© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2007, s. 150-154
Aneta Zduniak1, Agnieszka Zanio1, Katarzyna Regulska1, Piotr Regulski1, *Olga Androsz-Kowalska2
Ocena częstotliwości zmian na języku u osób w różnych grupach wiekowych
EVALUATION OF THE FREQUENCY OF CHANGES ON THE TONGUE IN VARIOUS AGE GROUPS
1II Studenckie Koło Naukowe przy Zakładzie Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
Opiekun Koła: lek. dent. Olga Androsz-Kowalska
2Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii Akademii Medycznej w Warszawie
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med. Renata Górska
WSTĘP
Język stanowi integralną część narządu żucia i jamy ustnej. Odgrywa on zasadniczą rolę w procesie artykulacji, połykania, żucia oraz odczuwania smaku. Znamienną jest różnorodność zmian stwierdzanych na błonie śluzowej języka. Przyjmuje się, że język jest barometrem obrazującym zmiany w ogólnym stanie zdrowia pacjenta (1), takie jak: pierwsze objawy schorzeń ogólnych, niedobory witaminowe bądź zaburzenia hormonalne. Zmiany na języku podzielić można na wady rozwojowe, zapalenia języka i inne zmiany niezakwalifikowane do żadnej z wyżej wymienionych grup, a spowodowane przez choroby ogólnoustrojowe i skórno-śluzówkowe.
Do wad rozwojowych zalicza się:
– Wrodzony przerost języka (makroglossia) – nieprawidłowość rozwojowa objawiająca się powiększeniem języka, może być spowodowana przerostem mięśni, rozlanym naczyniakiem chłonnym lub krwionośnym (1, 2); obserwowana również w zespole Downa;
– Język płatowy (lingua lobata) – wada rzadko spotykana – obraz dwóch języków, zrośniętych powierzchniami, każdy o prawidłowej budowie (1, 2);
– Wrodzony mały język (mikroglossia) – wada ta może towarzyszyć niedoczynności szyszynki (1);
– Wrodzony zrost języka z dnem jamy ustnej (ankyloglossia) (1, 2);
Do najczęściej spotykanych należą:
– Język pofałdowany (lingua plicata) – wada dotyczy 1-5% populacji (1), powstaje w wyniku nieprawidłowej budowy mięśnia powierzchownego języka, w zależności od ukształtowania bruzd wyróżnia się typ liściasty (foliaceus) – z bruzdą pośrodkową oraz z zagłębieniami na bokach języka, od których odchodzą drobniejsze odgałęzienia – oraz typ podobny do powierzchni mózgu (cerebriformis) (1, 2) (ryc. 1).
Ryc. 1. Język pofałdowany.
– Romboidalne zapalenie środkowej części języka (glossitis rombica mediana) – zmiana umiejscowiona na powierzchni grzbietowej tylnej części języka, dobrze odgraniczona, atroficzna (zanik brodawek), w postaci czerwonej lub białej plamy o kształcie owalnym lub okrągłym (1, 2) (ryc. 2). Zaliczana jest do wad wrodzonych z powodu istnienia przetwałego przewodu tarczowo-językowego. Może powstać w przewlekłego stanu zapalnego lub zakażenia grzybiczego, większa częstość tych zmian jest obserwowowanych u chorych na cukrzycę, chorych z HIV oraz leczonych immunosupresyjnie.
Ryc. 2. Romboidalne zapalenie środkowej części języka.
Do najczęściej obserwowanych zmian zapalnych zaliczono:
– Zapalenie powierzchowne języka (glossitis superficialis), spotykane dość często, wywołane może być przez czynnik mechaniczny, termiczny bądź chemiczny, ale może również wystąpić w przebiegu chorób o podłożu bakteryjnym, wirusowym, na tle alergicznym oraz w wyniku zaniedbań higienicznych (2);
– Język geograficzny (lingua geographica)– zmiana powstała w wyniku złuszczania brodawek nitkowatych powierzchownej warstwy keratyny, manifestująca się występowaniem małych, bladoszarych plam, które powiększają się i powodują spełzanie brodawek nitkowatych na obrzeża zmiany (2) (ryc. 3); towarzyszyć może schorzeniom o podłożu psychosomatycznym, dziedzicznym, zaburzeniom wewnątrzwydzielniczym lub związanym z awitamionozami (sugestia zależności z cukrzycą). Większą predyspozycję do tego schorzenia obserwuje się u dzieci z chorobami serca.
Ryc. 3. Język geograficzny.
– Rogowacenie czarne brodawek języka – język czarny włochaty (lingua nigra villosa) – zmiana charakteryzująca się nieprawidłowym rogowaceniem brodawek nitkowatych i ich wydłużeniem, brodawki mogą przybierać zabarwienie białe, żółte, brązowe lub czarne (2) (ryc. 4); rolę w jego powstawaniu mają czynniki chemiczne, nikotyna, antybiotyki oraz środki do higieny jamy ustnej zawierające chlorheksydynę.
Ryc. 4. Język czarny włochaty.
– Zapalenie języka Huntera (glossitis Hunteri) – zmiana o bardzo nasilonych objawach subiektywnych, niejednokrotnie wyprzedzających objawy kliniczne, pacjenci skarżą się na pieczenie i bolesność języka, zaburzenia smaku, kłucia i parestezje, natomiast klinicznie obserwuje się żywoczerwone plamy i smugi, często przybierające kształt liter O, W, U. Język jest wygładzony, daje wrażenie polakierowanego (2), ten typ zapalenia często jest obserwowany w zespole Addisona-Biermera, czyli niedokrwistości złośliwej spowodowanej brakiem witaminy B12 i kwasu foliowego.
CEL PRACY
Celem pracy była ocena częstotliwości występowania i rodzaju zmian na błonie śluzowej języka u osób w różnych grupach wiekowych.
MATERIAŁ I METODY
Badaniem objęto 196 osób, w tym 92 osoby płci żeńskiej i 104 osoby płci męskiej. Liczebność poszczególnych grup oraz kategorie wiekowe przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Charakterystyka grup badanych.
 Wiek pacjentówIlość zbadanych osób
I grupa3-6 lat24
II grupa7-13 lat37
III grupa19-25 lat71
IV grupa41-65 lat22
V grupa>65 lat42
Wszystkich pacjentów poddano badaniu podmiotowemu, ze szczególnym uwzględnieniem dolegliwości subiektywnych, stosowanych używek (nikotyny) oraz badaniu przedmiotowemu, gdzie szczególną uwagę zwracano na stan błony śluzowej języka. Badanie przedmiotowe przeprowadzono przy użyciu lusterka stomatologicznego oraz sztucznego źródła światła.
WYNIKI
Zmiany na błonie śluzowej języka zaobserwowano u 131 osób, co odpowiada 67% badanych. W grupie I zmiany wystąpiły u 5%, w grupie ludzi młodych w wieku 19-25 u 15%, w grupie III u 35% odsetka badanych, w grupie IV u 15% i w ostatniej grupie osób powyżej 65 roku życia u 30% badanych (ryc. 5).
Ryc. 5. Zmiany na języku w poszczególnych grupach.
Oceniając stan błony śluzowej języka stwierdzono występowanie wad wrodzonych u 24% badanych, najczęściej obserwowano język pofałdowany – u 21,9% wszystkich badanych, najczęściej u osób powyżej 65 roku życia. Zaobserwowano również 3 przypadki romboidalnego zapalenia środkowej części języka, co odpowiada 1,5% wszystkich badanych (tab. 2).
Tabela 2. Wady wrodzone.
 MakroglossiaJęzyk płatowyJęzyk pofałdowanyZapalenie romboidalne środkowej części językaSuma%
I grupa 11 28,33%
II grupa1 7 821,62%
III grupa  8 811,26%
IV grupa  62836,36%
V grupa  2112252,38%
RAZEM1143
(21,9%)
3
(1,5%)
4824,4%
Zmiany zapalne błony śluzowej języka zaobserwowano u 54,8% badanych, stwierdzono: zmiany zanikowe błony śluzowej języka – u 14% badanych, język geograficzny – u 6% badanych, język czarny włochaty – u 5% badanych oraz zapalenie języka powierzchniowe u 28% badanych (tab. 3).
Tabela 3. Zapalenia języka.
 Język geograficznyJęzyk czarny włochatyZmiany zanikowe błony śluzowej językaZapalenie języka powierzchnioweSuma%
I grupa4  2625%
II grupa  571232,43%
III grupa842314563,38%
IV grupa  951463,63%
V grupa1612102969,04%
Razem13
(6,6%)
10
(5%)
28
(14%)
55
(28%)
10654,8%
DYSKUSJA
W badanej grupie pacjentów zmiany na języku wystąpiły u 67% badanych, wyniki te potwierdzają konieczność zwracania szczególnej uwagi na stan błony śluzowej jamy ustnej w ocenie narządu żucia (3, 7). Wiele zmian na języku może mieć łagodny charakter, nie dawać dolegliwości i nie wymagać leczenia, lecz istnieje też grupa objawów i zmian, które w porę zauważone przez klinicystę, mogą pomóc we wczesnej diagnostyce i leczeniu chorób ogólnoustrojowych. Badanie błony śluzowej języka powinno być nieodłączną częścią badania przedmiotowego (3, 4, 8).
Najczęściej obserwowaną zmianą było zapalenie języka powierzchowne, zauważone u 27% badanych, z największym jego odsetkiem w grupie osób młodych, często nie mających prawidłowych nawyków higienicznych i będących pod wpływem różnych nałogów (palenie tytoniu i spożywanie alkoholu). Konieczność poprawy higieny u osób młodych potwierdzają również badania innych autorów (10), świadczy to także o konieczności propagowania profilaktyki chorób jamy ustnej oraz instruktażu higieny jamy ustnej. Zapalenie języka powierzchowne obserwowano również u osób powyżej 65 roku życia. Zbiór piśmiennictwa zebrany przez Maciąg i Bachanek dowodzi, że zmiana ta może być związana z zaniedbaniami higienicznymi, ale także z drażnieniem chemicznym przez nikotynę (5). Powstawanie języka czarnego włochatego przypisuje się drażniącemu wpływowi nikotyny (1, 2, 5, 6, 8). Dowodem na to jest doniesienie Korber´a i Dissemond´a, którzy opisują przypadek kliniczny 85-letniego palącego mężczyzny nieobciążonego chorobami ogólnymi, u którego zaobserwowali język czarny włochaty. Nasze badania potwierdziły tę zależność, zaobserwowano język czarny włochaty u 8% badanych, największy odsetek zauważono u osób w ostatniej grupie – powyżej 65 roku życia, w której schorzenie to występowało u 7,1% osób, które dodatkowo paliły.
Drugą co do częstości występowania zmianą był język pofałdowany, który zdiagnozowano u 21,9% badanych, najczęściej u osób powyżej 65 roku życia, co mogłoby podważać klasyfikowanie tej zmiany do wad wrodzonych. Z wynikami tymi zgadza się również Górska, która sugeruje, że w starszym wieku zwiększa się aktywność języka związana z przejęciem przez niego funkcji brakujących zębów w procesie żucia (2). Zjawisko to określane jest jako zespół gerojęzykowy (11). Publikacje Bruce i Knychalskiej-Karwan donoszą, że język pofałdowany jest fizjologiczną zmianą związaną ze starzeniem organizmu i jest najczęściej spotykaną zmianą w grupie ludzi starszych (8, 12).
Wśród 14% procent badanych zaobserwowano sprawiającą wrażenie „polakierowanej” grzbietową powierzchnię języka – zmiany zanikowe błony śluzowej jamy ustnej, objawiające się wygładzeniem śluzówki języka, zmniejszeniem wydzielania śliny oraz objawami subiektywnymi, na które skarżyli się pacjenci w czasie badania podmiotowego: pieczenie połączone z suchością, wrażliwość i bolesność błony śluzowej. Najwyższy odsetek zmian o tym charakterze zaobserwowano u pacjentów powyżej 41 roku życia. Objawy takie łączone są z procesem starzenia błony śluzowej jamy ustnej. W procesie tym dochodzi do stopniowego zaniku błony śluzowej, jej ścieńczenia, zblednięcia, utraty grubości i elastyczności, a co za tym idzie – zmniejszenia jej odporności na bodźce mechaniczne, chemiczne czy termiczne. Zmiany atroficzne błony śluzowej języka niejednokrotnie związane są z ogólnymi schorzeniami układo-wymi, których liczba wzrasta wraz z wiekiem pacjentów, schorzeniami typu niedoborowego (głównie białka, witamin), zaburzeniami metabolicznymi (cukrzyca) (4, 8, 13, 14). Ostatnio przeprowadzone badania wykazują, że większy wpływ na czynność wydzielniczą gruczołów ślinowych mają nie zmiany starcze, zachodzące na poziomie gruczołów, ale przyjmowane leki z powodu chorób systemowych (3, 16). Dane zebrane przez Woś i wsp. potwierdzają wyniki naszych statystyk. W grupie osób powyżej 65 r.ż. leczących się przewlekle z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego, zaburzeń psychosomatycznych i cukrzycy zaobserwowano zmiany na języku (23). Urashima podaje, że długoterminowe terapie farmakologiczne konieczne z powodu przewlekłych schorzeń, również mają związek z atroficznymi zmianami na języku (15). Zmianom tym może towarzyszyć drożdżakowe zapalenie jamy ustnej.
Kolejną w częstości występowania zmianą był język geograficzny, zdiagnozowany u 7% pacjentów, najczęściej u osób młodych w wieku 19-25 oraz dzieci w wieku 3-6 lat. Odsetek ten jest zgodny z doniesieniami Rioboo-Crespo (17), a nawet wyższy od danych dostarczonych przez Shulman´a i Kleinman´a (18, 19). Częste występowanie tej jednostki u dzieci potwierdza wrodzoną etiologię tej zmiany zaliczanej do zapaleń. Kolejnym dowodem na genetyczne uwarunkowanie języka geograficznego jest fakt, że wśród badanych pacjentów powyżej 65 roku życia odnotowano tylko jeden taki przypadek. Rzadkość tej wrodzonej jednostki w grupie ludzi starszych potwierdzają doniesienia Bruce´a, Redman´a, Shulman´a oraz Jarom´a, którzy obserwowali pojedyncze przypadki języka geograficznego, ale w połączeniu częściej występującym językiem pofałdowanym (8, 9, 20, 21).
Podobnie jak u innych autorów, zaobserwowano pojedyncze przypadki makroglossii, romboidalnego zapalenia środkowej części języka i języka płatowego (8, 9, 14, 21, 22). Są to zbyt rzadkie obserwacje, by móc łączyć występowanie tych zmian z wiekiem czy z chorobami ogólnymi.
WNIOSKI
1. Występowanie i charakter zmian na języku może mieć związek z wiekiem pacjentów.
2. W grupie pierwszej najczęstszą zmianą był język geograficzny, co potwierdza teorię wrodzoną w etiologii tej jednostki.
3. Fakt częstego występowania zapalenia powierzchniowego języka w grupie dzieci starszych i osób młodych można wiązać z nieprawidłową higieną jamy ustnej.
4. Język pofałdowany obserwowano najczęściej u osób powyżej 65 roku życia, może to być związane z przejęciem przez język funkcji żucia w sytuacji nieuzupełnionych braków zębowych i nieużytkowania uzupełnień protetycznych.
5. Zmiany zanikowe błony śluzowej języka – najczęściej zauważane u osób powyżej 65 roku życia – mogły być spowodowane niedoborami witaminowymi, zaburzeniami hormonalnymi oraz przyjmowanymi lekami i zmianami zwyrodnieniowymi gruczołów ślinowych związanymi z wiekiem.
Piśmiennictwo
1. Knychalska-Karwan Z.: Język; Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; ISBN 83-233-1330-X; Kraków 2000. 2. Górska R.: Choroby błony śluzowej jamy ustnej; Med. Tour Press International; ISBN 83-87717-02-9; Otwock 2007. 3. Pregiel B., i wsp.: Stan błony śluzowej jamy ustnej słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku we Wrocławiu, Mag. Stom., 2006; 11: 72-75. 4. Knychalska-Karwan Z.: Pacjent geriatryczny w gabinecie stomatologicznym, Mag. Stom., 2004; 7-8: 11-14. 5. Maciąg W., Bachanek T.: Wpływ alkoholu i nikotyny na stan zdrowia jamy ustnej. Doniesienia na podstawie piśmiennictwa; Mag. Stom., 2005; 11: 28-30. 6. Korber A., Dissemond J.: Images in clinical medicine: Black Hairy Tongue; The New England J. of Medicine, 2006; 5: 67. 7. Knychalska-Karwan Z.: Zmiany chorobowe błony śluzowej jamy ustnej u 4752 chorych leczonych w Katedrze i Zakładzie Stomatologii Zachowawczej CM UJ w Krakowie w latach 1961-1998; Mag. Stom., 2004; 2: 10-14. 8. Bruce A.J., i wsp.: The tongue in clinical diagnosis; JEADV 2004; 18: 254-259. 9. Redman R.S.: Prevalence of geographic tongue, fissured tongue, median rhomboid glossitis and hairy tongue among 3611 Minnesota schoolchildren; Oral Surg. Oral Med. Oral Pathol. 1970; 30: 390-395. 10. Dolińska E., Stokowska W.: Ocena stanu przyzębia i periodontologicznych potrzeb leczniczych dzieci 12-letnich z okolic Białegostoku; Mag. Stom., 2006; 9: 122-124. 11. Knychalska-Karwan Z.: Stomatologia wieku podeszłego; Wydawnictwo Czelej Sp. z o. o., 2005; Lublin, 20-21. 12. Banoczy J., i wsp.: Prevalence study of tongue lesions in Hungaries population; Community Dent. Oral Epidemiol., 1993; 21: 224-226. 13. Vernillo T.A.: Diabetes mellitus: Relevance to dental treatment; Oral Surg. Oral Med. Oral Pathol. Oral Radiol. Endod., 2001; 91: 263-270. 14. Terai H., Shimahara M.: Partial atrophic tongue other than median rhomboid glossitis; Clin. Exp. Dermatol., 2007; 18. 15. Urashima Y., i wsp.: Long-term functional outcome of brachyterapy for carcinoma of the mobile tongue: focus on the atrophic change of irradiated tongue; Jpn. J. Clin. Oncol., 2006; 36: 681-687. 16. de la Rosa Garcia E., i wsp.: Oral mucosa symptoms, signs and lesions in end stage renal disease and non-end stage renal disease diabetic patients; Med. Oral Patol. Oral Cir. Bucal., 2006; 11: 467-473. 17. Rioboo-Crespo Mdel R., i wsp.: Epidemiology of the most common oral mucosal diseases in children; Med.Oral Patol. Oral Cir. Bucal., 2005; 10: 376-387. 18. Shulman J.D.: Prevalence of oral mucosal lesions in children and youths in the USA; Int. J. Paediatr. Dent., 2005; 15: 89-97. 19. Kleinman D.V., i wsp.: Epidemiology of oral mucosal lesions in United States schoolchildren: 1986-87; Community Dent. Oral. Epidemiol., 1994; 22: 243-253. 20. Shulman J.D., Carpenter W.M.: Prevalence and risk factor associated with geographic tongue among US adults; Oral Dis., 2006; 12: 381-386. 21. Jarom N., i wsp.: Prevalence of fissured tongue, geographic tongue and median rhomboid glossitis among Israeli adults of different ethnic origins; Dermatology, 2004; 209: 88-94. 22. Lahiri A., i wsp.: Acute exacerbation of macroglossia leading to necrosis of the anterior third of the tongue; J. Plast Reconstr Aesthet. Surg., 2006; 8: 871-873. 23. Woś A., i wsp.: Ocena częstotliwości występowania zmian na języku u osób w wieku podeszłym w zależności od płci, chorób współistniejących i użytkowanych uzupełnień protetycznych; Nowa Stom. 2006; 3: 128-32.
otrzymano: 2007-11-08
zaakceptowano do druku: 2007-11-25

Adres do korespondencji:
*Olga Androsz-Kowalska
Zakład Błony Śluzowej i Przyzębia Instytutu Stomatologii AM w Warszawie
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel./fax: (0-22) 502-20-32
e-mail: sluzowki@o2.pl

Nowa Stomatologia 4/2007
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia