Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Medycyna 3/2000
Andrzej Obrębowski1, Waldemar Wojnowski2
Choroby zawodowe narządu głosu i ich profilaktyka
Professional voice disorders and its prophylaxis
1 z Kliniki Foniatrii i Audiologii Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. med. dr h.c. Antoni Pruszewicz
2 z Oddziału Laryngologicznego Okręgowego Szpitala Kolejowego w Puszczykowie Ordynator Oddziału: dr med. Ryszard Soboczyński
Streszczenie
Summary
There is a visible rising tendency in the number of occupational diseases in Poland. Among the occupational diseases, at the second place, shortly beneath the occupational hearing disorders there are occupational voice disorders with sustained voice effort. It mainly concerns teachers. The authors pointed out the factors that lead to voice disorders appearance and present the principles of prevention in people who use their voice for their occupation.
Chorobami zawodowymi nazywamy te choroby, których związek przyczynowy z warunkami pracy został potwierdzony epidemiologicznie lub wykazuje wysokie prawdopodobieństwo pod względem merytorycznym, i które są w ustawodawstwie danego kraju określane w specjalnych wykazach (5, 6). W Polsce regulację prawną tej kwestii zawiera rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 roku w sprawie chorób zawodowych (Dziennik Ustaw Nr 65 poz. 294), z późniejszą zmianą z dnia 10 listopada 1989 r. (Dziennik Ustaw Nr 61 poz. 364). Od 1970 roku gromadzeniem i przetwarzaniem ujednoliconych informacji o chorobach zawodowych stwierdzanych w Polsce zajmuje się Instytut Medycyny Pracy w Łodzi.
Zapadalność na choroby zawodowe w Polsce wykazuje stałą tendencję wzrostową. Wśród stwierdzonych chorób zawodowych jeszcze kilka lat temu przeważały klasyczne choroby zawodowe, takie jak: zawodowe uszkodzenie słuchu, pylice płuc, ostre i przewlekłe zatrucia, zespół wibracyjny (5, 10). Ostatnie lata ujawniły także nowe zagrożenie, jakim stał się długotrwały, nadmierny wysiłek głosowy, prowadzący często do trwałych zmian w narządzie głosu, a występujący głównie u nauczycieli. Zgodnie z definicją, przez choroby zawodowe narządu głosu należy rozumieć przewlekłe, ograniczone schorzenia krtani o charakterze niedowładów fałdów głosowych, przerostowego nieżytu krtani, guzków głosowych, związane z nadmiernym wysiłkiem głosowym, do którego dochodzi w następstwie stałego i długotrwałego, co najmniej dziesięcioletniego wysiłku głosowego (3, 5, 11, 12). W wielu zawodach wykonywanie pracy wymaga codziennego, często długotrwałego wysiłku głosowego. Zawody te, w zależności od wymagań stawianych narządowi głosowemu podzielono wg zaleceń komisji ekspertów Unii Europejskich Foniatrów na następujące grupy: zawody wymagające specjalnej jakości głosu (śpiewacy, aktorzy, spikerzy radiowi i telewizyjni), zawody stawiające znaczne wymogi narządowi głosowemu (nauczyciele i inne zawody pedagogiczne, tłumacze, telefonistki), zawody wymagające większej niż przeciętna wydolności głosowej oraz zawody wykonywane w hałaśliwym środowisku (adwokaci, pracownicy zatrudnieni w hałasie, gdzie potrzebna jest komunikacja ustna) (8, 9).
Od 1989 r. istnieje wyraźna tendencja wzrostowa liczby stwierdzonych chorób zawodowych narządu głosu, które przesunęły się z trzeciego miejsca na drugie w 1991 r., po zawodowych uszkodzeniach słuchu. W roku 1997 na 11 320 wszystkich stwierdzonych w Polsce chorób zawodowych, w 3000 przypadków były to przewlekłe choroby narządu głosu związane z nadmiernym wysiłkiem głosowym co stanowi 26,5%. Dla porównania w roku 1987 na 8626 wszystkich chorób zawodowych tylko 835 dotyczyło narządu głosu co stanowiło 9,6%, Świadczy to, że w ciągu ostatnich 10 lat liczba chorób zawodowych narządu głosu w Polsce powiększyła się prawie trzykrotnie (3, 5, 10, 12).
Wyniki podobnych badań przeprowadzonych w Szwecji w latach 1992-1993 opublikował Fritzell (2) stwierdzając, że najliczniejszą grupą zawodową szukającą pomocy u foniatry z powodu zaburzeń głosu byli nauczyciele. W Polsce liczebność tej grupy zawodowej ocenia się na 600 tys. osób (13). Praca nauczyciela jest wyczerpująca, składa się z nauczania i opieki nad dużym i często trudnym do kierowania zespołem dzieci i młodzieży, związana jest z napięciem psychicznym, a niekiedy stresem. Wysiłek głosowy jest codzienny i długotrwały (po kilka godzin lekcyjnych dziennie), często o natężeniu przekraczającym fizjologiczne normy. Rozwojowi zaburzeń głosu sprzyjają zakażenia górnych dróg oddechowych, stany alergiczne związane z pracą w źle przewietrzanych klasach szkolnych jak również (przy znacznym sfeminizowaniu zawodu nauczyciela) okres przekwitania i pobieranie leków hormonalnych przez nauczycielki (7, 9, 11). Prowadzi to do częstego występowania zaburzeń głosu typu czynnościowego. Dlatego ważne staje się znalezienie czynników predysponujących do zaburzeń głosu u osób pracujących w zawodach z dużym obciążeniem głosu. Według Gundermanna (4) do najważniejszych czynników ryzyka predysponujących do powstawania zawodowych zaburzeń głosu należy zaliczyć: sposób posługiwania się głosem (wadliwa technika emisji głosu, nadużywanie głosu), cechy osobowości (konfliktowość, nerwowość, długotrwały stres), warunki w miejscu pracy (akustyka pomieszczeń, współistniejący hałas), poważne współistniejące schorzenia ogólne (zapalne, alergiczne, hormonalne), nieprzestrzeganie podstawowych zasad higieny głosowej, w tym głównie powszechność nawyku palenia tytoniu.
Ackermann i Pfau (1) zaobserwowali jednak, że osoby wykonujące zawód związany z obciążeniem głosowym, które stosują właściwą technikę emisji głosu, nie wykazują odchyleń w czynności fonacyjnej nawet po wieloletniej pracy zawodowej. Wymaga to nie tylko przestrzegania zasad higieny głosowej i właściwych warunków w miejscu pracy, ale obligatoryjnych zajęć z zakresu właściwej techniki emisji głosu i prawidłowej artykulacji w programie studiów w zawodach głosowych.
Zasady profilaktyki zawodowych zaburzeń głosu powinny dotyczyć wg Obrębowskiego i Pruszewicza (8, 9) następujących zagadnień: odpowiedniego wymiaru obciążeń głosowych z właściwym rozłożeniem zajęć w ciągu tygodnia przy uwzględnieniu ich charakteru i specyfiki nauczanego przedmiotu np. język polski a zajęcia plastyczne, poprawy warunków nauczania poprzez zmniejszenie liczebności klas, zapewnienie właściwej akustyki i minimum klimatyzacji w pomieszczeniach dydaktycznych, szersze wprowadzanie nowoczesnych technik audiowizualnych, obligatoryjnego leczenia sanatoryjnego nauczycieli np. co 2-3 lata, zorganizowania specjalistycznego poradnictwa lekarskiego, najlepiej foniatrycznego, w celu systematycznej kontroli narządu głosu, systematycznego i konsekwentnego wyjaśniania szkodliwości nawyku palenia papierosów u osób zawodowo obciążających narząd głosu, stwarzania właściwej atmosfery sprzyjającej pracy bezkonfliktowej, eliminującej zbędne stresy, zapewniającej komfort psychosocjalny przy wykonywaniu zawodu związanego z czynnością narządu głosu, konieczności wprowadzenia do programu studiów pedagogicznych zajęć z zakresu higieny głosowej i właściwej techniki emisji głosu, badań określających przydatność do zawodów wymagających sprawnego narządu głosowego gdyż istnieją bezwzględne i względne przeciwwskazania do wykonywania tych zawodów. Do bezwzględnych należą: porażenia n. krtaniowego wstecznego, brodawczaki krtani, niewydolność głośni, guzki i polipy fałdów głosowych, niewydolność podniebienno-gardłowa znacznego stopnia, poważne zmiany zapalne dróg oddechowych, niedosłuch. Do względnych asymetrie krtaniowe, lekkie i nawracające zmiany zapalne dróg oddechowych, jednostronna głuchota, przewlekłe zapalenie migdałków podniebiennych.
Wprowadzenie tych zasad do praktyki na pewno ograniczyłoby znacznie liczbę zawodowych zaburzeń głosu.
Piśmiennictwo
1. Ackermann R., Pfau W.: Gerontologische Untersuchungen zur Störungsunfälligkeit der Sprechstimme bei Berufssprechern. Folia Phoniatr., 1974, 26:95. 2. Fritzell B.: Voice disorders and occupations. Log Phon. Vocol., 1996, 21, 1:7. 3. Gołębiowska I.: Choroby narządu głosu u nauczycieli leczonych w Poradni Foniatrycznej w Gdańsku w latach 1967-1971. Otolaryng. Pol., 1974, 28, 1:127. 4. Gundermann H.: Die Berufsdysphonie. Thieme, Leipzig, 1970. 5. Iżycki J.Starzyński Z.: Choroby zawodowe w Polsce. Med. Prakt., 1995, 3:52. 6. Iżycki J., Starzyński Z.: Wskazówki dotyczące zasad stwierdzania chorób zawodowych. Med. Prakt., 1993, 4:389. 7. Kordaszewski J.: Trudności pracy nauczycieli (w świetle nauki o pracy). Nowa Szkoła 1982, 516:2. 8. Obrębowski A., Pruszewicz A.: Zasady profilaktyki zawodowych zaburzeń głosu. Nowiny Lek. 1996, 65, 1:55. 9. Pruszewicz A.: Zawodowe zaburzenia głosu. Foniatria Kliniczna pod red. A. Pruszewicza, Warszawa, PZWL 1992. 10. Starzyński Z., Kaczmarek T.: Analiza struktury i zapadalności na choroby zawodowe pracowników gospodarki narodowej w Polsce. Roczny Biuletyn Instytutu Medycyny Pracy, Łódź, 1997. 11. Sułkowski W., Kowalska S.: Nasze doświadczenia w ocenie chorób zawodowych narządu głosu. Otolaryng. Pol., 1985, 39, 2;153. 12. Sułkowski W., Starzyński Z.: Epidemiologia otolaryngologicznych chorób zawodowych w Polsce 1971-1977. Otolaryng. Pol., 1980, 34, 5:481. 13. Zatrudnienie w gospodarce narodowej – materiały i opracowania statystyczne. GUS Warszawa, lata 1985-1997.
Nowa Medycyna 3/2000
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna