Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Nowa Stomatologia » 4/2007 » Wpływ szybkości wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej na intensywność próchnicy u dzieci 6-letnich*
- reklama -
Babuszka.pl
rosyjski online
z lektorem
Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa
- reklama -
© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2007, s. 125-129
*Aleksandra Fortuniak, Joanna Szczepańska, Beata Szydłowska-Walendowska
Wpływ szybkości wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej na intensywność próchnicy u dzieci 6-letnich*
Influence of resting and stimulated flow rate of saliva on the caries experience in 6-years old children
Katedra i Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi
Kierownik Katedry: prof. dr hab. n. med. Magdalena Wochna-Sobańska
Reklama
WSTĘP
Wskaźniki określające stan zdrowia zębów u dzieci w Polsce w 2005 roku nie osiągnęły poziomu zakładanego przez ekspertów WHO. Próchnica zębów mlecznych stanowi nadal poważny problem epidemiologiczny i kliniczny, więc realizacja celów zapisanych na rok 2015 wydaje się również wątpliwa. W wielu pracach badawczych opisywane są różnorodne czynniki mające wpływ na intensywność choroby próchnicowej, a jednym z nich jest prawidłowe wydzielanie śliny i odpowiedni poziom jej składników.
Według teorii Mossa (1), ślina jest tym dla szkliwa, czym krew dla komórek ciała, stwarza bowiem mikrośrodowisko warunkujące prawidłowy przebieg wielu reakcji biochemicznych. Ślinę zalicza się do tzw. „endogennych czynników” wpływających na przebieg procesów demineralizacyjnych i remineralizacyjnych twardych tkanek zębów. Pełni czynność pierwszej linii specyficznej obrony antybakteryjnej, wpływa modyfikująco na przebieg procesu próchnicowego dzięki zdolności do neutralizacji kwasów oraz dostarcza jony wapniowe, fosforanowe i fluorkowe niezbędne do remineralizacji zmian próchnicowych. Uważana jest za aktywny czynnik zapobiegający próchnicy. Dowodem na znaczenie śliny jest zwiększenie próchnicy na tych powierzchniach zębów, gdzie szybkość przepływu i jej ilość jest zmniejszona. Badania przeprowadzone wśród osób dorosłych potwierdziły, że obniżona szybkość wydzielania zwiększa podatność na próchnicę, urazy błony śluzowej i infekcje grzybicze. Brakuje jednak aktualnych publikacji dotyczących tego problemu wśród dzieci (1, 2, 3, 4).
CEL PRACY
Celem pracy była ocena zależności między intensywnością próchnicy a szybkością wydzielania śliny oraz nawykami higieniczno-żywieniowymi u dzieci 6-letnich.
MATERIAŁY I METODY
Badaniem objęto 70 zdrowych dzieci w wieku 6 lat z losowo wybranych łódzkich przedszkoli, po uzyskaniu zgody Kuratorium Oświaty, dyrekcji placówek i rodziców.
Z opiekunami dzieci przeprowadzono badania ankietowe dotyczące zabiegów higienicznych oraz nawyków żywieniowych. W ankiecie zawarto pytania o częstość spożywania słodyczy, ilość i rodzaj płynów przyjmowanych w ciągu dnia, o pojadanie po wieczornym myciu zębów, częstość i porę szczotkowania zębów oraz czy w tej czynności uczestniczą rodzice. Zapytano rodziców o sposób oddychania dziecka w nocy i w ciągu dnia (tor oddychania przez nos lub przez usta), co również zostało ocenione w części klinicznej.
Badanie stanu jamy ustnej wykonano w oświetleniu sztucznym z użyciem stomatologicznych narzędzi diagnostycznych. Zastosowano kryteria oceny próchnicy rekomendowane przez ŚOZ dla badań przesiewowych stanu zdrowia jamy ustnej. W kartach badania odnotowano obecność zębów z ubytkami próchnicowymi, wypełnionych i utraconych z powodu próchnicy. Na podstawie uzyskanych diagramów obliczono średnią liczbę i wskaźnik puw i PUW oraz frekwencję próchnicy. Oceniono stan błony śluzowej pod kątem występowania zmian patologicznych oraz stan higieny jamy ustnej opierając się na kryteriach wskaźnika OHI według Greena i Vermilliona. Płytkę bakteryjną oceniano na sześciu zębach indeksowych: 55(16), 51(11), 65(26), 75(36), 71(31), 85(46) – na dwóch powierzchniach. Biorąc za podstawę średnie wartości wskaźnika OHI = DI w odniesieniu do złogów miękkich określono higienę jako dobrą – przy wartościach od 0 do 1,0; niedostateczną – przy wartości 1,1 do 2,0; jako złą – przy wartości od 2,1 do 3,0.
Ślinę mieszaną niestymulowaną pobierano w godzinach przedpołudniowych, dwie godziny po spożyciu ostatniego posiłku płynnego lub stałego. Pacjenci siedzieli z pochyloną głową do przodu, a zgromadzoną ślinę w dnie jamy ustnej wypluwali do kalibrowanych probówek przez okres 5 min. Natomiast stymulowaną ślinę pobierano po uprzednim żuciu kostki parafinowej przez 4 minuty i pięciominutowym wypluwaniu do probówek.
Istotność statystyczną badanych zależności analizowano na podstawie testu t-Studenta, Manna-Whitney´a, Scheffego, Fishera, chi-kwadrat i rang Spearmana. Za znamienną statystycznie przyjęto zależność przy poziomie istotności p<0,05.
WYNIKI
Wyniki badań zestawiono w tabelach. Intensywność próchnicy zębów mlecznych była większa wśród dziewcząt (puw = 5,37) niż chłopców (puw = 4,72), natomiast w zębach stałych była wyższa u chłopców (PUW = 2,17) niż dziewcząt (PUW =1,80), różnice nie były istotne statystycznie (tab. 1). Frekwencja próchnicy w odniesieniu do zębow mlecznych wynosiła 95,7%, natomiast ubytki próchnicowe występujące tylko w uzębieniu stałym stwierdzono u 47,1% dzieci (tab. 2).
Tabela 1. Intensywność próchnicy w badanej populacji wyrażona wskaźnikiem puw i PUW.
puwnśredniamedianamin.maks.odch. StdPoziom istotności
Dziewczynki355,375,001,0010,02,568p>0,05
Z=1,153
Chłopcy324,725,001,0010,02,439
razem675,065,001,0010,02,510
PUW       
Dziewczynki151,802,001,004,000,862p>0,05
Z=1,030
Chłopcy 182,172,001,004,001,043
razem332,002,001,004,000,968
Tabela 2. Częstość występowania próchnicy w badanej populacji dzieci.
 ChłopcyDziewczętaRazemChłopcy vs Dziewczęta
ncnp%ncnp%ncnp%c2Poziom istotności
zęby mleczne343294,1363597,2706795,70,003p>0,05
zęby stałe341852,9361541,7703347,10,892p>0,05
Z przeprowadzonych badań wynika, że u 25,7% badanych występowała dobra higiena jamy ustnej, u 54,3% niedostateczna, a u 20% zła. Analiza zależności między intensywnością próchnicy (puw + PUW) a higieną (OHI) przedstawiała się następująco: 1) w grupie z intensywnością próchnicy poniżej sześciu w największym odsetku (51,5%) dzieci miały dobrą higienę (p=0,0000); 2) w grupie, w której suma wskaźników puw i PUW była równa bądź większa od 6 u 67,6% dzieci zaobserwowano niedostateczną higienę (p=0,0181); 3), a u 27% badanych stwierdzono jednocześnie wysoką intensywność próchnicy i złą higienę jamy ustnej. Tylko u jednego pacjenta występował kamień nazębny (ryc. 1).
Ryc. 1. Odsetki dzieci z określonymi wartościami wskaźnika OHI a intensywność próchnicy (puw + PUW <6 i> 6).
Średnia szybkość wydzielania śliny spoczynkowej określana w mililitrach na minutę wynosiła u dziewcząt 0,31 ml/min., u chłopców 0,30 ml/min. Większe wartości sekrecji (0,32 ml/min.) uzyskano u 34,3% dzieci, u których rodzice zaobserwowali nieprawidłowy tor oddychania. U 64,7% oddychających przez nos wydzielanie szacowało się na poziomie 0,30 ml/min. Z badania ankietowego wynika, że 43% 6-latków wykazywało potrzebę picia w godzinach nocnych i w tej grupie średnia szybkość wydzielania śliny spoczynkowej wynosiła 0,30 ml/min. U pozostałych dzieci, u których nie występowało pragnienie uzupełniania płynów w porze nocnej szybkość wydzielania wynosiła 0,25 ml/min. (ryc. 2). Różnice między wyżej wymienionymi czynnikami okazały się statystycznie nieznamienne.
Ryc. 2. Szybkość wydzielania śliny spoczynkowej (ml/min.) w zależności od badanych czynników.
Średnia wartość sekrecji śliny stymulowanej była jednakowa u dziewcząt i chłopców i wynosiła – 1,23 ml/min. Większość dzieci (70%) piła w trakcie posiłku i u nich średnie wartości wydzielania śliny wynosiły 1,24 ml/min., a u tych które piły dopiero po jedzeniu (30%) wynosiły 1,19 ml/min. (ryc. 3). Ocena zależności między ilością wydzielanej śliny w spoczynku i po stymulacji a częstością spożywania słodyczy ujawniła, że ilość ta była największa u dzieci jedzących słodycze raz w tygodniu. Wynik okazał się jednak nieistotny statystycznie.
Ryc. 3. Szybkość wydzielania śliny stymulowanej (ml/min.) w zależności od badanych czynników.
Analiza szybkości wydzielania śliny stymulowanej i spoczynkowej w powiązaniu z intensywnością próchnicy (puw + PUW) wykazała, iż ze wzrostem sekrecji maleje poziom próchnicy, choć poziom istotności nie był zmanienny statystycznie.
DYSKUSJA
W porównaniu do stanu uzębienia 6-latków w państwach Europy zachodniej występowanie próchnicy u polskich równolatków jest wysokie (5, 6). W Portugalii zęby mleczne ze zmianami próchnicowymi stwierdzono u 46,9% badanych 6-latków, tymczasem w Polsce występują one u 86,9% dzieci. Podobnie wypada porównanie z innymi państwami europejskimi. Monitoring stanu zdrowia jamy ustnej przeprowadzony w 2005 roku w województwie łódzkim wykazał, że od 1995 roku nie doszło do znacznego spadku odsetka dzieci dotkniętych próchnicą. Według badań tych autorów w 1995 r. częstość próchnicy była na poziomie 90%, w 2005 r. spadła do 83,7% (7). Występowanie wysokiej frekwencji próchnicy u łódzkich dzieci potwierdziły również badania innych autorów (6, 8).
Ponad 95% wszystkich zbadanych dzieci miało zęby mleczne dotknięte próchnicą, a u prawie połowy z nich próchnica występowała w zębach stałych. Nie inaczej wygląda sytuacja w przypadku analizy intensywności próchnicy. Obecne badania wykazały, że tylko troje przedszkolaków nie miało ubytków próchnicowych w zębach mlecznych, a średni wskaźnik puw wynosił 5,06. Natomiast przeciętnie w 2 zębach stałych u każdego dziecka stwierdzono zmiany próchnicowe. Podobnie wysoką intensywność próchnicy wykazała w 2004 roku u łódzkich 6-latków Bruzda-Zwiech i wsp. (9), ale nie zaobserwowała zależności między zaawansowaniem próchnicy a stanem higieny jamy ustnej. Z naszych badań wynika, że u dzieci z gorszą higieną jamy ustnej nasilenie próchnicy było statystycznie istotnie większe niż u dzieci, u których obecność złogów nazębnych była w zakresie OHI=0-1,0. Także Rajab (10) i Stecken-Bliks (11) odnotowali mniejsze wartości próchnicy u dzieci regularnie czyszczących zęby. Mimo oczywistej zależności między procesem próchnicowym a jakością oczyszczania jamy ustnej w niektórych badaniach nie obserwuje się znamiennej korelacji między tymi cechami (9, 12, 13).
Na wydzielanie niestymulowanej śliny całkowitej u osób zdrowych wpływają różne czynniki, takie jak stopień nawodnienia organizmu, pozycja ciała, ekspozycja na światło, rytm dobowy, wielkość gruczołu wydzielniczego, leki oraz uprzednia stymulacja (2). Istnieją również czynniki o nieudowodnionym wpływie na procesy sekrecji, do nich zaliczamy: płeć, wiek, wagę, stres oraz aspekty psychiczne (myślenie o jedzeniu, widok posiłku, apetyt) (14). Nasze badanie dowiodło, że szybkość wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej u dzieci w wieku 6 lat nie zależy od płci, co jest zgodne z obserwacjami Dawes´a i wsp. (14). Opinie na temat wpływu wieku na wydzielanie śliny są podzielone. Według Jańczuka (15), Sreebney"a (16) i Persson´a (17) u osób powyżej 15 roku życia szybkość wydzielania nie zależy od wieku. Andersson (14) dowiódł, że u dzieci 5-letnich wydzielanie jest mniejsze niż u 10- i 13-latków, zaś Kobierska-Brzoza (18), która przeprowadziła badania u dzieci w wieku od 7 do 16 lat nie stwierdziła zależności pomiędzy szybkością wydzielania śliny a wiekiem. Według Shannona (19) to nawodnienie organizmu jest czynnikiem najbardziej istotnym. Utrata 8% wody znacząco redukuje sekrecję śliny, nawet do zera. W badanej populacji zauważyłyśmy tendencję, iż ze wzrostem nawodnienia organizmu szybkość wydzielania zwiększa się. Jednocześnie u dzieci, które piły w ciągu nocy i zaraz po przebudzeniu szybkość wydzielania śliny była wyższa niż u dzieci niepojonych w nocy. Już w latach 60. pojawiły się pierwsze wzmianki o spadku aktywności gruczołów ślinowych w ciemności (14, 19). Obecnie wiemy, że w nocy wydzielane jest tylko od 2 do 10% dziennej objętości śliny (2). Zjawisko to może tłumaczyć większą intensywność próchnicy u dzieci pojadających po wieczornym szczotkowaniu zębów.
Z naszych badań wynika, że u dzieci oddychających przez usta średnie wartości wskaźników próchnicy były wyższe niż u rówieśników z prawidłowym torem oddychania, choć zaobserwowano u nich jednocześnie szybsze wydzielanie śliny. Fakt ten może tłumaczyć zjawisko parowania i absorpcji przez błonę śluzową opisany przez Dawes´a (14). Parowanie pojawia się tylko podczas oddychania przez usta. Poprzez zwiększoną sekrecję gruczołów ślinowych dochodzi do kompensacji utraconej śliny w wyniku parowania i adsorpcji wody, z równoczesnym zmniejszeniem jej przepływu i niekorzystną zmianą jej reologii.
W dostępnym piśmiennictwie spożycie słodyczy było najistotniejszym statystycznie czynnikiem etiologicznym próchnicy, a natężenie choroby zwiększało się wraz z częstością spożywanych cukrów (20, 21, 22). W badanej przez nas populacji u dzieci rzadko jedzących słodycze nasilenie próchnicy było mniejsze, a szybkość wydzielania śliny spoczynkowej i stymulowanej większa w porównaniu z dziećmi spożywającymi słodycze codziennie. Wynik ten jest jednak trudny do interpretacji.
PODSUMOWANIE
Z przeprowadzonych przez nas badań wynika, że obecność płytki bakteryjnej wpłynęła statystycznie znamiennie na nasilenie choroby próchnicowej u dzieci, natomiast zaobserwowany przez nas wzrost sekrecji śliny spoczynkowej i stymulowanej u dzieci z małą intensywnością próchnicy okazał się nieistotny statystycznie.

*Praca zrealizowana w ramach zadań statutowych UM nr 503-2043-2.
Reklama
Piśmiennictwo
1. Moss S.: Rola śliny w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej. Stomatol Współ 1994; 2:154-158. 2. Karczmarek U.: Suchość jamy ustnej. Czas Stomatol., 2007; LX, 1: 20-31. 3. Proc P., Filipińska-Skąpska R.: Ocena stanu uzębienia oraz stomatologicznych potrzeb leczniczych dzieci łódzkich do lat 5. Nowa Stomatol., 2003; 4(26): 185-189. 4. Zalewska A.: Pojemność buforowa, pH i stężenie immunoglobuliny A w ślinie całkowitej i spoczynkowej osób młodych odpornych i podatnych na próchnicę. Czas Stomatol., 2000; LIX; 4: 221-226. 5. Małkiewicz K., i wsp.: Frekwencja i intensywność próchnicy u dzieci 6-i 12-letnich w województwie mazowieckim. Nowa Stomatol., 2006; 1: 11-14. 6. Ganowicz M., i wsp.: Występowanie próchnicy u dzieci w wieku 6 lat w Polsce w 2005 roku. Nowa Stomatol., 2007; 1: 3-7. 7. Rybarczyk E., i wsp.: Stan uzębienia dzieci 6-letnich w województwie łódzkim w roku 2005. Przegląd Epidemiol., 2007; 61: 593-599. 8. Dybiżbańska E., i wsp.: Występowanie próchnicy u 3-i 6-letnich dzieci w Polsce. Czas Stomatol., 2003; 56(8): 10-15. 9. Bruzda-Zwiech A., i wsp.: Wpływ nawyków higienicznych i żywieniowych na występowanie próchnicy u dzieci 5- i 6-letnich. Dent. Med. Probl., 2005; 42, 2: 267-272. 10. Rajabl D., i wsp.: Oral behaviour of schoolchildren and parents in Jordan. Int. J. Pediatr. Dent., 2002; 12: 168-176. 11. Stecken-Bliks C., Holm A.: Between-meal eating, toothbrushing frequency and dental caries in 4-year old children in north of Sweden. Int. J. Pediatr. Dent., 1995; 5: 67-72. 12. Etty E., i wsp.: Influence of oral hygiene on early enamel caries. Caries Res. 1994; 28: 132-136. 13. Radliska J., i wsp.: Zachowania zdrowotne i stan zębów dzieci szkolnych. Przegl. Stom. Wieku Rozw., 1994; 6/7: 91-92. 14. Dawes S.: Pshysiological factor affacting salivary flow rate, oral sugar clearance, and the sensation of dry mouth man. J. Dent. Res. Feb., 1987; 66 Spec. Iss.: 649-653. 15. Jańczuk Z.: O problemach diagnostycznych i leczniczych w stanach niedoborowych śliny. Lekarz w Polsce 1997; 7: 2-21. 16. Sreebny L.M.: Recognation and treatment of salivary induced conditions. Int. Dent. J., 1989; 39: 197-204. 17. Persson R.: Difference in salivary flow rates in eldery subjects using xerostomatic medications. Oral Surg., 1991; 72: 42-46. 18. Kobierska-Brzoza J., i wsp.: Stan jamy ustnej i wybrane składniki śliny u dzieci chorych na astmę oskrzelową. Dent. Med. Probl., 2004; 41, 4: 735-741. 19. Shannon I.L.: Hyperhydration and parotid flow in man. J. Dent. Res., 1967; 46(5): 1028-31. 20. Proc P., i wsp.: Próchnica uzębienia dzieci łódzkich do lat 5. Czynniki etiologiczne. Dent. Med. Probl., 2006; 43: 165-70. 21. Mattila M.L.: Caries in five-year-old children and associations with family-relared factors. J. Dent. Res., 2000; 79: 875-881. 22. Szczepańska J., i wsp.: Prognozowanie występowania próchnicy u dzieci w oparciu o wieloaspektową analizę czynników ryzyka. Nowa Stomatol., 2002; 7, 1: 3-7.
otrzymano: 2007-11-08
zaakceptowano do druku: 2007-11-25

Adres do korespondencji:
*Aleksandra Fortuniak
Katedra i Zakład Stomatologii Wieku Rozwojowego UM
ul. Pomorska 251, 92-213 Łódź
tel.: (0-42) 675-75-16, fax: (0-42) 678-93-68
e-mail: ofort@tlen.pl

Nowa Stomatologia 4/2007
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2017 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies