© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2006, s. 140-145
*Dorota Banaszek
Świadomość i zachowania zdrowotne matek objętych edukacją stomatologiczną w szkole rodzenia oraz stan narządu żucia ich dzieci w wieku 2-5 lat
Oral health knowledge and health behaviour of mothers who participated dental education program in birth school and oral health state of their 2-5-year old children
Zakład Stomatologii Ogólnej PAM
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Elżbieta Weyna
Wstęp
Jedną z głównych misji ŚOZ w XXI wieku jest globalne przywództwo w promocji zdrowia (1). Podstawowym jej narzędziem jest bezsprzecznie edukacja prozdrowotna, również ta, która dotyczy zdrowia jamy ustnej (2).
Priorytetem w stomatologicznej działalności edukacyjnej w naszym kraju, powinna być grupa kobiet ciężarnych i najmłodszych dzieci. Liczne prace wskazują na zbyt małą świadomość i niewłaściwe postawy prozdrowotne matek oraz na wysoką frekwencję i intensywność próchnicy u dzieci w wieku żłobkowym i przedszkolnym (3, 4, 5, 6, 7, 8). Na konieczność powszechnej edukacji stomatologicznej kobiet ciężarnych i matek najmłodszych dzieci w Polsce zwraca uwagę już od dawna wielu autorów (9, 10, 11, 12, 13). Rosnąca w Polsce popularność szkół rodzenia może stanowić dobrą podpowiedź dla organizatorów promocji zdrowia jamy ustnej (12, 14, 15, 16, 17).
Celem niniejszej pracy była ocena:
– świadomości i zachowań zdrowotnych matek objętych kilka lat temu edukacją stomatologiczną w szkole rodzenia,
– intensywności próchnicy, higieny jamy ustnej oraz nieprawidłowości zgryzowych u ich 2-5-letnich dzieci.
Materiał i metody
W jednej ze szczecińskich szkół rodzenia, w latach 1999-2001, wprowadzono pod koniec tradycyjnego cyklu edukacyjnego, jednorazowe (ok. 90 min.) spotkania na temat zdrowia jamy ustnej u kobiet ciężarnych i najmłodszych dzieci. Tematyką spotkania była kompleksowo rozumiana profilaktyka stomatologiczna u matki i dziecka, ze szczególnym uwzględnieniem eliminacji diety próchnicotwórczej. Po wykładzie i dyskusji wykonywano u przyszłych matek przegląd stomatologiczny połączony z wybarwianiem płytki bakteryjnej i instruktażem higieny jamy ustnej (18).
Na przełomie 2003/2004 roku zaproszono ponownie do udziału w programie profilaktycznym te kobiety, tym razem już z dziećmi. Zgłosiło się 38 matek i 46 dzieci w wieku od 2 do 5 lat. Kobiety proszono o podanie swojego wykształcenia i udzielenie odpowiedzi na 11 pytań ankietowych dotyczących ich świadomości i stomatologicznych zachowań zdrowotnych.
Dzieci poddano badaniu klinicznemu, oceniając u nich intensywność próchnicy przy pomocy średniej liczby dmft, stan higieny jamy ustnej posługując się zmodyfikowanym wskaźnikiem nazębnej płytki międzyzębowej Aproximal Plaque Index A.P.I. (19) oraz notowano nieprawidłowości zgryzowe. Dzieciom 2-4-letnim z puw>0 lakierowano zęby preparatem Fluor Protector. Zabieg ten wykonywano dwukrotnie w odstępie 1 tygodnia. Zwracano też uwagę na konieczność eliminacji u nich diety próchnicotwórczej z ograniczeniem pojadania między posiłkami. Na koniec wizyty, udzielano dzieciom w obecności opiekunów, indywidualnego instruktażu szczotkowania zębów z zaleceniem dwukrotnego ich oczyszczania, zwłaszcza po ostatnim posiłku przed snem. Zachęcano też rodziców do używania klepsydry odmierzającej czas szczotkowania oraz w miarę potrzeby do wybarwiania płytki bakteryjnej. Chciano w ten sposób włączać rodziców do tak zwanej profilaktyki domowej.
Wyniki badań ankietowych i klinicznych podzielono na dwie grupy wiekowe dzieci tzn. od 2 do 4 oraz od 4 do 5 lat. Z uwagi na zbyt małą liczbę osób w obydwu grupach, wyników badań nie poddano analizie statystycznej.
Planowana jest dalsza opieka profilaktyczna nad tymi dziećmi.
Wyniki i ich omówienie
Tabela 1 przedstawia odpowiedzi ankietowe matek na pytania dotyczące świadomości i stomatologicznych zachowań zdrowotnych wobec ich 2-5-letnich dzieci.
Tabela 1. Odpowiedzi ankietowe matek dzieci 2-5-letnich objętych edukacją stomatologiczną w okresie ciąży w szkole rodzenia.
PytanieWersje odpowiedzidzieci 2-4-letniedzieci 4-5-letniedzieci ogółem
n%n%n%
1. Czy Pani dziecko było już u stomatologa?tak1770,81881,83576,1
nie729,2418,21123,9
2. Z jakiego powodu odbyła się ta wizyta?przegląd stomatolog.1250731,81941,3
lakierowanie zębów625731,81328,3
leczenie próchnicy416,7836,41226,1
konsultacja ortodont.28,30-24,4
3. Jak często Pani dziecko oczyszcza zęby?1-2 razy w tygodniu0-0-0-
1 raz dziennie1145,8731,81839,1
2 razy dziennie1354,21568,22860,9
4. Kiedy najczęściej Pani dziecko oczyszcza zęby?przed/po śniadaniu0-14,524,4
po kolacji1145,8627,31532,6
po śniad. i kolacji1354,21568,22963
5. Czy ktoś dorosły pomaga dziecku przy szczotkowaniu zębów?tak2395,81672,73984,8
rzadko pomaga14,2627,3715,2
nie 0-0-0-
6. Na czym polega ta pomoc?obserwuję dziecko i doczyszczam zęby1979,21986,43882,6
sama oczyszczam dziecku zęby520,8313,6817,4
7. Jak często dziecko spożywa słodkie przekąski i nadmiernie słodzone napoje (np. Coca Cola?)sporadycznie12507321941
kilka razy w tygodniu729,21463,62145,7
kilkakr. w ciągu dnia520,814,6613
8. Czy stara się Pani wyjaśniać dziecku, że nadmiar słodyczy i częste podjadanie w ciągu dnia jest szkodliwe dla ich zębów?tak2187,51986,44087
nie14,20-12,1
sporadycznie28,3313,6510,9
9. Czy leczenie zębów mlecznych może mieć wpływ na stan wyrzynających się zębów stałych?tak2395,81881,84189,1
nie0-14,612,2
nie wiem14,2313,648,7
10. Czy dziecko przyjmuje/przyjmowało tabletki lub krople z fluorem?tak312,5313,6613,1
nie2187,51986,44086,9
11. Czy wiadomości ze szkoły rodzenia przydały się Pani w codziennej praktyce?tak241002210046100
nie0-0-0-
Na pytanie 1: „Czy Pani dziecko było już u stomatologa?” twierdząco odpowiedziała zdecydowana większość matek dzieci 2-4-letnich (70,8%) i 4-5-letnich (81,8%).
Pytając o powód tej wizyty (pytanie 2) okazało się, że u co drugiego dziecka z grupy młodszej był to przegląd stomatologiczny, u co czwartego lakierowanie zębów, a prawie u co piątego leczenie zębów. W grupie dzieci starszych, prawie co trzecie korzystało z przeglądu stomatologicznego i prawie co trzecie miało lakierowane zęby (po 31,8%). Leczeniu stomatologicznemu poddało się zaś 36,4% dzieci czyli dwukrotnie więcej niż w grupie młodszej. Pytając matki dzieci 3-letnich w ogólnokrajowym badaniu ankietowym przeprowadzonym w 2002 roku o pierwszą wizytę u stomatologa okazało się, że takich dzieci było dwukrotnie mniej niż w badaniu własnym. Uczyniło to zaledwie 38% matek (3). Należy przy tym nadmienić, że wśród kobiet, które w ogóle nie odwiedziły dentysty ze swoim dzieckiem w wieku 3 lat była zdecydowana przewaga osób z wykształceniem podstawowym i średnim zawodowym. Wobec tak małej frekwencji najmłodszych dzieci u stomatologa autorzy wyżej wspomnianego monitoringu, wzorem państw rozwiniętych, sugerują połączenie okresowych wizyt u pediatry z profilaktycznymi kontrolami u stomatologa.
Z odpowiedzi na pytanie 3 dotyczące częstości oczyszczania zębów wynika, że wszystkie dzieci wykonują ten zabieg codziennie. Dwa razy dziennie szczotkuje je ponad połowa dzieci 2-4-letnich i ponad dwie trzecie 4-5-letnich (odpowiednio 54,2 oraz 68,2%). Podobne wyniki, ale u starszych bo 4 i 6-letnich dzieci szczecińskich podaje Manowiec (6).
We wspomnianych badaniach ogólnopolskich 25% 3-latków szczotkuje zęby sporadycznie lub w ogóle tego nie czyni. Pozostałe 75% tych dzieci wykonuje ten zabieg każdego dnia, w tym 2 i 3 razy dziennie, odpowiednio 30 i 5% badanych (3).
Uzyskane odpowiedzi na pytanie 5 w ankiecie własnej pokazały, że prawie wszyscy rodzice dzieci młodszych (95,8%) i prawie trzy czwarte rodziców dzieci starszych (72,7%) pomaga im zazwyczaj w oczyszczaniu zębów. W cytowanym badaniu ogólnopolskim tylko połowa ankietowanych podaje, że ktoś z rodziny często pomaga dzieciom 3-letnim w myciu zębów (54%). Natomiast 5 i 6-letnie dzieci przedszkolne z Łodzi zadeklarowały, że tylko ok.14 i 7% rodziców pomaga im w szczotkowaniu zębów (20). Z badań własnych autorki oraz piśmiennictwa jednoznacznie wynika, że opiekunowie dziecka powinni pomagać mu w wykonywaniu tego zabiegu nawet do 8-10 roku życia. Jest to uwarunkowane niską sprawnością psychoruchową dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym oraz tym, że najczęściej szczotkują one tylko zęby przednie (3, 21, 22).
W niniejszej ankiecie, odpowiedzi na pytanie 6 ujawniły, że większość rodziców w sposób właściwy pomaga dzieciom w myciu zębów. Okazuje się, że ponad trzy czwarte z nich obserwuje dzieci młodsze oraz starsze i w razie potrzeby doczyszcza im zęby (odpowiednio 79,2 i 86,4%). Pozostali postępują mniej właściwie i sami szczotkują dzieciom zęby.
Godną uwagi jest odpowiedź matek dzieci na częstość spożywania słodkich przekąsek (pytanie 7). Zaledwie 13% ogółu badanych (czyli sześcioro dzieci) pojada szkodliwe produkty dla zębów kilkakrotnie w ciągu dnia, a w grupie 4-5-latków jest ich tylko około 5%. Zdecydowanie więcej dzieci przedszkolnych z Łodzi w wieku 5 i 6 lat spożywa słodycze kilkakrotnie w ciągu dnia, bo aż około 27 i 32% (20). Jeszcze większe spożycie słodyczy podaje Manowiec u 4 i 6-latków. Codziennie spożywa słodycze aż około 85% z nich, a kilka razy dziennie konsumuje je około 40% z nich (6). Również w populacji dzieci młodszych (badania ogólnopolskie) obserwuje się nadmierne spożywanie słodyczy między posiłkami, a jednocześnie niekorzystne zjawisko braku regularnie spożywanego drugiego śniadania i podwieczorku (3).
Z odpowiedzi na pytanie 8 w badaniach własnych wynika, że prawie wszystkie mamy z wyjątkiem jednej, przypominają dzieciom o szkodliwości spożywania nadmiaru słodyczy i ich częstego pojadania. Często czyni to prawie 90% ogółu ankietowanych, a sporadycznie ok. 10%. Porównując odpowiedzi matek na to pytanie z poprzednim można stwierdzić, że ich świadomość i zachowania zdrowotne w tym zakresie są do siebie zbliżone.
O wpływie leczenia zębów mlecznych na wyrzynające się zęby stałe jest przekonanych blisko 90% ogółu ankietowanych (pytanie 9). W badaniach ogólnopolskich tylko 63% matek dzieci 3-letnich jest tego świadoma (3).
Na pytanie 10 czy dziecko przyjmowało lub przyjmuje tabletki fluorkowe potwierdzającej odpowiedzi udzielono w przypadku sześciorga dzieci (13,1%). Manowiec podaje, że w grupie 188 dzieci 4 i 6-letnich tabletki fluorkowe otrzymywało ok. 6% dzieci (6). Tymczyna i wsp. (14) donoszą natomiast, że w grupie 77 losowo wybranych kobiet w ciąży z Lublina i jego okolic aż prawie połowa z nich (48%) przyjmowała endogenne związki zawierające fluor. Należy tu podkreślić, że w aktualnym piśmiennictwie dotyczącym profilaktyki fluorkowej, coraz częściej zalecana jest suplementacja egzogenna tych związków, w postaci past, płukanek, lakierów i żeli do zębów, zamiast endogennej (23, 24, 25, 26). Łączne stosowanie lakieru fluorowego oraz lakieru chlorheksydynowego z tymolem przy wysokim ryzyku próchnicy u najmłodszych dzieci (program PRE-PO-NAT) stwarza mniejsze ryzyko wystąpienia fluorozy w porównaniu do tabletek i kropli fluorkowych (24, 27). W dużej sprzeczności do tych zaleceń pozostają badania ankietowe przeprowadzone w Szczecinie wśród stomatologów i innych lekarzy opiekujących się dziećmi. Wykazały one, że ich wiedza na temat szkodliwości endogennej suplementacji fluorkowej jest niezadowalająca (23). Profilaktykę endogenną jako całkowicie bezpieczną dla rozwoju dziecka uznało aż 51% dentystów oraz 36% pediatrów, ginekologów i lekarzy rodzinnych. Zbyt niski jest także poziom ich wiedzy na temat skuteczności profilaktyki egzogennej (28).
Odpowiedzi na pytanie 11 w ankiecie badań własnych pokazały, że wiadomości ze spotkania edukacyjnego przed kilkoma laty w szkole rodzenia przydały się w codziennej praktyce wszystkim kobietom.
Tabela 2 ilustruje wskaźnik higieny API, intensywność próchnicy oraz odsetek dzieci w wieku od 2 do 5 lat wolnych od próchnicy i wad zgryzu. Ocena stanu higieny jamy ustnej wskaźnikiem API u dzieci 2-4-letnich pokazała, że mają one higienę optymalną, a u dzieci 4-5-letnich dobrą (API 15 i 32%). Gorszą higienę bo na poziomie przeciętnym (API 45,9%), wskazującym na konieczność jej poprawy, ujawniła Wlazło u 194 dzieci 3-letnich z zachodniopomorskiego (5). Pochodziły one jednak z małego miasta i wsi. Higienę na dobrym poziomie (DI/OHI 0,69) stwierdziła Grzesiak i Kaczmarek u 153 dzieci wrocławskich w wieku 1,5-3 lat (29). W badaniu ankietowym okazało się, że aż 51% matek rozpoczęło u nich wykonywanie zabiegów higienicznych w bezzębnej jamie ustnej, a kolejne 21% po wyrznięciu się pierwszego zęba. Tylko 1% matek nie oczyszczało w ogóle zębów u tych dzieci. Olczak-Kowalczyk zanotowała wśród 3-7-letnich dzieci warszawskich dobrą higienę jamy ustnej u ok. 31% badanych, dostateczną u 60%, a prawie co dziesiąte z nich miało higienę niedostateczną (9,4%). Należy tu podkreślić, że były to dzieci ze żłobków i przedszkoli w których przeprowadzano nadzorowane szczotkowanie zębów po śniadaniu (30). Ciekawe zależności między higieną jamy ustnej, a częstością szczotkowania zębów u 101 łódzkich dzieci w wieku 5 lat podaje Bruzda-Zwiech i wsp. (20). Dzieci wykonujące ten zabieg dwa razy dziennie miały istotnie niższy wskaźnik OHI-S-0,62 w porównaniu z dziećmi szczotkującymi zęby raz dziennie 1,09 oraz kilka razy w tygodniu lub rzadziej 1,6.
Tabela 2. Wskaźnik higieny API, intensywność próchnicy oraz odsetek dzieci 2-5-letnich wolnych od próchnicy i wad zgryzu.
Wiek dzieciLiczba dzieciApi (%)Średnia liczba dtŚrednia liczba ftŚrednia liczba dmftDzieci wolne od próchnicyDzieci wolne od wad zgryzu
2-4-letnie24150,630,461,097583
4-5-letnie22321,000,641,645064
Ogółem 2-5-letnie46230,890,541,436374
Przedstawiona także w tabeli 2 intensywność próchnicy u badanych 2-4 oraz 4-5 letnich dzieci własnych okazała się trzykrotnie niższa (x dmft 1,09 i 1,64), niż w badaniu ogólnopolskim z 2002 roku u dzieci 3- oraz 6-letnich (x dmft dla woj. zachodniopom. 3,0 i 5,7) (3). Oceniając średnią liczbę zębów wypełnionych u dzieci z badań własnych stwierdzono, że wyleczono ich nieco ponad połowę (x ft 0,54). Dane ogólnopolskie wskazują na mniejszą liczbę zębów wypełnionych, zwłaszcza u dzieci 3-letnich. W województwie zachodniopomorskim tylko co trzeci ząb mleczny zaatakowany przez proces próchnicowy, został u nich wyleczony (x ft 0,3). Godny odnotowania jest natomiast w badaniach własnych (tab. 2) wysoki odsetek dzieci 2-4 oraz 4-5-letnich wolnych od próchnicy (odpowiednio 75 i 50%). Jest to znacznie lepszy wynik od danych dla województwa zachodniopomorskiego u 3 i 6-letnich dzieci, odpowiednio 38,7 i 11,4% w badaniach z 2002 roku (3).
Oceniając występowanie wad zgryzowo-zębowych uzyskano także dość wysoki odsetek dzieci 2-4 i 4-5-letnich bez tego rodzaju nieprawidłowości (odpowiednio 83 i 64%).
U 614 dzieci wrocławskich w wieku 3, 4 i 5 lat odsetek ten był niższy gdyż wahał się w granicach od 58% do 62% (31). Jeszcze niższy odsetek zanotowano u 317 dzieci 2-6-letnich z Warszawy i jej okolic, gdyż tylko 40% z nich miało zgryz w granicach normy (32).
Tabela 3 ilustruje poziom wykształcenia matek ze szkoły rodzenia, które zgłosiły się do programu profilaktycznego dla 2-5-letnich dzieci. Okazuje się, że aż dwie trzecie z nich posiadało wykształcenie wyższe (66%), a jedna trzecia średnie (34%). Brak było matek z wykształceniem podstawowym lub zawodowym, gdyż żadna z takich osób nie uczestniczyła w edukacji stomatologicznej w szkole rodzenia. Dlatego autorce niniejszej pracy trudno było dokonywać analizy wpływu wykształcenia matek na stan jamy ustnej ich dzieci. Wielu polskich autorów ocenia jednak tego typu korelacje (4, 5, 33, 34, 35). W 2002 roku w ramach krajowego programu monitorowania zdrowia jamy ustnej badano między innymi zależność między świadomością zdrowotną matek, a ich wykształceniem. Okazało się, że kobiety z wyższym wykształceniem posiadały wiedzę na wyższym poziomie co z kolei istotnie korelowało z niższą wartością dmft u ich trzyletnich dzieci (3, 4). Wlazło zajmując się oceną skuteczności profilaktyki próchnicy wdrażanej u dzieci w wieku 3 lat stwierdziła, że lepsza świadomość prozdrowotna matek wiązała się z lepszym stanem uzębienia i higieny jamy ustnej u dzieci (5). Także Grzesiak i Kaczmarek badając 174 dzieci wrocławskich w wieku od 6 miesięcy do 3 lat podaje, że znamiennie mniejszą liczbę zębów objętych próchnicą i niższe wartości OHI zauważono u dzieci matek z wykształceniem wyższym (33). Stańczak-Sionek wykazała wysoce istotną korelację między wykształceniem matki, a wynikami testu bakteriologicznego do określania ryzyka próchnicy wczesnej w grupie 122 dzieci warszawskich w wieku od 12 do 15 miesięcy. Wyższy poziom wykształcenia częściej wiązał się z ujemnym wynikiem testu i na odwrót (34). Spostrzegane są również zależności między stanem zdrowia jamy ustnej kobiet ciężarnych a poziomem ich wykształcenia. Szczepańska badając 179 kobiet w wieku 16-44 lat stwierdziła istotną korelację między wartością wskaźnika leczenia zębów u nich, a wykształceniem. Wskaźnik ten był najwyższy u kobiet z wykształceniem wyższym (11).
Tabela 3. Wykształcenie matek objętych edukacją stomatologiczną w okresie ciąży w szkole rodzenia.
WykształcenieLiczba ankietowanychOdsetek ankietowanych
Średnie1334
Wyższe2566
Razem38100
Wnioski
1. Jednorazowe stomatologiczne spotkanie edukacyjne w szkole rodzenia dla kobiet ciężarnych miało zdecydowanie pozytywny wpływ na:
– świadomość i prawidłowe zachowania prozdrowotne większości matek z wykształceniem średnim i wyższym,
– wysoki odsetek 2-4 oraz 4-5-letnich dzieci wolnych od próchnicy,
– optymalny stan higieny jamy ustnej u 2-4 oraz dobry u 4-5-letnich dzieci,
– stosunkowo wysoki odsetek tych dzieci bez wad zgryzu.
2. Powyższe rezultaty wskazują, że warto rozpoczynać edukację stomatologiczną już w szkole rodzenia dla jak najlepszego stanu zdrowia jamy ustnej dzieci.
Piśmiennictwo
1. Adamowicz-Klepalska B., i wsp.: Założenia i cele zdrowia jamy ustnej w kraju na lata 2006-2020. Czas. Stomat., 2005, 6, 457-460. 2.Strużycka I., i wsp.: Efektywne sposoby promocji zdrowia jamy ustnej. Czas. Stomat., 2005, 6, 392-396. 3.Wierzbicka M., i wsp.: Ogólnokrajowy Monitoring Zdrowia Jamy Ustnej i Jego Uwarunkowań. Min. Zdrowia. Polska 2002. 4.Wierzbicka M., i wsp.: Świadomość i zachowania zdrowotne matek małych dzieci w Polsce z początkiem nowego tysiąclecia. Stomat. Współczesna 2003, 10, 4, 8-12. 5.Wlazło E.: Próba wieloczynnikowej oceny skuteczności profilaktyki próchnicy wdrożonej u dzieci trzyletnich. Praca doktorska PAM Szczecin 2005. 6. Manowiec J.: Ocena skuteczności wybranych programów profilaktyki próchnicy zębów u dzieci przedszkolnych. Paca doktorska PAM Szczecin 2002. 7.Jankowiak K., i wsp.: Świadomość i stomatologiczne zachowania zdrowotne matek dzieci w wieku 2-3 lat. XXXVIII sesja naukowa STN PAM. Szczecin 2005. Streszczenia prac. 8.Proc P., Filipińska-Skąpska R.: Ocena stanu uzębienia oraz stomatologicznych potrzeb leczniczych dzieci łódzkich do lat 5. Nowa Stomat., 2003, 4, 185-189. 9.Borysewicz-Lewicka M.: Zagrożenia zdrowia jamy ustnej kobiet w okresie ciąży. Przegl. Stomat. Wieku Rozwoj., 1977, 4, 5-7. 10. Szpringer-Nodzak M.: Badanie czynników etiologicznych próchnicy wczesnej u dzieci z uzębieniem próchnicowym. Nowa Stomat., 1997, 2, 3-8. 11. Szczepańska J., i wsp.: Ocena stanu uzębienia i stomatologicznych potrzeb leczniczych kobiet ciężarnych z regionu łódzkiego. Nowa Stomat., 1999, 3, 41-45. 12. Dubielecka-Kittel M., Rusyan E.: Stan próchnicy i potrzeby lecznicze kobiet w ciąży uczestniczących w kursach przygotowawczych szkoły rodzenia. Stomat. Współczesna., 2002, 9, 6, 41-45. 13. Grzesiak I., Kaczmarek U.: Ocena gotowości do zmian postaw i zachowań prozdrowotnych matek dzieci do trzech lat. Dent. Med. Probl., 2003, 40, 2, 287-293. 14. Tymczyna B., i wsp.: Wiedza kobiet w ciąży na temat higieny jamy ustnej i profilaktyki próchnicy zębów. Zdr. Publ., 2004, 114, 2, 193-196. 15.Fijałkowski W.: Rozwinięty program szkoły rodzenia. Mag. Pielęg. Położ., 1998, 6, 34-35. 16.Rudnicki J.: Szkoła Matek – jako metoda promocji zdrowia i kontynuacja Szkoły Rodzenia. Mag. Pielęg. Położ., 1997, 2, 41-42. 17.Caus I., i wsp.: Szkoły rodzenia województwa śląskiego etapem edukacji rodzinnej. Zdr. Pub., 2002, 112 supl. 1: Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia na progu XXI wieku. Biłgoraj 21-22. 09. 2002. 18.Banaszek D.: Czy potrzebna jest edukacja stomatologiczna wśród osób uczęszczających do szkół rodzenia? Przegl. Stomat. Wieku Rozwoj., 2002, 2, 27-30. 19.Jańczuk Z.: Profilaktyka profesjonalna w stomatologii. PZWL 2001. W: Higiena jamy ustnej w profilaktyce profesjonalnej. 39-71. 20.Bruzda-Zwiech A., i wsp.: Wpływ nawyków higienicznych i żywieniowych na stan uzębienia dzieci w wieku przedszkolnym. Dent. Med. Probl., 2005, 42, 2, 267-272. 21.Grocholewicz K., i wsp.: Czteroletnia ocena skuteczności programów profilaktycznych u dzieci szkolnych. Redukcja próchnicy. Prz. Stom. Wieku Rozw., 1998, 2/3, 61-66. 22.Gorczyński M.: Psychostomatologia dziecięca. Wydawnictwo Medyczne Sanmedia, Warszawa 1996. W: Wiek przedszkolny, 45-56. 23.Kaczmarek U.: Mechanizmy kariostatyczne fluoru. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 6, 404-413. 24.Trykowski J.: Optymalna fluorowa profilaktyka próchnicy zębów w Polsce. Czas. Stomat., 2005, LVIII, 6, 436-449. 25.Featherstone J.D.: The science and practice of caries prevention. JADA, 2000, 131, 887-899. 26.Ten Cate J.M.: Current concepts on the theories of the mechanism of action of fluoride. Acta Odontol. Scan., 1999, 57, 325-329. 27.Ismail A.I.: Prevention of early childhood caries. Community Dent. Oral. Epidemiol., 1998, 26, Suppl. 1, 49-61. 28.Grocholewicz K., i wsp.: Stan wiedzy lekarzy i studentów na temat bezpieczeństwa stosowania związków fluoru w profilaktyce próchnicy. Poradnik Stomatologiczny 2004, 8, 5-10. 29.Grzesiak I., Kaczmarek U.: Prognozowanie stanu higieny jamy ustnej u dzieci. Dent. Med. Probl., 2005, 42, 2, 255-260. 30.Olczak-Kowalczyk D.: Ocena stanu higieny jamy ustnej i uzębienia u dzieci warszawskich w wieku od 3 do 7 roku życia. Nowa Stomat., 2001, 4, 13-21. 31.Kawala B., i wsp.: Występowanie dysfunkcji, parafunkcji i wad narządu żucia u dzieci w wieku przedszkolnym. Dent. Med. Probl., 2003, 40, 2, 319-325. 32.Zadurska M., i wsp.: Badania epidemiologiczne wad zgryzu i zaburzeń funkcji układu mięśniowo-stawowego u dzieci w wieku przedszkolnym. Przegl. Stomat. Wieku Rozwoj. 2001, 211-21. 33.Grzesiak I., Kaczmarek U.: Wiedza prozdrowotna matek i świadomość stanu uzębienia ich dzieci w wieku do 3 lat. Dent. Med. Probl., 2004, 41, 1, 59-66. 34.Stańczak-Sionek D., i wsp.: Zastosowanie testu bakteryjnego w celu określenia ryzyka próchnicy u dzieci do trzeciego roku życia. Dent. Med. Probl., 2003, 40, 2, 273-279. 35. Pytlak I.: Sytuacja społeczno-ekonomiczna rodziny a zdrowie jamy ustnej dzieci. Zdrowie Publ., 2002, 112, 3, 334-339.
otrzymano: 2006-01-28
zaakceptowano do druku: 2006-11-20

Adres do korespondencji:
*Dorota Banaszek
Zakład Stomatologii Ogólnej Pomorskiej AM
ul. Powstańców Wlkp. 72, 70-111 Szczecin
tel. (0-91) 466-16-90
e-mail: zstomaog@sci.pam.szczecin.pl

Nowa Stomatologia 4/2006
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia