Ponad 7000 publikacji medycznych!
Statystyki za 2021 rok:
odsłony: 8 805 378
Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu
© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2018, s. 307-314 | DOI: 10.25121/MR.2018.21.4.307
Paula Dębek1, Anna Piotrowska2, Magdalena Nastałek3, Natalia Totko-Borkusiewicz4, Olga Czerwińska-Ledwig2, Roxana Zuziak2, Wanda Pilch2
Zastosowanie kwasu azelainowego w wybranych schorzeniach dermatologicznych
The use of azelaic acid in selected dermatological disorders
1Koło Naukowe przy Zakładzie Biochemii i Podstaw Kosmetologii, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
2Zakład Biochemii i Podstaw Kosmetologii, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
3Zakład Kosmetologii Profesjonalnej, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
4Studia doktoranckie, Wydział Rehabilitacji Ruchowej, Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
Summary
Introduction. Dermatoses, such as acne vulgaris, acne rosacea and hyperpigmentations, are an increasingly common problem, their chronic character affecting the quality of life of the affected people. One of the substances with a multidirectional mechanism of action and a wide spectrum of applications is azelaic acid.
Aim. The aim of this paper was to present azelaic acid as a substance suitable for treatment of many skin problems.
Material and methods. The authors have analyzed the literature from 1986-2018, looking for works indicating the mechanism, effectiveness and safety of azelaic acid treatment in selected diseases.
Results. This ingredient proved to meet the high requirements.
Conclusions. Systematic use of azelaic acid reduces acne lesions, lightens discolorations and eliminates most of the symptoms of rosacea. It is used alone or in polytherapy, however combined therapies require further clinical trials indicating the directionality of such treatment.



Wstęp
Każdego dnia człowiek konfrontowany jest z kultem młodości. Media społecznościowe, telewizja i prasa narzucają stosunkowo ujednolicony model wyglądu: piękne ciało, zdrowy tryb życia i przede wszystkim nieskazitelna cera. Specjaliści z dziedzin, takich jak: chirurgia plastyczna, medycyna estetyczna oraz kosmetologia, robią wszystko, by zaspokoić wszelkie potrzeby klientów (1).
Zabiegi oparte zarówno na AHA (alfa-hydroksykwasy, ang. alfa-hydroxyacids), BHA (beta-hydroksykwasy, ang. beta-hydroxyacids), jak i PHA (polihydroksykwasy, ang. polihydroxyacids) są jednymi z najczęściej wybieranych zabiegów kosmetycznych ze względów bezpieczeństwa stosowania, skuteczności działania i szybkości wykonywania zabiegu (2). Różnorodność właściwości hydroksykwasów pozwala na stosowanie ich w celu niwelowania objawów wielu chorób i problemów natury estetycznej. Głównymi celami są: terapia anti-age (m.in. kwas trójchlorooctowy, retinol), walka z trądzikiem pospolitym (np. kwas migdałowy, salicylowy, glikolowy) oraz usuwanie przebarwień (kwas mlekowy, retinol, kwas fitowy) (3). Wychodząc naprzeciw potrzebom rynku, powstają coraz to nowsze mieszanki kwasów oraz nośniki i bazy, które zapewniają ich bezpieczne i skuteczne stosowanie, oraz bardziej szczegółowo badane są działania kwasów już wykorzystywanych.
Kwas azelainowy (ang. azelaic acid ? AzA) ostatnimi laty zyskał na popularności nie tylko w medycynie, ale również w kosmetologii. Jego szerokie spektrum działania i bezpieczeństwo użycia (brak działania fotouczulającego oraz fototoksycznego) sprawia, że cenią go zarówno kosmetolodzy, jak i klienci. Działanie antybakteryjne, przeciwzapalne i zmniejszające nadmierną keratynizację umożliwia walkę z trądzikiem pospolitym oraz trądzikiem różowatym, a hamowanie melanogenezy pozwala pozbyć się przebarwień. Brak agresywnego działania na skórę sprawia, że nadaje się również do skór reaktywnych i wrażliwych (4).
Ten dwukarboksylowy kwas znaleźć można w produktach aptecznych, kosmetykach pielęgnacyjnych i w produktach przeznaczonych do użytku profesjonalnego, a wiedza o możliwościach i ograniczeniach jego stosowania jest dla kosmetologa nieodzowna.
Cel pracy
Celem pracy było przedstawienie potwierdzonych naukowo możliwości, jakie daje terapia kwasem azelainowym i spektrum zmian skórnych, które mogą być niwelowane dzięki jego zastosowaniu.
Materiał i metody
Dokonano przeglądu piśmiennictwa naukowego z zasobów bibliotecznych Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie oraz bazy danych PubMed. Zastosowano następujące słowa klucze i ich kombinacje: kwas azelainowy, trądzik (acne), trądzik różowaty (rosacea), przebarwienia (hyperpigmentation). Do analizy wybrano publikacje z lat 1986-2018 o charakterze przeglądowym, badawczym i kazuistycznym.
Wyniki przeglądu
Właściwości fizykochemiczne kwasu azelainowego
Kwas azelainowy to dziewięciowęglowy kwas dwukarboksylowy (kwas 1,7-heptanodikarboksylowy, C9H16O4) o niedużej masie molowej (188,2 g/mol). Wartość pKa wskazująca moc kwasu w 25°C wynosi 4,55 (5). AzA słabo rozpuszcza się w zimnej wodzie, natomiast dobrze w etanolu, gorącej wodzie i rozpuszczalnikach organicznych. Słaba rozpuszczalność kwasu azelainowego w wodzie jest utrudnieniem dla technologów opracowujących składy preparatów kosmetycznych, dlatego też prowadzi się badania nad wytworzeniem pochodnych (5). Przykładem jest azeloglicyna (ang. potassium azeloyl diglycinate). Związek ten jest łatwo rozpuszczalną w wodzie cieczą. Utrzymując właściwości lecznicze kwasu azelainowego, dodatkowo wykazuje działanie nawilżające (glicyna) i wzmacnia barierę naskórkową.
Kwas azelainowy wytwarzany jest naturalnie przez drożdże komensalne Malassezia furfur, będące częścią fizjologicznej flory skórnej. Znajdzie się również w roślinach: jęczmieniu, pszenicy i życie (6).
Biodostępność i mechanizm działania
Po miejscowej aplikacji 1 g kwasu o stężeniu 20% wykazano biodostępność na poziomie 3%, natomiast po aplikacji tej samej ilości 15% kwasu po 12 h osiągnięto 8% (7). A właśnie tak wysokie stężenia są konieczne dla uzyskania skutecznego działania farmakologicznego. Większość kwasów dikarboksylowych transportowana jest do komórek poprzez specjalne nośniki białkowe, natomiast mechanizm transportu AzA nie został jeszcze dokładnie poznany. Usuwany jest głównie z moczem w niezmienionej postaci bądź ulega przemianom metabolicznym w mitochondriach (8).
Mechanizm działania
Kwas azelainowy działa bakteriobójczo na Propionibacterium acnes, ale także w stosunku do wielu innych drobnoustrojów skórnych. Zarówno w badaniach in vitro, jak i in vivo potwierdzono wpływ na kolonizację S. aureus i S. epidermidis. Ma działanie przeciwdrobnoustrojowe zarówno na tlenowe, jak i beztlenowe, chociaż dokładny mechanizm działania pozostaje nie w pełni wyjaśniony. Kwas ten jest odwracalnym inhibitorem tyrozynazy i innych oksydoreduktaz oraz hamuje procesy utleniania w mitochondriach. Może także hamować beztlenową glikolizę. Prócz wpływu na metabolizm, aktywność enzymatyczną wskazuje zdolność do zmiany pH wewnątrz komórek. Cząsteczki kwasu mogą być aktywnie transportowane do wnętrza komórek bakteryjnych, a niższe pH środowiska może zwiększyć działanie bakteriobójcze. Do chwili obecnej nie zidentyfikowano opornych szczepów P. acnes na kwas azelainowy (9). W badaniach klinicznych u pacjentów z trądzikiem po 6 miesiącach uzyskano zmniejszenie mikroflory, w tym pakietowców aż 244-krotnie (10). Badań w modelu in vitro podjęła się m.in. grupa Leeming (11). Kolonie P. acnes oraz Staphylococcus epidermidis traktowano kwasem azelainowym o stężeniu 0,5 mol/l. Wykazano działanie bakteriobójcze na oba gatunki, dowiedziono jednak, że jest ono zależne od dostępności w medium hodowlanym składników odżywczych. P. acnes w bulionie odżywczym wykazywały10-krotnie wyższy wskaźnik przeżycia, natomiast S. epidermidis aż 50-krotnie.
Praca Cunliffe i Holland (12) dowodzi wpływu AzA na zmiany zapalne i niezapalne. Wydzielanie sebum zmniejszyło się o 5,4%. Ilość pakietowców zmalała 2500-krotnie, natomiast Propionibacterium spp. 44-krotnie. Bojar i wsp. (13) badali wpływ kwasu w różnych stężeniach na S. epidermidis. W przypadku kwasu o stężeniu 25 mmol/l wzrost bakterii został całkowicie zahamowany, stężenie 5 mmol/l zahamowało go o 64%, a 1 mmol/l o 74%. Badania udowodniły również, że AzA hamuje syntezę białek, DNA oraz RNA bakterii (stężenie 100 mmol/l).
AzA wpływa na aktywność kilku enzymów. Badanie na homologicznej z enzymem skóry ludzkiej tyrozynazie pozyskanej z grzybów (Agaricus bisporus) wykazały, że kwas azelainowy wiąże się z aktywnym miejscem tyrozynazy zamiast jej naturalnego substratu: L-tyrozynazy, blokując tym samym powstawanie melaniny (14). Kolejnym enzymem jest 5-alfa-reduktaza, która katalizuje reakcję przemiany testosteronu w dihydroksytestosteron (DHT). Pod koniec XX wieku dowiedziono, że kwas azelainowy już w stężeniu 0,2 mmol/l hamuje jego działanie, natomiast w stężeniu 3 mmol/l całkowicie go blokuje. Zastosowanie tej terapii jest skuteczne w leczeniu patologii skóry związanej z hiperandrogenizmem (15). Przez nadmierne wydzielanie i aktywność enzymu 5-alfa-reduktazy dochodzi do przerostu gruczołów łojowych. Zahamowanie tej reakcji będzie prowadziło do wyregulowania pracy gruczołów łojowych i zmniejszenia zmian zapalnych i trądzikowych wywołanych łojotokiem (16).
W wielu badaniach klinicznych dowiedziono, że kwas azelainowy prowadzi do widocznego zmniejszenia stanu zapalnego. Wydaje się, że może to być konsekwencją nie tylko złagodzenia stanów chorobowych, ale także bezpośredniej roli w zmniejszaniu wytwarzania czynników prozapalnych i aktywacji układu immunologicznego (9).
Wykorzystanie w kosmetologii
Zarówno w gabinetach dermatologicznych, jak i kosmetologicznych wykorzystuje się kwas azelainowy w formie peelingu chemicznego w czystej postaci bądź w mieszankach kwasów. Zastosowanie mają toniki oraz kremy wzbogacone o AzA. W preparatach aptecznych w postaci kremu lub żelu występuje w stężeniu 5-20%, spotykane są także połączenia np. z kwasem pirogronowym o stężeniu 5%.
Przeciwwskazania do wykonywania zabiegów z użyciem kwasu azelainowego
Do każdego wykonywanego peelingu chemicznego przeciwwskazania są takie same i kwas azelainowy nie jest wyjątkiem. Przed wykonaniem zabiegu należy przeprowadzić dokładny wywiad, uwzględniając przede wszystkim wykonywane w ostatnim czasie zabiegi zarówno kosmetyczne, estetyczne, jak i chirurgiczne. Nie należy wykonywać peelingów chemicznych podczas leczenia dermatologicznego (leczenie ogólne i miejscowe pochodnymi retinolu). Zarówno ciąża, jak i okres laktacji wyklucza zastosowanie terapii kwasami. Nie można nałożyć peelingu na twarz z aktywnym trądzikiem, opryszczką, przerwaną ciągłością skóry oraz tendencją do powstawania bliznowców. Niewyrównane choroby metaboliczne, niektóre choroby autoimmunologiczne (pęcherzyce i kolagenozy) oraz alergia na AzA także są przeciwwskazaniem. Warto przypomnieć pacjentowi o obowiązku unikania ekspozycji na słońce i zabezpieczania kremami z filtrem w celu uniknięcia powstania przebarwień i podrażnienia (17).
Trądzik
Powstawanie trądziku jest procesem złożonym i wieloczynnikowym. Jednym z powodów powstawania zmian jest przerost gruczołów łojowych, co prowadzi do nadmiernej produkcji łoju. Przewody wyprowadzające oraz ujścia gruczołów łojowych nadmiernie rogowacieją, dochodzi do nagromadzenia się P. acnes, czego następstwem jest powstanie stanu zapalnego. Znaczną rolę odgrywają również androgeny (18). U wielu kobiet można również zaobserwować zaostrzenia przed miesiączką (19). Nadmierne wydzielanie i aktywność enzymu 5-alfa-reduktazy typu I powodują łojotok ze zwiększonym tempem przepływu oraz nieprawidłowy skład łoju. Skutkiem jest powstawanie zaskórników, które tworzą się poprzez zwiększenie ilości wolnych kwasów tłuszczowych, uwalnianych pod wpływem enzymów bakteryjnych P. acnes oraz nieprawidłowy rozwój korneocytów (18). Wśród innych czynników wymienia się stosowanie niektórych leków (np. preparaty steroidowe) i stosowanie kosmetyków zawierających w swoim składzie substancje komedogenne (m.in. olej parafinowy, olej kokosowy) (20).
Kwas azelainowy w walce z trądzikiem

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
  • Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
  • Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
  • Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.

Opcja #1

19

Wybieram
  • dostęp do tego artykułu
  • dostęp na 7 dni

uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony

Opcja #2

49

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 30 dni
  • najpopularniejsza opcja

Opcja #3

119

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 90 dni
  • oszczędzasz 28 zł
Piśmiennictwo
1. Placek W: Dermatologia estetyczna. Termedia, Poznań 2016.
2. Roguś-Skorupska D, Chodorowska G: Peelingi w dermatologii. Nowa Med 2005; 2: 71-74.
3. Fischer TC, Perosino E, Poli F et al.: Chemical peels in aesthetic dermatology: an update 2009 TC. J Eur Acad Dermatol Venereol 2010; 24(3): 281-292.
4. Czarnota A: Chemoeksfoliacja ? substancje stosowane w peelingach medycznych oraz wskazania do ich stosowania. Kosmetologia estetyczna 2017; 2/6: 147.
5. https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/2266#section=Top.
6. Del Rosso JQ: Azelaic Acid Topical Formulations: Differentiation of 15% Gel and 15% Foam. J Clin Aesthet Dermatol 2017; 10(3): 37-40.
7. Nguyen QH, Bui TP: Azelaic acid: pharmacokinetic and pharmacodynamic properties and its therapeutic role in hyperpigmentary disorders and acne. Int J Dermatol 1995; 34(2): 75-84.
8. Draelos ZD, Pugliese PT: Fizjologia skóry. Teoria i praktyka. MedPharm, Wrocław 2014.
9. Schulte BC, Wu W, Rosen T: Azelaic Acid: Evidence-based Update on Mechanism of Action and Clinical Application. J Drugs Dermatol 2015; 14(9): 964-968.
10. Bladon PT, Burke BM, Cunliffe WJ et al.: Topical azelaic acid and the treatment of acne: a clinical and laboratory comparison with oral tetraeycline. Br J Dermatol 1986; 114: 493-499.
11. Leeming JP, Holland KT, Bojar RA: The in vitro antimicrobial effect of azelaic acid. Br J Dermatol 1986; 115(5): 551-556.
12. Cunliffe WJ, Holland KT: Clinical and laboratory studies on treatment with 20% azelaic acid cream for acne. Acta Derm Venereol Suppl (Stockh) 1989; 143: 31-34.
13. Bojar RA, Holland KT, Leeming JP et al.: Azelaic acid: its uptake and mode of action in Staphylococcus epidermidis. J Appl Bacteriol 1988; 64(6): 497-504.
14. Sima VH, Patris S, Aydogmus Z et al.: Tyrosinase immobilized magnetic nanobeads for the amperometric assay of enzyme inhibitors. Talanta 2011; 83(3): 980-987.
15. Stamatiadis D, Bulteau-Portois MC, Mowszowicz I: Inhibition of 5α-reductase activity in human skin by zinc and azelaic acid. Br J Dermatol 1988; 119(5): 627-632.
16. Flis A: Inhibitory wydzielania sebum i substancje regulujące aktywność gruczołów łojowych. Th!nk 2012; 3(11): 35-42.
17. http://medicest.pl/peelingi-medyczne-chemiczne/.
18. Adamski Z, Kaszuba A: Dermatologia dla kosmetologów. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2015.
19. Iwanek K: Trądzik pospolity. Wydawnictwo Medyczne Medyk Sp. z o.o., Warszawa 2015.
20. Janda K, Chwiłkowska M: Trądzik pospolity ? etiologia, klasyfikacja, leczenie. Wydawnictwo Annales Academiae Medicae Stetinensis ? Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie 2014.
21. Begatin E: Adult female acne. Azelaic acid in the treatment of acne in adult females. Introduction. Pharmacol Physiol 2014; 27(1): 1-2.
22. Thielitz A, Lux A, Wiede A et al.: A randomized investigator-blind parallel-group study to assess efficacy and safety of azelaic acid 15% gel vs. adapalene 0.1% gel in the treatment and maintenance treatment of female adult acne. J Eur Acad Dermatol Venereol 2015; 29(4): 789-796.
23. Iraji F, Sadeghinia A, Shahmoradi Z et al.: Efficacy of topical azelaic acid gel in the treatment of mild-moderate acne vulgaris. Indian J Dermatol Venereol Leprol 2007; 73: 94-96.
24. Wilkin J, Dahl M, Detmar M et al.: Standard grading system for rosacea: Report of the National Rosacea Society Expert Committee on the Classification and Staging of Rosacea. J Am Acad Dermatol 2004; 50(6): 907-912.
25. Two AM, Wu W, Gallo RL et al.: Rosacea Part I. Introduction, categorization, histology, pathogenesis, and risk factors. J Am Acad Dermatol 2015; 72(5): 749-758.
26. Szczepankiewicz A: Receptory TRP i ich rola w nadreaktywności dróg oddechowych w astmie. Alergia 2014; 2: 37-38.
27. Steinhoff M, Schauber J, Leyden JJ: New insights into rosacea pathophysiology: A review of recent findings. J Am Acad Dermatol 2011; 69(6/1): 15-26.
28. Melnik BC: Endoplasmic reticulum stress: key promoter of rosacea pathogenesis. Exp Dermatol 2014; 23(12): 868-873.
29. Vemuri RC, Gundamaraju R, Sekaran SD et al.: Major Pathophysiological Correlations of Rosacea: A Complete Clinical Appraisal. Int J Med Sci 2015; 12(5): 387-396.
30. Brzeziński P: Leczenie miejscowe w trądziku różowatym. Forum Medycyny Rodzinnej 2010; 4(4): 263-272.
31. McGregor SP, Alinia H, Snyder A et al.: A Review of the Current Modalities for the Treatment of Papulopustular Rosacea. Dermatol Clin 2018; 36(2): 135-150.
32. Elewski BE, Fleischer AB Jr, Pariser DM: A comparison of 15% azelaic acid gel and 0.75% metronidazole gel in the topical treatment of papulopustular rosacea: results of a randomized trial. Arch Dermatol 2003; 139(11): 1444-1450.
33. Maddin S: A comparison of topical azelaic acid 20% cream and topical metronidazole 0.75% cream in the treatment of patients with papulopustular rosacea. J Am Acad Dermatol 1999; 40(6/1): 961-965.
34. Draelos ZD: The rationale for advancing the formulation of azelaic acid vehicles. Cutis 2006; 77(2): 7-11.
35. Colon LE, Johnson LA, Gottschalk RW: Cumulative irritation potential among metronidazole gel 1%, metronidazole gel 0.75%, and azelaic acid gel 15%. Cutis 2007; 79(4): 317-321.
36. Thiboutot DM, Fleischer AB Jr, Del Rosso JQ et al.: Azelaic acid 15% gel once daily versus twice daily in papulopustular rosacea. J Drugs Dermatol 2008; 7(6): 541-546.
37. Coda AB, Hata T, Miller J: Cathelicidin, kallikrein 5, and serine protease activity is inhibited during treatment of rosacea with azelaic acid 15% gel. J Am Acad Dermatol 2013; 69(4): 570-577.
38. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2015/207071Orig1s000TOC.cfm.
39. Draelos ZD, Elewski B, Staedtler G et al.: Azelaic acid foam 15% in the treatment of papulopustular rosacea: a randomized, double-blind, vehicle-controlled study. Cutis 2013; 92: 306-317.
40. Del Rosso JQ, Kircik LH: Update on the management of rosacea: a status report on the current role and new horizons with topical azelaic acid. J Drugs Dermatol 2014; 13(12): 101-107.
41. Liu RH, Smith MK, Basta SA et al.: Azelaic Acid in the Treatment of Papulopustular Rosacea, A Systematic Review of Randomized Controlled Trials. Arch Dermatol 2006; 142(8): 1047-1052.
42. Łopusiewicz Ł, Lisiecki S: Czarne złoto ? melaniny w życiu człowieka. Kosmos Problemy nauk biologicznych 2016; 65(4): 621-629.
43. Noszczyk M: Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska. PZWL, Warszawa 2012.
44. Handel AC, Miot LD, Miot HA: Melasma: a clinical and epidemiological review. An Bras Dermatol 2014; 89(5): 771-782.
45. Cameli N, Abril E, Agozzino M et al.: Clinical and Instrumental Evaluation of the Efficacy of a New Depigmenting Agent Containing a Combination of a Retinoid, a Phenolic Agent and an Antioxidant for the Treatment of Solar Lentigines. Dermatology 2015; 230(4): 360-366.
46. Kaufman BP, Aman T, Alexis AF: Postinflammatory Hyperpigmentation: Epidemiology, Clinical Presentation, Pathogenesis and Treatment. Am J Clin Dermatol 2018; 19(4): 489-503.
47. Mazurek K, Pierzchała E: Comparison of efficacy of products containing azelaic acid in melasma treatment. J Cosmet Dermatol 2016; 15(3): 269-282.
48. Faghihi G, Taheri A, Shahmoradi Z: Solution of Azelaic Acid (20%), Resorcinol (10%) and Phytic Acid (6%) Versus Glycolic Acid (50%) Peeling Agent in the Treatment of Female Patients with Facial Melasma. Adv Biomed Res 2017; 22: 6-9.
49. Dayal S, Sahu P, Dua R: Combination of glycolic acid peel and topical 20% azelaic acid cream in melasma patients: efficacy and improvement in quality of life. J Cosmet Dermatol 2017; 16(1): 35-42.
50. Farshi S: Comparative study of therapeutic effects of 20% azelaic acid and hydroquinone 4% cream in the treatment of melasma. J Cosmet Dermatol 2011; 10(4): 282-287.
otrzymano: 2018-10-04
zaakceptowano do druku: 2018-10-25

Adres do korespondencji:
Anna Piotrowska
Wydział Rehabilitacji Ruchowej
Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie
al. Jana Pawła II 78, 31-357 Kraków
tel.: +48 (12) 683-11-54
anna.piotrowska@awf.krakow.pl

Medycyna Rodzinna 4/2018
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna