiedzialności karnej z art. 160 k.k. jest, czy lekarz-gwarant w wyniku zaniechania udzielenia świadczenia zdrowotnego spowodował taki stan rzeczy, w którym pacjent znalazł się w sytuacji grożącej bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia, mimo iż poprzednio w takim stanie nie był, czy też lekarz-gwarant w wyniku zaniechania udzielenia świadczenia zdrowotnego zdynamizował swą bezczynnością przebieg i rozwój procesów chorobowych u pacjenta w ten sposób, że zaczęły one bezpośrednio zagrażać jego życiu lub zdrowiu23.
Jak Sąd Najwyższy stwierdził: „Przechowywanie silnie trującego środka na oddziale szpitalnym w szafce obok leków stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjentów tego oddziału, gdyż w każdej chwili może być on pomyłkowo użyty do celów leczniczych. Fakt zaistnienia takiej pomyłki jest wysoce prawdopodobny i realnie możliwy w każdym czasie. Tego rodzaju działanie zatem wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 160 k.k.”24.
Jeżeli lekarz w konkretnym przypadku był tzw. gwarantem bezpieczeństwa osoby zagrożonej na swym zdrowiu lub życiu, to odpowiedzialność karną należy rozważyć na płaszczyźnie art. 160 § 2 k.k. lub art. 160 § 3 k.k. Przestępstwo z art. 160 § 3 k.k. charakteryzuje się nieumyślnością, czyli sprawca nie ma zamiaru narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naraża go jednak w wyniku niezachowania wymaganej w danych okolicznościach ostrożności, w sytuacji, w której sprawca narażenia człowieka przewidywał lub obiektywnie biorąc, mógł przewidzieć25.
W orzecznictwie stwierdza się, że „lekarz-gwarant poniesie odpowiedzialność karną z art. 160 § 2 lub § 3 k.k., gdy swoim zachowaniem zdynamizował owo bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku dla zdrowia u osoby, wobec której występował w roli gwaranta nienastąpienia skutku. Warunkiem odpowiedzialności karnej lekarza-gwaranta z art. 160 § 2 i 3 k.k. jest obiektywne przypisanie mu skutku należącego do znamion strony przedmiotowej objętego tym przepisem przestępstwa. Warunek ten będzie spełniony, gdy zostanie dowiedzione ustalenie, że pożądane zachowanie alternatywne, stanowiące realizację ciążącego na lekarzu obowiązku zapobiegłoby przed realnym zdynamizowaniem narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu”26.
Podsumowanie
Według danych statystycznych, w Polsce z powodu błędów medycznych aż 11% chorych ma poważne problemy zdrowotne. Tych błędów mogłoby być trzykrotnie mniej, gdyby były one ujawniane, a nie ukrywane. Liczba błędów skrywanych przed wymiarem sprawiedliwości i opinią publiczną sięga około 50%, a często nawet dochodzi do ponad 90%. Zdarzenia te są co piątą przyczyną zgonów i częściej pacjent umiera z powodu błędu niż np. raka piersi czy wypadku drogowego. Z. Wojtasiński pisze, że „pierwszy anonimowy sondaż Towarzystwa Promocji Jakości Opieki Zdrowia w Polsce, przeprowadzony wśród 1200 pracowników służby zdrowia, ujawnił, że 78,5% lekarzy i pielęgniarek uczestniczyło w zdarzeniu niepożądanym”27. Badania przeprowadzone przez CBOS w latach 2000-2001 wskazują, że 31% respondentów spotkało się bezpośrednio z błędem lekarskim28. Przyjmuje się, że w Polsce popełnianych jest ok. 15-20 tys. błędów lekarskich każdego roku29. Z. Wojtasiński podaje, że w latach 2004-2006 do dyrekcji szpitali, Ministerstwa Zdrowia, izb lekarskich i prokuratury wpłynęło ponad 20 tys. skarg i spraw z powodu utraty zdrowia lub życia z winy lekarza30. Według badań przeprowadzonych przez CBOS w 2006 r., tylko 8% respondentów biorących udział w badaniach zgłosiłoby popełnienie błędu lub niedbalstwa przez personel medyczny do organów ścigania – prokuratury31.
Przypadki, w których dochodzi do procesów karnych, gdzie oskarżonym jest lekarz lub inny pracownik służby zdrowia, należą w Polsce jeszcze do rzadkości. Odpowiedzialność karna to bardzo ważny, a niedoceniany przez lekarzy aspekt odpowiedzialności.

**Autorka jest prawnikiem, redaktor naczelną „Edukacji Prawniczej”, pielęgniarką z 9-letnim stażem, doktorantką WPiA Uczelni Łazarskiego w Warszawie. Specjalizuje się w prawie karnym i medycznym.
1Z. Marek, Niepowodzenie lecznicze, Pr. i Med. 2000, Nr 8 (vol 2), s. 140-144,
2Ibidem, s. 140-144.
3M. Filar [W:] M. Filar, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, P. Zaborowski, Odpowiedzialność lekarzy i zakładów opieki zdrowotnej, Warszawa 2005, s. 134-135.
4Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, Dz.U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm., dalej jako: Prawa Pacjenta.
5Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty, t. jedn.: Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm., dalej jako: u.z.l.l.d.
6Kodeks Etyki Lekarskiej, T. jedn. z dnia 2 stycznia 2004 r. zawierający zmiany uchwalone w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy; http://www.mp.pl/prawo, www.nil.org.pl, dalej jako KEL.
7Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm., dalej jako: k.k.
8M. Filar [W:] M. Filar, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, P. Zaborowski, Odpowiedzialność lekarzy ..., op. cit., s. 130.
9M. Filar, Lekarskie prawo karne, Kraków 2000, s. 84-84;Odpowiedzialność karna za sam „błąd w sztuce”, niezależnie od jego następstw, znana była niektórym kodeksom karnym pierwszej połowy XIX w., dziś w przypadkach takich można ponieść odpowiedzialność zawodową przed sądem dyscyplinarnym oraz tzw. odpowiedzialność służbową.
10M. Filar [W:] M. Filar, S. Krześ, E. Marszałkowska-Krześ, P. Zaborowski, Odpowiedzialność lekarza ..., op. cit., s. 135-136.
11B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom I. Komentarz do artykułów 117-221, Warszawa 2006, s. 296.
12Ibidem, s. 298.
13Postanowienie SN z dnia 23 sierpnia 2007 r., IV KK 222/07, niepubl.
14Postanowienie SN z dnia 14 grudnia 2005 r., V KK 175/05, OSNwSK 2005, Nr 1, poz. 2429.
15B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny ..., op. cit., s. 310-311.
16Ibidem, s. 324; wyrok SA w Krakowie z dnia 10 lipca 1996 r., II Aka 141/96, KZS 1996, Nr 7-8, poz. 53; wyrok SA w Katowicach z dnia 25 października 1994 r., II Akr 285/94, OSA 1995, Nr 10, poz. 43.
17B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny ..., op. cit., s. 342.
18Ibidem, s. 403; wyrok SN z dnia 28 kwietnia 1994 r., WR 70/94, OSNKW 1994, Nr 11-12, poz. 70, z aprobującą glosą A. Liszewskiej, Pal. 1995, Nr 5-6, poz. 236; wyrok N z dnia 28 kwietnia 2000 r., V KKN 318/99, Prok. i Pr. 2000, Nr 12, poz. 6.
19Por. A. Marek, Komentarz do kodeksu karnego. Część szczególna, Warszawa 2000, s. 407.
20Zob. postanowienie SN z dnia 26 września 2001 r., IV KKN 395/00, LEX nr 51401; postanowienie SN z dnia 9 grudnia 2002 r., V KKN 413/01, niepubl.; wyrok SN z dnia 1 kwietnia 2008 r., IV KK 381/07, OSNKW 2008, Nr 7, poz. 58; wyrok SN z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN 347/99, Legalis.
21Wyrok SN z dnia 24 lutego 2005 r., V KK 375/04, OSNKW 2005, Nr 3, poz. 31.
22Ibidem.
23B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny ..., op. cit., s. 403; wyrok SN z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN 347/99, op. cit.
24Wyrok SN z dnia 27 października 1983 r., II KR 219/83, OSNKW 1984, Nr 5-6, poz. 54 z glosą G. Rejman, OSP 1984, Nr 11, poz. 228; B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny ..., op. cit., s. 404.
25B. Michalski [W:] A. Wąsek (red.), Kodeks karny ..., op. cit., s. 408; wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2000 r., V KKN 318/99, Prok. i Pr. 2000, Nr 12, poz. 6, wkł.
26Wyrok SN z dnia 1 kwietnia 2008 r., IV KK 381/07, op. cit.; wyrok SN z dnia 5 listopada 2002 r., IV KKN 347/99, op. cit.; postanowienie SN z dnia 3 czerwca 2004 r., V KK 37/04, OSNKW 2004, Nr 7-8, poz. 73.
27Z. Wojtasiński, Plaga błędów medycznych, Wprost 2005, Nr 23 (1175).
28Informacja zawarta w liście przewodniczącego Stowarzyszenia Pacjentów Primum Non Nocere do osób współpracujących ze Stowarzyszeniem; http://www.sppnn.org.pl; http://www.cbos.org.pl, stan na dzień 15.5.2009 r.
29H. Kleszcz, Zmowa milczenia wokół błędów lekarskich i zaniedbań: Epidemia złej praktyki? Służba Zdrowia z dnia 20-29 czerwca 2002 r., Nr 48-50 (3146-3147) http://www.sluzbazdrowia.com.pl, /html/mire3145.php. stan na 13.10.2010 r.
30Z. Wojtasiński, op. cit.; http://www.ichs.pl, stan na dzień 15.05.2009 r.
31O roszczeniach pacjentów i odszkodowaniach, Komunikat z badań CBOS Nr BS/105/2006, Warszawa czerwiec 2006, http://cbos.pl, stan na dzień 13.10.2010 r.
Medycyna Rodzinna 3/2010
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna