Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Medycyna 2/2004
Mariusz Sałamacha, Dorota Bańkowska-Polak, Helena Lewandowska
Charakterystyka populacyjno-kliniczna chorych objętych opieką terminalną w Hospicjum Dobrego Samarytanina w Lublinie w latach 2001-2003
he population – clinical characteristics of patients treated terminally at the good samaritan hospice in lublin in the years 2001-2003
Społeczny Zakład Opieki Hospicyjnej „Hospicjum Dobrego Samarytanina” w Lublinie
Kierownik: lek. med. Dorota Bańkowska-Polak
Streszczenie
The Good Samaritan Hospice in Lublin was founded in 1989. At the beginning only home care was available, but since 1997 stationary care also has been provided. The aim of the article was to present the clinical – population characteristics of patients treated terminally in the hospice in the years 2001-2003.
Over 801 patients were evaluated. It was estimated that the majority (71.1%) of the hospice patients were people from the city, people from the village (28.6%) and homeless people (0.3%). The average age was 66.4 and the most numerous group (56.05%) consisted of older patients (more than 60 years old). Women were more likely to be treated at the hospice (53.1%). The most frequent reason of death among the hospice patients were cancers: the alimentary tract (26.71%), the respiratory system (19.85%), feminine sexual organs (10.86%), breast cancer (10.74%), the urinary system (6.62%). The in-ward treatment lasted 15.67 days in average. Concluding, the inward terminal care is a short term care.
WSTĘP
Polsce ostatnie 20 latach charakteryzuje się bardzo dynamicznym rozwojem i wyodrębnieniem ruchu paliatywno-hospicyjnego. Termin „hospicjum” w rozumieniu miejsca przeznaczonego dla ludzi umierających użyto po raz pierwszy w XIX wieku. W 1842 roku powstało w Lyonie pierwsze założone przez Jeanne Garnier hospicjum dla ludzi umierających.
Podstawy współczesnego ruchu hospicyjnego stworzyła Cicely Saunders. Założone przez nią w roku 1967 Hospicjum Św. Krzysztofa w Londynie jest obecnie ośrodkiem wzorcowym i edukacyjnym. W Polsce początek bujnego rozwoju ruchu paliatywno-hospicyjnego to lata siedemdziesiąte i początek lat osiemdziesiątych. Obecnie na terenie Polski jest ponad 200 ośrodków opieki paliatywno-hospicyjnej o różnych formach organizacyjnych (7, 8, 15). W 1989 roku zostało zarejestrowane Lubelskie Towarzystwo Przyjaciół Chorych Hospicjum, które prowadziło początkowo opiekę domową, a w 1997 roku utworzyło 12-łóżkowy oddział opieki stacjonarnej – Hospicjum Dobrego Samarytanina. Opieką paliatywno-hospicyjną obejmowani są głównie chorzy w terminalnej fazie choroby nowotworowej. Termin opieka kojarzy się bardziej z pielęgnacją niż z leczeniem, ale aby zapewnić godne umieranie i bez bólu w jak najlepszej jakości życia chorzy powinni pozostawać pod kontrolą lekarską. Za interesujące uznaliśmy przeprowadzenie charakterystyki pacjentów objętych opieką terminalną w lubelskim hospicjum, tym bardziej że w polskim piśmiennictwie brakuje tego typu opracowań (16).
MATERIAŁ I METODY
W okresie od 01.01.2001 r. do 31.12.2003 r. w Hospicjum Dobrego Samarytanina w Lublinie zgłoszono do opieki terminalnej stacjonarnej 801 osób. Przeprowadzono charakterystykę populacyjno-kliniczną objętych badaniem chorych, określając ich miejsce zamieszkania, płeć, wiek, umiejscowienie nowotworu pierwotnego oraz średni czas pobytu w hospicjum.
WYNIKI
Spośród 801 chorych objętych opieką terminalną w lubelskim hospicjum stacjonarnym w latach 2001-2003 hospitalizowanych było w 2001 roku – 253 chorych, w 2002 roku – 272 chorych, w 2003 roku – 276 chorych.
Charakterystykę populacyjno-kliniczną w porównywalnych grupach ilustruje tabela 1. Zdecydowana większość, bo aż 71,1% naszych chorych była mieszkańcami miasta, a tylko 28,6% pochodziło ze wsi, oraz zarejestrowano 3 chorych jako osoby bezdomne tj. 0,3%. Szczegółowo przedstawia się to następująco: 2001 rok: miasto – 75,9%, wieś – 23,7%, bezdomni 0,4%; 2002 rok: miasto – 67,6%, wieś – 32,4%; 2003 rok: miasto – 69,9%, wieś – 29, 3%, bezdomni 0,8%.
Tabela 1. Charakterystyka populacyjno-kliniczna chorych objętych badaniem.

Liczba chorych

2001200220032001-2003
253%272%276%801%
Miasto19275,918467,619369,956971,1
Teren6023,78832,48129,322928,6
Bezdomni10,4--20,830,3
 
Kobiety 14456,614252,213950,442553,1
Mężczyźni10943,113047,813749,637646,9
Średni czas pobytu16 dni15 dni16 dni15,7 dnia
Wśród wszystkich chorych objętych opieką terminalną znalazło się 425 (53,1%) kobiet i 376 (46,9%) mężczyzn. Najmłodszy chory liczył 20 lat, najstarszy 96, a średnia wieku wynosiła 66,4 lat. Stwierdzono, że wśród chorych objętych opieką terminalną najczęstszą grupę (56,05%) stanowiły osoby powyżej 60 roku życia. Zdecydowanie rzadziej do opieki hospicyjnej były zgłaszane osoby młode poniżej 40 roku życia, które stanowiły zaledwie 3,75% wszystkich badanych chorych. Najczęstszą przyczyną zgonu chorych objętych opieką terminalną były nowotwory: przewodu pokarmowego (26,71%), układu oddechowego (19,85%) oraz narządów płciowych kobiecych (10,86%), piersi (10,74%) i układu moczowego (6,62%)
OMÓWIENIE
Ruch hospicyjny w Polsce liczy ponad 20 lat. Jest to okres jego burzliwego rozwoju połączonego z kształtowaniem form organizacyjnych i kształtowaniem zakresu działalności (7, 8, 15). Jednak ze względu na brak tradycji każdy ośrodek dążąc do ideału wypracowuje własny model opieki paliatywno-hospicyjnej. Lubelskie hospicjum rozpoczęło swoją działalność jako ośrodek prowadzący opiekę terminalną w warunkach domowych, a po 8 latach utworzyło oddział opieki stacjonarnej. Dla wielu chorych zgłoszonych do opieki terminalnej jest on docelowym miejscem leczenia objawowego i zgonu (16). O potrzebie tworzenia tego typu oddziałów świadczy fakt, że w latach 2001-2003 pomimo funkcjonowania w Lublinie kilkunastu szpitali, aż 801osób zostało zgłoszonych i przyjętych do opieki paliatywno-terminalnej w hospicjum stacjonarnym. Według norm zalecanych przez WHO na milion mieszkańców powinno przypadać 50 łóżek w oddziałach opieki terminalnej (9). Lublin liczy ponad 400 tys. mieszkańców, zatem 11-łóżkowy oddział w Hospicjum Dobrego Samarytanina nie spełnia zalecanych norm. Na pytanie „Gdzie chciałbyś umierać?” większość chorych objętych opieką terminalną odpowiada, że chciałaby zasnąć we własnym łóżku (3, 12). Jednak pogarszający się stan zdrowia chorego oraz narastające zmęczenie rodziny powodowały zmianę preferencji co do miejsca zgonu. Większe znaczenie przykładano do komfortu a nie miejsca umierania (2). Spostrzeżenia te potwierdzają również nasze obserwacje. Oddział hospicyjny jest oddziałem opieki krótkoterminowej. Jak wykazały nasze badania, średnia czasu objęcia chorych opieką terminalną w oddziale wynosiła 15,7 dnia. Świadczyć to może o ścisłej i trafnej kwalifikacji chorych do opieki w warunkach stacjonarnych. Warto nadmienić, że dla wielu chorych, pobyt w hospicjum był kontynuacją leczenia szpitalnego. Zatem stacjonarna opieka hospicyjna jest alternatywą dla specjalistycznych oddziałów szpitalnych ukierunkowanych na diagnostykę i leczenie chorób nowotworowych. Z powodu nowotworów w Polsce umiera znacznie więcej mężczyzn niż kobiet. W roku 1996 odnotowano 45 029 zgonów wśród mężczyzn i 33 628 wśród kobiet (14). Opieki hospicyjnej częściej wymagały kobiety aniżeli mężczyźni. Stanowiły one ponad połowę (53,1%) objętych badaniem chorych. Być może wynika to z dłuższej średniej życia kobiet w ogólnej populacji oraz z faktu, że kobiety z natury częściej pełnią funkcję opiekunek. Można zatem przypuszczać, że kobiety częściej będą korzystać z opieki hospicyjnej zwłaszcza stacjonarnej. Może wynikać to z wyższej średniej długości życia mężczyzn lub innego modelu opieki medycznej. Średnia wieku wśród badanych chorych wynosiła 66,4 lat. Natomiast badania angielskie wykazały, że średnia wieku wśród chorych objętych opieką terminalną stacjonarną w latach 1985-1994 wynosiła 71,3 lat (3). Nie można wykluczyć, że jedną z przyczyn krótszej średniej życia naszych chorych może być późne rozpoznawanie nowotworów w wyższych stopniach zaawansowania w porównaniu z pacjentami angielskimi. Najliczniejszą grupę, bo 56,05% objętych badaniem chorych, stanowiły osoby w wieku 61-80 lat. Co więcej, osoby w tym przedziale wiekowym i starsze, których miejscem zgonu było hospicjum stanowiły ponad połowę (70,03%) wszystkich badanych chorych objętych opieką terminalną.
Niezwykle rzadko (3,75%) do opieki hospicyjnej zgłaszane są osoby młode poniżej 40 roku życia, a w przedziale wiekowym 41-60 lat zgłoszonych było 26,22% osób, co ilustruje tabela 2.
Tabela 2. Charakterystyka chorych według wieku.
RokLiczba chorych20-40 lat41-60 lat61-80 latponad 80 lat
2001253 5 (1,98%)71 (28,06%)140 (55,34%)37 (14,62%)
200227213 (4,78%)66 (24,27%)165 (60,66%)28 (10,29%)
200327612 (4,35%)73 (26,45%)144 (52,17%)47 (17,03%)
2001-200380130 (3,75%)210 (26,22%)449 (56,05%)112 (13,98%)
Tabela 3. Charakterystyka według rozpoznania choroby nowotworowej.
Liczba chorych2001200220032001-2003%
253272276801100%
1. N. zł. wargi,j. ustnej, gardła798242,99
2. N. zł. narządów trawiennych56755919023,72
3. N. zł. narządów oddechowych kl. piersiowej55485615919,85
4. N. zł. kości i chrząstki stawowej24170,87
5. Czerniak i inne nowotwory skóry10411253,12
6. N. zł. międzybłonka i tkanek miękkich -1-10,12
7. N. zł. piersi 3123328610,74
8. N. zł. żeńskich narządów płciowych2734268710,86
9. N. zł. męskich narządów płciowych111316404,99
10. N. zł. układu moczowego141821536,62
11. N. zł. oka, mózgu i CUN171118465,74
12. N. zł. tarczycy i gr. wydz. wew. -3470,87
13. N. zł. niedokładnie określone101710374,62
14. N. zł. tkanki limf. i ukł. krwiotw.546151,87
15. N. niezależnych pierwotnych umiejscowień678212,62
16. N. niezłośliwe 1--10,12
17. N. o niepewnym lub nieznanym charakterze -1-10,12
18. Brak choroby nowotworowej1--10,12
Jak wykazały nasze badania wśród osób objętych opieką terminalną najliczniejszą grupę stanowili chorzy na nowotwory układu pokarmowego (26,71%), układu oddechowego (19,85%) oraz narządów płciowych kobiecych (10,86%), sutków (10,74%) i układu moczowego (6,62%)
Nie stwierdzono istotnej różnicy struktury rozpoznań w zależności od formy opieki terminalnej. Doniesienia innych autorów również wskazują na nowotwory przewodu pokarmowego jako główną przyczynę zgonów wśród chorych objętych hospicyjną opieką terminalną. W opracowaniach norweskich i kanadyjskich chorzy na nowotwór przewodu pokarmowego stanowili odpowiednio 46% i 34% osób objętych opieką (2, 5). Zwraca uwagę nieco odmienna w porównaniu z całą populacją struktura zgonów wśród badanych chorych. Najczęstszą przyczyną zgonów mężczyzn w Polsce w roku 1996 były kolejno: nowotwory płuc (34%), żołądka (9,0%) i gruczołu krokowego (5,9%). Kobiety zaś najczęściej umierały z powodu nowotworów: piersi (14,1%), płuc (10,1%) i żołądka (6,8%) (14). Obserwowane różnice między innymi mogą wynikać z odrębności biologii nowotworów np. dynamiczny przebieg raka płuca nierzadko bywa zakończony zgonem w trakcie leczenia specjalistycznego. Natomiast przewlekły przebieg raka piersi z możliwością zastosowania skutecznego leczenia paliatywnego (chemio- i radioterapii) w znacznym stopniu ogranicza i łagodzi objawy choroby. Zwraca uwagę duży odsetek zgonów powodowany nowotworami żeńskich narządów płciowych. Zwykle powodem objęcia opieką terminalną tych chorych są przykre, zwłaszcza dla otoczenia, objawy, takie jak przetoki, niedrożność przewodu pokarmowego i/lub moczowodów. Nowotwory o nieokreślonym punkcie wyjścia stanowią podobnie jak w innych opracowaniach 8,4% przyczyn zgonów (2, 6, 11).
Jeśli prześledzimy okres 01.01.2001-31.12.2003 to najczęstszym rozpoznaniem z jakim chorzy trafiali do lubelskiego hospicjum stacjonarnego był nowotwór płuc: 134 chorych, co stanowi 16,73% ogółu pacjentów tj. 40 kobiet, co stanowi 29,8% i 94 mężczyzn tj. 70,2% co ilustruje tabela 4.
Tabela 4. Charakterystyka nowotworu złośliwego płuc.
K2001%2002%2003%ogółem%
1429,212301430,44029,8
M3470,828703269,99470,2
481004010046100134100
WNIOSKI
1. Opieka hospicyjno-paliatywna nad chorymi w terminalnej fazie choroby nowotworowej jest opieką krótkoterminową, a średni czas pobytu wynosi 15,7 dnia.
2. Pacjenci powyżej 60 roku życia stanowią około 56,05% chorych objętych opieką terminalną.
3. Najczęstszą przyczyną zgonów chorych objętych opieką hospicyjną są nowotwory przewodu pokarmowego.
4. Pacjenci trafiający do hospicjum w 71,1% pochodzili z miasta.
5. Nieznacznie częściej pacjentami były kobiety niż mężczyźni 53,1% chorych.
6. Najczęstsza jednostka chorobowa w hospicjum to rak płuca, stanowiący 16,73% ogółu pacjentów.
Piśmiennictwo
1. Ashby M., Wakefild M.: Attitudes to some aspects of death and dying, living will and substituted health care decision-making in South Australia: public opinion survey for a parliamentary select committee. Palliative Med., 1993, 7(4), 273-82. 2. Faisinger R.L., et al.: Home versus Hospice Inpatient Care: Discharge Characteristics of Palliative Care Patients in an Acute Care Hospital. J. of Palliative Care 16, 1/2000, 29-34. 3. Higgingson I.J.: Where do cancar pacient die? Ten-yers trends in the place death of cancer patients in England. Palliative Med., 1998 Sept., 12(5), 353-363. 4. Hinton J.: Which patients with terminal cancer are admitted from home care?, Palliative Med., 1994, 8(3), 197-210. 5. Jordhoy M.S.: A palliative care intervention and death ad home: a cluster randomized thrial, The Lancet 2000, 396, 888-93. 6. Kane R.: A randomized controlled trial of hospice care. The Lancet 1984, 21, 880-94. 7. Łuczak J.: Palliative/hospice care in Poland, Palliative Medicine. 1993, 7, 67-75. 8. Łuczak J.: Cierpienia chorych u kresu życia. Opieka paliatywna/hospicyjna. Rozwój opieki paliatywnej/hospicyjnej w Polsce, Nowa Medycyna. Rok IV zeszyt 92, 9-13. 9. Łuczak J.: Ogólna charakterystyka opieki paliatywnej, Nowa Medycyna. Rok VI, październik 99. Wydanie specjalne: 4-9. 10. Malcolm L. i wsp.: Poprawa przeżycia chorych na nowotwory o nieznanym ognisku pierwotnym. Med. po Dyplomie., 2001, 10, nr.4, 164-75. 11. Mc Neil C.: A good death. J. Palliative Care 1998, 14(1), 5-6. 12. Townsend J., et al.: Terminal cancer care and patients preference for place of death: a prospective study. BMJ 1990, 301, 415-7. 13. Wilkinson E.K.: Patient and carer preference for, and satisfaction with, specialist models of palliative care: a systematic literature revive. Palliative Med., 1999, 13, 197-216. 14. Zatoński W.: Nowotwory złośliwe w Polsce w 1996 r. Warszawa 1999, 24. 15. Siwek B., i wsp.: Problemy medycyny paliatywnej w onkologii. Lublin 1999, 11-1. 16. Bańkowska-Polak D., i wsp.: Charakterystyka populacyjno-kliniczna chorych objętych opieką terminalną w Hospicjum Dobrego Samarytanina w Lublinie.
Nowa Medycyna 2/2004
Strona internetowa czasopisma Nowa Medycyna