Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Medycyna 2/2005
Renata Miturska
Ochrona przeciwsłoneczna
Photoprotection
z Niepubliczego Zakładu Opieki Zdrowotnej Med.-Laser w Lublinie
Kierownik Zakładu: dr med. Adam Borzęcki
Streszczenie
Skin exposure to ultrafiolet radiation is responsible for different biological effects, including the inflammation, immunosuppresion and premature photoageing. UV can initiate skin photocarcinogenesis through induction of DNA damage. The effective sunscreens are very important to good protection against UVA/UVB radiation.
Słońce – najbliższa gwiazda - centralne ciało Układu Słonecznego, oddalone od Ziemi – średnio około 149 mln kilometrów, jest głównym źródłem energii docierającej do naszej planety. W wyniku reakcji termojądrowych, przemiany wodoru w hel, produkowana w jądrze Słońca energia jest przenoszona w postaci promieniowania ku jego powierzchni, ulegając w kolejnych warstwach absorpcji i ponownej emisji. W trakcie tego procesu ulega zmianie rozkład widmowy promieniowania. Promieniowanie słoneczne zawiera promieniowanie kosmiczne, gamma, X, UVC, które zatrzymywane są przez warstwę ozonową oraz UVB, UVA, widzialne, podczerwone (IR) i fale radiowe. Najważniejsze znaczenie mają UVB, UVA1 i UVA2, które stanowią 10% promieniowania docierającego do powierzchni ziemi.
Promieniowanie widzialne jest uważane za nieszkodliwe dla zdrowia ludzi, a podczerwone jest absorbowane przez chmury. W naszej szerokości geograficznej najbardziej niebezpieczne jest promieniowanie emitowane od kwietnia do października, zwłaszcza, że latem 71% ultrafioletu B dochodzi do powierzchni Ziemi, a energia promieniowania UVA jest stała w ciągu dnia niezależnie od stopnia zachmurzenia i nie jest zatrzymywana przez szyby okienne i samochodowe. UVB o długości fali 290-320 nm przenika do naskórka, ma właściwości rumieniotwórcze, powoduje oparzenia słoneczne, syntezę witaminy D3, syntezę barwnika skóry, ale ma również działanie karcynogenne. Długie promienie UVA w zakresie 320-400 nm przenikające do skóry właściwej powodują reakcje fototoksyczne, fotoalergiczne, wpływają na wzmacnianie odczynów rumieniowych i wzrost niekorzystnych efektów promieni UVB.
Promieniowanie ultrafioletowe działa na DNA komórek prowadząc do mutacji genowych lub apoptozy komórek, oddziaływując na tkankę łączną wpływa na modyfikację elastyny i kolagenu. UVA i UVB w różnych mechanizmach powodują supresję układu immunologicznego skóry, co w efekcie powoduje fotodermatozy, przedwczesne starzenie się skóry i nowotwory skóry. Z tych powodów konieczna staje się racjonalna ochrona skóry przed nadmiernym promieniowaniem słonecznym.
Stopień wrażliwości skóry na światło określa rodzaj karnacji, sprawne funkcjonowanie mechanizmów adaptacyjnych, naprawczych i bariery ochronnej w postaci melaniny. Melanina jest chromoforem skóry absorbującym promieniowanie w zakresie UVA, UVB oraz w paśmie światła widzialnego. Pod względem chemicznym jest ona mieszaniną dwóch polimerów: brązowoczarnej eumelaniny i żółtoczerwonej feomelaniny. Eumelaninowe typy skóry (ciemna karnacja) wykazują mniejszą wrażliwość na światło słoneczne i mniejsze ryzyko uszkodzeń skóry pod wpływem promieniowania. Przeciwnie u osób z jasną karnacją ryzyko uszkodzeń jest większe w związku z uwalnianiem rodników tlenowych i tlenu singletowego przy przemianach cząsteczki feomelaniny pod wpływem UV.
Organizm ludzki broniąc się przed nadmiarem promieniowania uwalnia mechanizmy fotoprotekcji naturalnej, która polega na wystąpieniu opalenizny w postaci pigmentacji bezpośredniej i opóźnionej poprzez pogrubienie warstwy rogowej, zwiększenie syntezy melaniny i produkcji kwasu urokainowego. Obserwowany stale wzrost zachorowań na nowotwory skóry oraz inne dermatozy, w których udział promieniowania słonecznego jest dowiedziony naukowo świadczy o tym, że naturalne systemy obrony immunologicznej skóry po ekspozycji na UV są niewystarczające. Stąd istnieje konieczność fotoprotekcji sztucznej.
Fotoprotekcja sztuczna obejmuje stosowanie filtrów chemicznych, fizycznych i zmiataczy wolnych rodników, które są aktywnymi fotoprotektorami. Filtry fizyczne są substancjami, które całkowicie odbijają promieniowanie. Należą do nich: tlenek tytanu, tlenek cynku, tlenki żelaza, mika i in. Filtry chemiczne (syntetyczne) są cząsteczkami o pierścieniu aromatycznym posiadającymi grupę karbonylową, które izomeryzując pochłaniają energię promieniowania. Należą do nich: pochodne kwasu paraaminobenzoesowego, kwasu salicylowego, parameto-ksycynamonowego, benzylidenu kamfory, kwasu fenylobenzyimidazolowosulfonowego, oktokryleny, fenylobenzotriazole, benzofenony i inne. Zmiataczami wolnych rodników są witamina C, E, tokotrienole, beta-karoteny, dysmutaza nadtlenkowa, ubichinon, N-acetylocysteina i inne. W początkowym okresie stosowania kosmetyków posiadających właściwości ochronne przed promieniowaniem UV stosowane były filtry, które chroniły przed działaniem UVB, co po latach spowodowało nawet paradoksalny wzrost częstości zachorowań na czerniaka skóry (MM). Przyczyny tego stanu są niejasne. Obecnie przyjmuje się dwie hipotezy, które tłumaczyłyby powyższe zjawisko. Według pierwszej mogło to być wynikiem wydłużonego czasu ekspozycji słonecznej u osób stosujących ekrany przeciwsłoneczne, a przez to ze zwiększeniem dawki promieniowania UVA.
Druga hipoteza odnosi się do jakości filtrów, które nie zatrzymywały promieni UVA.
W 1992 r. uznano promieniowanie ultrafioletowe A jako czynnik szkodliwy dla rozwoju melanoma malignum. UVA doprowadza do uszkodzenia nici DNA za pośrednictwem wolnych rodników: nadtlenku wodoru, tlenu atomowego, anionu nadtlenkowego, które powstają w wyniku absorpcji promieniowania przez endogenne substancje uczulające na światło i mogą prowadzić do mutacji i aberracji chromosomowych. Mutacje wywołane przez UVA polegają na tranzycji guaniny w miejsce tyminy (T-G) lub tzw. tranzycjach tandemowych
Mutagenne działanie UVA potwierdzono in vivo. W bezpośrednich badaniach na skórze ludzkiej stwierdzono, że małe dawki UVA powodowały wzrost ekspresji białka p-53 w keratynocytach warstwy podstawnej, natomiast większe we wszystkich warstwach naskórka. Działanie kancerogenne długich fal UV potwierdzono również w odniesieniu do melanocytów. W badaniach nad indukowaniem rozwoju czerniaka u ryb z gatunku Xiphophorus, u których często występuje ten nowotwór, wykazano że największą zdolność wywoływania czerniaka ma promieniowanie o długości fali 365 nm. Od wielu lat badacze zajmują się także zjawiskiem immunosupresji indukowanej przez UVA. Wpływ na odpowiedź immunologiczną zachodzi poprzez modyfikację ilości, morfologii i funkcji komórek dendrytycznych naskórka, a także indukcję wydzielania prostaglandyn (E), neuropeptydów (alfa-MSH) i cytokin (IL-10). Zainicjowanie fotoimmunosupresji ma również związek z izomeryzacją kwasu transurokainowego w formę cis, która pośrednio zaburza funkcje komórek prezentujących antygen. UVA może powodować w stopniu zależnym od dawki zmniejszenie liczby i funkcji komórek Langerhansa.
Preparaty ochrony przeciwsłonecznej posiadają oznaczenia takie jak: SPF, IPD, PPD. SPF (Sun protection factor) dotyczy głównie ochrony przed UVB i oznacza ile razy dłużej można przebywać na słońcu po posmarowaniu się filtrem w porównaniu z ekspozycją bez filtra. Wskaźnik ten określa się porównując minimalną dawkę rumieniową (MED) na skórze bez filtra i po zastosowaniu kosmetyku z filtrem. IPD (immediate pigment darkening) dotyczy przebarwienia bezpośredniego (po 20 min. od ekspozycji), a PPD (persistent pigment darkening) ocenia się po 2 godzinach. Środki takie powinny chronić zarówno przed UVB jak i UVA.
Francuski Departament Leków upoważniony przez Europejską Komisję Zdrowia Publicznego zatwierdził jedną, wspólną metodę identyfikacji wskaźników ochrony przeciwsłonecznej (tab. 1).
COLIPA
Tabela 1. Nowa klasyfikacja wskaźników UVB.
Nazwa SPF
Niski 2 - 4 - 6
Średni 8 - 10 - 12
Wysoki 15 - 20 - 25
Bardzo wysoki 30 - 40 - 50
Ultra wysoki 50 +
Z uwagi na szkodliwe działanie zarówno krótkich jak i długich promieni UV obecnie uważa się, że idealny preparat do ochrony przeciwsłonecznej powinien mieć spektrum działania dla UVA i UVB, powinien być fotostabilny i wodoodporny, kosmetycznie akceptowalny i bezpieczny tzn. nietoksyczny, niedrażniący i nieuwrażliwiający na światło. Wszystkie te warunki spełniają nowe preparaty chroniące przed UV stanowiące mieszaninę filtrów chemicznych, organicznych i mineralnych. Zawierają one nanocząsteczki dwutlenku tytanu, tlenek cynku, ekrany organiczne oraz pretokoferyl, który chroni przed szkodliwym działaniem wolnych rodników.
Środki ochrony przeciwsłonecznej powinny być stosowane u dorosłych, ale przede wszystkim u dzieci już od 6. miesiąca życia. Wcześniej należy zdecydowanie unikać ekspozycji słonecznej. Ochrona przeciwsłoneczna wskazana jest u dzieci z bielactwem, xeroderma pigmentosum, wielopostaciowymi osutkami świetlnymi, układowym liszajem rumieniowatym, fotodermatozami, pęcherzycą, chorobą Dariera, łuszczycą, atopowym zapaleniem skóry oraz u wszystkich małych dzieci aby zapobiec oparzeniom słonecznym. Obecnie uważa się, że przeszło 5 epizodów oparzeń skóry przed 15 r.ż zwiększa dwukrotnie ryzyko zachorowania na czerniaka (MM), a okresowa intensywna ekspozycja słoneczna do 20 r.ż. zwiększa ryzyko rozwoju raków podstawnokomórkowych skóry (BCC). Preparaty ochronne dla dzieci powinny być bezzapachowe, fotostabilne i zawierać filtry mineralne. Należy je nakładać co najmniej 20 minut przed ekspozycją i co kolejne 2 godziny. Najlepsze są kremy i lotiony, przy normalnej aktywności o wskaźniku SPF> 15, przy zwiększonej aktywności SPF> 30, przy fotodermatozach SPF> 50.
Fotoprotekcja powinna dotyczyć także pacjentów leczonych preparatami, które mogą wyzwalać reakcje fotoalergiczne i fototoksyczne, o czym powinni pamiętać również lekarze innych specjalności.
Piśmiennictwo u autora.
Nowa Medycyna 2/2005
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna