Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2001, s. 13-21
Dorota Olczak-Kowalczyk*
Ocena stanu higieny jamy ustnej i uzębienia u dzieci warszawskich w wieku od 3 do 7 roku życia
Assessment state of oral hygiene and of dention in children aged 3-7 living in Warsaw
ze Studium Stomatologicznego CMKP
B. Kierownik Studium: prof. dr hab. n. med. Krystyna Dobies
Jednym z podstawowych warunków prawidłowego rozwoju narządu żucia jest obecność pełnych łuków zębowych wolnych od próchnicy. Przerwanie ciągłości łuku zębowego lub rozległa próchnica w całym okresie rozwojowym mogą doprowadzić do zniekształceń narządu żucia i obniżenia jego sprawności. Czynniki te mogą jednak okazać się wyjątkowo niebezpieczne w okresie uzębienia mlecznego (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12). Destruktywna rola próchnicy może polegać na hamowaniu na drodze odruchu siły i napięcia mięśni żucia, zmniejszeniu wymiarów mesialno-dystalnych zębów mlecznych (tzw. „utrata częściowa”) lub przedwczesnej utracie zęba/zębów mlecznych.
Próchnica zębów mlecznych stanowi ciągle poważny problem epidemiologiczny i leczniczy (9, 13, 14, 15, 16). Badania epidemiologiczne dotyczące stanu uzębienia dzieci do trzeciego roku życia z regionu warszawskiego, prowadzone w latach 1972-73 i 1993-95, wykazały wprawdzie obniżający się trend próchnicy (frekwencja próchnicy uległa obniżeniu z 24,52% do 14,16%) zauważono jednak zwiększenie jej intensywności (wzrost liczby zębów dotkniętych próchnicą w grupie dzieci z uzębieniem próchnicowym) i ostry przebieg. W całej badanej populacji w latach 1993-95 średnia liczba zębów chorych wynosiła 7,1. W grupie dzieci do pierwszego roku życia próchnicą było objętych od 1 do 8 zębów, natomiast w grupie między 2 i 3 rokiem życia proces ten dotyczył już od 2 do 20 zębów (14). Niepokojący jest fakt, że proces próchnicowy atakuje uzębienie coraz młodszych dzieci. Pojawia się już między 7 i 12 miesiącem życia, a skutki działania próchnicy w odniesieniu do rozwoju narządu żucia będą tym poważniejsze im wcześniej to działanie wystąpi (4, 7, 10, 11).
Cel pracy
Celem pracy była ocena stanu higieny jamy ustnej oraz stanu zdrowia uzębienia mlecznego i stałego (określenie frekwencji i intensywności próchnicy) z uwzględnieniem potrzeb leczniczych w zakresie stomatologii zachowawczej i chirurgii wśród dzieci warszawskich w wieku od 3-go do 7-go roku życia.
Materiał i metoda
Klinicznymi badaniami epidemiologicznymi objęto grupę 513 dzieci w wieku 3-7 lat z losowo wybranych żłobków i przedszkoli warszawskich w dzielnicach Wola i Praga Południe. W dzielnicy Praga Południe zbadano 304 dzieci, a na Woli – 209 (tab. 1).
Tabela 1. Ogólna charakterystyka badanych z uwzględnieniem wieku i miejsca.
Grupa wiekowaLiczba zbadanych dzieci 
Praga PołudnieWolaŁącznie
III6454118
III8160141
III9862160
IV613394
Razem304209513
Wodrębniono 4 grupy wiekowe:
Grupa I – 3 lata +/– 3 miesiące.
Grupa II – powyżej 3 lat i 3 miesięcy do 4 lat i 9 miesięcy.
Grupa III – powyżej 4 lat i 9 miesięcy do 6 lat i 9 miesięcy.
Grupa IV – 7 lat +/– 3 miesiące.
Badania przeprowadzono w przedszkolach i żłobkach metodą rutynową za pomocą podstawowych narzędzi stomatologicznych w świetle bezcieniowej lampy stomatologicznej w zespole lekarz-asystentka.
W celu ich przeprowadzenia opracowano komputerowe karty badań na wzór kart WHO, w których uwzględniono m.in.:
1. informacje ogólne,
2. stan higieny jamy ustnej,
3. status zębowy i potrzeby lecznicze.
Ad. 1. Dane dotyczące informacji ogólnych (wiek, płeć, miejsce zamieszkania) uzyskano na podstawie ankiet wypełnianych przez rodziców badanych dzieci.
Ad. 2. Stan higieny określano za pomocą uproszczonego wskaźnika OHI-S wg Greena i Vermilliona. Płytkę bakteryjną oceniano przy sześciu zębach: 55 (16), 53 (13), 51 (11), 75 (36), 73 (13), 71 (31). W przypadku braku, któregoś z zębów, badano ząb sąsiedni. Płytkę nazębną oceniano na dwóch powierzchniach – wargowej (policzkowej) i podniebiennej (językowej), łącznie na 12 powierzchniach. Biorąc za podstawę średnie wartości wskaźnika OHI określano higienę jako dobrą – przy wartości od 0 do 1,0: jako dostateczną – przy wartości od 1,1 do 2,0; jako niedostateczną – przy wartości od 2,1 do 3,0.
Ad. 3.W statusie zębowym uwzględniono liczbę ognisk próchnicy pierwotnej i wtórnej, obecność laku, wypełnień, złamań koron zębów oraz braków zębowych z jednoczesnym określeniem potrzeb leczniczych (wypełnienia, leczenie miazgi, ekstrakcje). Określano frekwencję próchnicy, jej intensywność wyrażoną średnią liczbą PUW dla zębów mlecznych i PUW dla zębów stałych oraz wskaźnik leczenia.
Uzyskane wyniki badań klinicznych poddawano analizie statystycznej z zastosowaniem testu x2. W przypadku testu x2 obliczoną wartość statystyki (t) porównywano z wartością uzyskaną z tablicy statystycznej (t&) przy poziomie istotności p = 0,05 i n stopniach swobody. Hipotezę zerową (ho) odrzucano gdy t> = t&.
Wyniki i ich omówienie
1. Ocena stanu higieny jamy ustnej
Stan higieny jamy ustnej oceniono u 510 dzieci. W grupie tej uznano go za dobry w 156 przypadkach (30,6%), jako dostateczny w 306 przypadkach (60%) i niedostateczny w 48 (9,4%) (ryc. 1).
Ryc. 1. Graficzny obraz stanu higieny jamy ustnej w całej grupie badanej.
Należy zaznaczyć, że w placówkach, w których przeprowadzano badania, przeprowadzona była akcja mycia zębów po śniadaniu.
W ocenie stanu higieny jamy ustnej dzieci w poszczególnych dzielnicach (Praga Południe, Wola) zauważono jedynie nieznacznie lepszy stan higieny wśród dzieci praskich (tab. 2). Stwierdzone różnice nie były jednak istotne statystycznie. Analiza stanu higieny w zależności od płci nie wykazała istotnych różnic u dziewcząt i chłopców (tab. 3).
Tabela 2. Stan higieny (OHI) w dzielnicach Praga Południe i Wola.
DzielnicaLiczba dzieci zbadanychStan higieny 
dobrydostatecznyzły
Praga Płd.301102 (33,89%)173 (57,48%)26 (8,64%)
Wola20954 (25,84%)133 (63,64%)22 (10,53%)
Tabela 3. Stan higieny jamy ustnej w zależności od płci badanych dzieci.
PłećLiczba dzieci zbadanychStan higieny 
dobrydostatecznyzły
chłopcy25476(29,92%)155(61,02%)23(9,08%)
dziewczynki25680(31,25%)151(58,98%)25(9,77%)
W trakcie badań nie zauważono również znaczniejszych różnic w ocenie stanu higieny jamy ustnej w zależności od wieku badanych dzieci (tab. 4). Jedynie u dzieci ze złą higieną stwierdzono różnice istotne statystycznie pomiędzy grupą najmłodszą (grupa I), a dziećmi z grup starszych (grupa II i III).
Tabela 4. Stan higieny jamy ustnej w zależności od wieku badanych dzieci.
Grupa wiekowaLiczba dzieciStan higieny OHI
dobry  dostateczny  zły 
nn%n%n%
I118                    100%3025,47160,21714,4
II141                    100%4229,88963,1107,1
III158                    100%5937,38755,1127,6
IV93                    100%2526,95963,499,7
Łącznie:510                    100%15630,630660,0489,4
* Różnice istotne statystycznie przy p < 0,5 i 6 stopniach swobody
2. Ocena stanu uzębienia
W całej grupie badanej 348 dzieci (67,64%) posiadało uzębienie mleczne (I, II, III grupa wiekowa) natomiast 165 (32,36%) – uzębienie mieszane z przewagą zębów mlecznych (III i IV grupa wiekowa). W III grupie wiekowej 55,6% dzieci posiadało uzębienie mleczne a 44,4% uzębienie mieszane. W grupie 7-latków 100% dzieci posiadało uzębienie mieszane (tab. 5). Spośród 254 dzieci między 5 a 7 rokiem życia (III i IV grupa wiekowa) u 165 (64,9%) stwierdzono uzębienie mieszane z przewagą zębów mlecznych.
Tabela 5. Rodzaj uzębienia w poszczególnych grupach wiekowych z uwzględnieniem płci.
GrupaPłećLiczba dzieci z uzębieniem 
mlecznymmieszanym
IIIchłopcy560
dziewczynki620
razem118 (100%)0
IIIchłopcy790
dziewczynki620
razem141 (100%)0
IIIchłopcy4835
dziewczynki4136
razem89 (55,6%)71 (44,4%)
IVchłopcy038
dziewczynki056
razem094 (100%)
Wśród badanych dzieci stwierdzono dużą frekwencję próchnicy. W całej badanej grupie wynosiła ona 86,35%, przy czym w dzielnicy Praga Południe – 84,21%, natomiast na Woli – 89,47% (różnica nieistotna statystycznie).
Analiza częstości występowania próchnicy w poszczególnych grupach wiekowych ujawniła jej wzrost wraz z wiekiem – od 74,58% w grupie najmłodszej do 94,68% w najstarszej (tab. 6). Analiza statystyczna wykazała istotność różnic w częstości występowania próchnicy między I i II grupą wiekową oraz między grupą I i IV. Nie stwierdzono istotności różnic między grupami II i III oraz III i IV. W całej grupie badanej próchnica częściej występowała u dziewcząt (87, 55%) niż u chłopców (85,19%). Analiza frekwencji próchnicy w poszczególnych grupach wiekowych w zależności od płci wykazała wyższą frekwencję u dziewcząt w grupach: I, II i IV. W grupie III natomiast próchnica częściej występowała u chłopców. Różnice te nie są jednak istotne statystycznie (tab. 7).
Tabela 6. Frekwencja próchnicy w uzębieniu mlecznym i mieszanym w poszczególnych grupach wiekowych.
Grupa wiekowaFrekwencja próchnicy
III74,58%
III87,94%
III88,75%
IV94,68%
* Różnice istotne statystycznie przy poziomie istotności p < 0,05 i 1 stopniu swobody.
Tabela 7. Frekwencja próchnicy w poszczególnych grupach wiekowych z uwzględnieniem płci.
Grupa wiekowaPłećFrekwencja próchnicy
III chłopcy69,64%
dziewczynki79,03%
III chłopcy87,34%
dziewczynki88,71%
III chłopcy90,36%
dziewczynki87,01%
IV chłopcy92,11%
dziewczynki96,43%
Łącznie chłopcy85,19%
dziewczynki87,55%
Intensywność próchnicy w zębach mlecznych wyrażona średnią liczbą puw dla całej grupy badanej była bardzo duża i wynosiła 6,00. Badanie ujawniło wyższe puw u chłopców (6,12) niż u dziewcząt (5,87) (ryc. 2).
Ryc. 2. Wartości puw w zależności od płci w całej grupie badanej.
Większą część składowej puw, bez względu na grupę wiekową, stanowią zęby dotknięte próchnicą p = 5,08. Wartości składowych u (zęby usunięte) i w (zęby wypełnione) wynoszą odpowiednio 0,13 i 0,78. Ilustruje to rycina 3.
Ryc. 3. Graficzna ilustracja wielkości poszczególnych składowych puw.
Analiza średnich liczb puw w poszczególnych grupach wiekowych wykazała wzrost intensywności próchnicy wraz z wiekiem badanych dzieci. W grupie I wynosiła 4,05, w II – 6,11, w III – 6,75, natomiast w IV – 7,00 (tab. 8 i 9).
Tabela 8. Średnie liczby puw dla dzieci z uzębieniem mlecznym (I i II grupa wiekowa) w zależności od płci (n – liczba dzieci zbadanych).
Grupa wiekowa Płećnupuw 
l. zębówz próchnicąpl. zębów usuniętychul. zębów wypełnionychw
Idziewczynki62256,04,132,00,0311,00,184,34
chłopcy56203,03,633,00,053,00,053,73
razem118459,03,895,00,0414,00,124,05
IIdziewczynki62326,05,262,00,0325,00,405,69
chłopcy79449,05,6811,00,1449,00,626,44
razem141775,05,5013,00,0974,00,526,11
* Różnica istotna statystycznie przy p < 0,05.
Tabela 9. Średnie liczby puw dla dzieci z uzębieniem mlecznym bądź mieszanym (III i IV grupa wiekowa) w zależności od płci (n – liczba dzieci zbadanych).
Grupa wiekowa Płećnpuw 
l. zębów z próchnicąp/nl. zębów usuniętychu/nl. zębów wypełnionychw/n
III dziewczynki77,00386,005,018,000,1091,001,186,30*
chłopcy83,00489,005,899,000,1197,001,177,17*
razem160,00875,005,4717,000,11188,001,186,75
IV dziewczynki56,00297,005,3017,000,3089,001,597,20*
chłopcy38,00204,005,3713,000,3438,001,006,71*
razem94,00501,005,3330,000,32127,001,357,00
* Różnica istotna statystycznie przy p < 0,05.
Średnia liczba puw w grupach I i IV jest wyższa u dziewcząt niż u chłopców. Różnice te są istotne statystycznie przy poziomie istotności p <0,05. W grupach II i III intensywność próchnicy zębów mlecznych jest wyż-sza u chłopców. Różnica ta jest istotna statystycznie jedynie w grupie III (ryc. 4).
Ryc. 4. Graficzny obraz intensywności próchnicy w poszczególnych grupach wiekowych z uwzględnieniem płci.
Analiza poszczególnych składowych wykazuje wyż-sze wartości p i u dla chłopców (wyjątek grupa I). U dziewcząt z grup I, III i IV stwierdzono natomiast wyż-szą składową w.
Wskaźnik leczenia zębów mlecznych w całej grupie badanej wynosi zaledwie 0,13 i jest wyższy u dziewcząt (0,14) niż u chłopców (0,12). Jego wartości w poszczególnych grupach wiekowych są zróżnicowane i wahają się od 0,03 w grupie dzieci najmłodszych do 0,202 w grupie dzieci najstarszych (tab. 10).
Tabela 10. Wartości wskaźnika leczenia zębów mlecznych w zależności od grupy wiekowej.
Grupa wiekowa Liczba zębów Wskaźnik leczenia W/P + W 
z próchnicą Pwypełnionych W
I459,0014,000,030
II775,0074,000,087
III875,00188,000,177
IV501,00127,000,202
Potrzeby lecznicze dotyczące uzębienia mlecznego
Spośród wszystkich zbadanych zębów mlecznych aż 25,32% (co czwarty) wymaga leczenia zachowawczego. Odsetek ten waha się od 19,03% w I grupie wiekowej do 31,79% w grupie IV. Odsetek zębów wymagających leczenia chirurgicznego wynosi w całej grupie 1,92%. Najniższą wartość przyjmuje w grupie dzieci najmłodszych – 0,42%, natomiast najwyższą w grupie najstarszej – 3,92% (tab. 11).
Tabela 11. Odsetki zębów z próchnicą, które wymagają leczenia zachowawczego oraz zębów przeznaczonych do usunięcia z uwzględnieniem grupy wiekowej.
Grupa wiekowaLiczba zębów 
zbadanychz próchnicą do leczenia do usunięcia 
nn%n%n%
I2360,00459,0019,45449,0019,03100,42
II2817,00775,0027,51753,0026,7322,000,78
III2998,00875,0029,19778,0025,9597,003,24
IV1403,00501,0035,71446,0031,7955,003,92
razem9578,002610,0027,242426,0025,32184,001,92
Średnia liczba zębów mlecznych z próchnicą w całej grupie badanej wynosi 5,08, w tym średnio 4,72 zębów wymaga leczenia zachowawczego, a średnio 0,36 zęba ekstrakcji. Średnie liczby zębów z próchnicą, przeznaczone do leczenia bądź usunięcia przyjmują najniższe wartości w grupie I (odpowiednio: 3,89; 3,81; 0,08) i najwyższe w grupie IV (odpowiednio: 5,33; 4,74; 0,59 (tab. 12).
Tabela 12. Średnie liczby zębów z próchnicą (ogółem), zębów z próchnicą przeznaczonych do leczenia zachowawczego oraz zębów do usunięcia z uwzględnieniem wieku badanych dzieci.
Grupa wiekowaLiczba dzieciŚrednia liczba zębów mlecznych 
u 1 dzieckaz próchnicą 
ogółemdo leczeniado usunięcia
I118,0020,003,893,810,08
II141,0019,975,505,340,16
III160,0018,735,474,860,61
IV94,0014,925,334,740,59
Spośród wszystkich zębów z próchnicą ze wskazaniami do leczenia zachowawczego 66,57% wymaga wypełnienia na 1 powierzchni, 23,91% – wypełnienia na dwóch powierzchniach i 9,52% – na więcej niż 2 powierzchniach. 9,4% zębów wymaga leczenia miazgi. Analiza potrzeb leczniczych z uwzględnieniem wieku badanych dzieci wskazuje na spadek wraz z wiekiem zapotrzebowania na wypełnienia obejmujące 1 powierzchnię (z 75,05% – I grupa do 47,53% – IV grupa) oraz dwukrotny wzrost zapotrzebowania na wypełnienia wielopowierzchniowe. Ilustruje to tabela 13.
Tabela 13. Potrzeby w zakresie leczenia zachowawczego zębów mlecznych analizowane z uwzględnieniem wieku badanych dzieci.
Grupa wiekowaLiczba zębów z próchnicą do lecz. zach.Potrzeba wypełnienia na:Potrzeba leczenia miazgi
1 pow.
n (%)
2 pow.
n (%)
> niż 2 pow.
n (%)
n (%)
I499337 (75,05%)77 (17,15%)35 (7,80%)34 (7,57)
II753579 (76,89%)142 (18,86%)32 (4,25%)43 (5,53%)
III778487 (62,60%)201 (25,83%)90 (11,57%)86 (11,05%)
IV446212 (47,53%)160 (35,87%)74 (16,60%)66 (14,80%)
U dzieci z uzębieniem mieszanym (III i IV grupa wiekowa łącznie) średnia liczba PUW przyjęła wartość 1,01 i dotyczyła zębów pierwszych trzonowych stałych. Nie stwierdzono bowiem żadnych ubytków próchnicowych, wypełnień lub braków w obrębie zębów siecznych stałych. Na wartości PUW składały się jedynie suma liczby zębów z próchnicą i wypełnionych, ponieważ nie stwierdzono ani jednego zęba usuniętego.
W poszczególnych grupach wiekowych wartości średniej liczby PUW różniły się i wynosiły: 0,76 w grupie III oraz 1,21 w grupie IV. Badania ujawniły również większą intensywność próchnicy u dziewcząt w obu badanych grupach w stosunku do chłopców (tab. 14).
Tabela 14. Średnie liczby PUW dla III i IV grupy wiekowej w zależności od płci (n – liczba dzieci zbadanych).
Grupa wiekowa
 
PłećnPUW
l. zębów z próchnicąP/nl. zębów usuniętychU/nl. zębów wypełnionychW/n 
III dziewczynki36,0026,000,720,000,003,000,080,81
chłopcy35,0022,000,630,000,003,000,090,71
razem71,0048,000,680,000,006,000,080,76
IV dziewczynki56,0061,001,090,000,0011,000,201,29
chłopcy38,0041,001,090,000,001,000,031,11
razem94.00102,001,090,000,0012,000,131,21
Wskaźnik leczenia zębów stałych był nieznacznie wyż-szy w grupie III (0,11) w porównaniu z grupą IV (0,10). W grupie 7-latków stwierdzono znacznie wyższą jego wartość u dziewcząt (0,15) niż u chłopców (0,01) (tab. 15).
Tabela 15. Wartości wskaźnika leczenia zębów stałych w zależności od wieku i płci.
GrupaPłećWskaźnik leczenia
III  chłopcy0,12
dziewczynki0,10
razem0,11
IVchłopcy0,02
dziewczynki0,15
razem0,10
Pierwsze zęby trzonowe stałe występowały u 147 dzieci w wieku między 5 a 7 rokiem życia. Średnia liczba wyrzniętych zębów szóstych wynosiła 3,44.
W obrębie 150 zębów (29,94% wszystkich wyrzniętych zębów trzonowych) stwierdzono obecność ubytku próchnicowego, natomiast w 160 (31,6%) – laku szczelinowego. W przypadku 28 zębów lakowi towarzyszyła próchnica. Stanowi to 17,5% wszystkich zębów z uszczelniaczem bruzd i 18,6% wszystkich zębów z próchnicą.
W całej grupie badanej, zarówno w zębach mlecznych jak i stałych, stwierdzono obecność wypełnień u 171 dzieci co stanowi 33,3% wszystkich badanych przy frekwencji próchnicy = 86,35%. Zgodnie z informacjami uzyskanymi od rodziców (opiekunów) jedynie 147 dzieci (28,6%) znajduje się pod stałą opieką stomatologiczną (tab. 16).
Tabela 16. Odsetki dzieci z wypełnieniami w poszczególnych grupach wiekowych.
GrupaLiczba dzieci 
zbadanychpod stałą opieką stomatologa (dane z ankiet)z wypełnieniami
I118321 (17,79%)
II1412937 (26,24%)
III1606871 (44,37%)
IV944742 (44,68%)
razem513147 (28,6%)171 (33,33%)
Wśród dzieci z zębami wypełnionymi (171 = 100%) w 49 przypadkach nie stwierdzono zębów z ubytkami próchnicowymi (28,1%) a w 122 przypadkach występowały również zęby z próchnicą (71,9%). Największy odsetek dzieci z zębami wypełnionymi współistniejącymi z zębami z próchnicą zarejestrowano w grupie najstarszej – 97,62%, najmniejszy w grupie najmłodszej – 14,28%.
Dyskusja
Powyższe wyniki badań epidemiologicznych wskazują na niepokojący stan zdrowia uzębienia dzieci warszawskich z dzielnicy Wola i Praga Południe oraz znaczne zaniedbania higieniczne. Potwierdzają to badania epidemiologiczne przeprowadzone w Polsce w 1995 roku we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia, które opisują stan zdrowia narządu żucia populacji polskiej, a szczególnie dzieci jako niezadowalający (17, 18, 19, 20). Frekwencję próchnicy u dzieci 6-letnich oceniono bowiem na 87,4% a u 7-letnich na 91,8% przy czym w dużych miastach wynosiła ona odpowiednio 82,6 i 87,4. Zauważono wyższą frekwencję próchnicy u chłopców niż u dziewcząt. U dziecka 6-letniego z dużego miasta średnia liczba PUW wynosiła 0,16, natomiast u 7-letniego – 0,6. U sześciolatka z dużego miasta średnie puw wynosiło 4,6, zaś u 7-latka 5,33.
Jak wynika z piśmiennictwa średnie liczby PUW badane dla dzieci 7-letnich różnią się w poszczególnych regionach kraju np. w latach dziewięćdziesiątych w woj. gdańskim wynosiła 0,84; w woj. lubelskim – 1,06; w woj. białostockim – 1,58; w woj. szczecińskim aż 2,4 (19, 21, 22).
Wyniki badań epidemiologicznych dzieci warszawskich z dzielnicy Wola i Praga Południe wskazują na dużą częstość występowania próchnicy jak i jej intensywność we wszystkich grupach wiekowych. Frekwencja próchnicy wśród dzieci w wieku 4 lata i 9 miesięcy – 6 lat i 9 miesięcy wynosiła 88,75, natomiast wśród 7-latków 94,68%. Stwierdzone różnice w częstości występowania próchnicy u dziewcząt i chłopców nie były istotne statystycznie. Wysokie wartości przybrały także średnie liczby PUW. W grupie młodszej - 0,76, zaś w starszej 1,21. U dzieci 5-, 6-letnich średnie puw wynosi 6,75, natomiast u 7-letnich już 7,00.
W piśmiennictwie spotyka się najczęściej doniesienia dotyczące stanu uzębienia dzieci 6- i 7-letnich (głównie stanu uzębienia stałego) (18, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28). Znacznie mniej doniesień dotyczy młodszych grup wiekowych i uzębienia mlecznego. Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi wśród dzieci warszawskich w latach dziewięćdziesiątych próchnica występowała u 48,63% dzieci w wieku między 2 i 3 rokiem życia zaś średnią liczbę puw określono na 1,86 (14). W badaniach dzieci wolskich i praskich frekwencja próchnicy wśród dzieci 3-letnich wynosi 74,58%, puw = 4,05 natomiast w grupie między 3 lata i 3 miesiące, a 4 lata i 9 miesięcy wynosi już 87,94%, zaś puw = 6,11. Jednocześnie zaobserwowano bardzo niskie wartości wskaźnika leczenia wśród badanych dzieci. Wskaźnik leczenia zębów mlecznych w powyższej pracy wynosi zaledwie 0,03 u trzylatków i 0,20 u 7-latków. Wskaźnik leczenia zębów stałych zaś 0,11 u dzieci 5-6-letnich i 0,10 u 7-letnich. Tak duża dysproporcja pomiędzy potrzebami leczniczymi, a prowadzonym leczeniem zasługuje na szczególną uwagę. Potwierdzają to doniesienia z piśmiennictwa (18, 20, 22, 25). Analiza stanu uzębienia dzieci 6-letnich w Polsce w 1995 roku wykazała konieczność leczenia zachowawczego aż u 91,4% dzieci, przy czym w dużych miastach odsetek ten wynosił 86,97%.
Zauważa się także duże zapotrzebowanie na leczenie chirurgiczne – głównie ekstrakcje zębów mlecznych nie nadających się już do leczenia zachowawczego. Według Szpringer-Nodzak odsetek zębów mlecznych przeznaczonych do ekstrakcji u dzieci 3-letnich z próchnicą wczesną wynosi aż 7%. Na podstawie badań epidemiologicznych w niniejszej pracy wartości te kształtują się następująco: 2,2% zębów z próchnicą u dzieci 2-3-letnich (0,42% wszystkich zębów zbadanych) i 10,9% u 7-letnich (3,92% wszystkich zębów zbadanych). W całej grupie badanej odsetek zębów przeznaczonych do ekstrakcji wynosi 1,92% wszystkich zębów zbadanych. Jednocześnie zauważono możliwość podjęcia próby leczenia miazgi 1,44% wszystkich zbadanych zębów mlecznych u najmłodszych dzieci i 4,7% zębów u dzieci 7-letnich (15).
Na podstawie wyników badań epidemiologicznych z roku 1995 zauważono również wyjątkowo wczesne w polskiej populacji usuwanie zębów. U około 50% 7-latków istniała już bowiem potrzeba usunięcia z powodu próchnicy średnio 1 zęba stałego bądź mlecznego (średnio 0,5 zęba u każdego dziecka w tym wieku), a co dziesiąty 12-latek miał już usunięty jeden ząb stały. Podczas badań dzieci wolskich i praskich stwierdzono konieczność wykonania ekstrakcji zębów mlecznych łącznie u 14,03% badanych dzieci. U najmłodszych odsetek ten wynosił 4,24%, natomiast u najstarszych – 26,59%. Nie stwierdzono konieczności usuwania zębów stałych.
Należy pamiętać, że rozległa próchnica zębów mlecznych oraz wynikająca z zadań leczniczych konieczność ich przedwczesnego usuwania to czynniki mogące powodować poważne zaburzenia rozwojowe narządu żucia. Konieczne jest więc wprowadzenie skutecznych, szeroko pojętych, działań profilaktyczno-leczniczych (4, 10, 11, 29, 30, 31, 32). Powinny one obejmować przede wszystkim profilaktykę i leczenie próchnicy jako głównej przyczyny przedwczesnej utraty uzębienia, a w przypadku istniejących już braków ilościowych uzębienia także zapobiegawcze leczenie protetyczne. Efektywność tych działań zależy jednak również od współpracy lekarza z opiekunami dziecka, dlatego należy jednocześnie podjąć prozdrowotne działania edukacyjne w stosunku do dzieci i ich opiekunów – rodziców, personelu żłobków i przedszkoli oraz lekarzy pediatrów (4, 29, 33).
Istnieje także konieczność zachęcenia lekarzy stomatologów pierwszego kontaktu do podejmowania leczenia małych dzieci i prowadzenia go zgodnie z obowiązującymi aktualnie zasadami. Prawidłowe leczenie stomatologiczne dziecka obejmuje bowiem nie tylko profilaktykę i leczenie próchnicy lub wykonanie ekstrakcji zębów z miazgą w stanie zgorzelinowego rozpadu, lecz także ocenę prawidłowości rozwoju narządu żucia oraz podjęcie działań eliminujących czynniki etiologiczne wad zgryzu (profilaktyka ortodontyczna). Na podkreślenie zasługuje również trudna rola wychowawcza lekarza stomatologa dziecięcego w stosunku do dziecka i jego opiekunów.
Wnioski
1. Wyniki badań uwidaczniają znaczne zaniedbania higieniczne oraz wysoką frekwencję i intensywność próchnicy u dzieci warszawskich w wieku między 3 i 7 rokiem życia rosnące wraz z wiekiem badanych.
2. Niekorzystnym zjawiskiem jest istnienie dysproporcji między potrzebami leczniczymi i prowadzonym leczeniem zarówno w zakresie stomatologii zachowawczej jak i chirurgii.
3. Zaniedbania w leczeniu próchnicy zębów mlecznych prowadząc do powikłań w postaci zgorzelinowego rozpadu miazgi są w konsekwencji przyczyną ich przedwczesnego usuwania. Wskazuje to na konieczność wdrożenia skutecznych działań profilaktyczno-leczniczych.

* Autorka jest byłym pracownikiem Studium Stomatologicznego CMKP. Publikacja jest częścią jej pracy doktorskiej.
Piśmiennictwo
1. Dobies K. i wsp.: Kompleksowe leczenie pedodontyczno-protetyczne najmłodszych pacjentów. Doświadczenia własne. Mag. Stom. 1998, 7:23-29. 2. Gajda Z.: Elementy ortodoncji w praktyce lekarza niespecjalisty. Biblioteka Stomatologa; PZWL Warszawa 1984. 3. Hackenberg M.: Kieferfehlbildungen durch Verlust der Milchmolaren. ZM 1982, 14:1580-1584. 4. Karłowska I.: Oświata zdrowotna i profilaktyka w ortodoncji. Magazyn Stom. 1995, 7:11-14. 5. Masztalerz A.: Zapobieganie wadom zgryzu. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1994, 6/7:70-71. 6. Masztalerz A.: Stłoczenia zębów – problem nie tylko ortodontyczny. Magazyn Stomat. 1995, 1:17-26. 7. Orlik-Grzybowska A.: Podstawy ortodoncji. Podręcznik; PZWL, 1986 Warszawa. 8. Przylipiak S. i wsp.: Zaburzenia zgryzowo-zębowe jako następstwo przedwczesnej utraty trzonowych zębów mlecznych. Czas. Stom. 1988, 41:516-522. 9. Szpringer-Nodzak M.: Stomatologia wieku rozwojowego. Podręcznik, PZWL 1999 Warszawa. 10. Śmiech-Słomkowska G.: Znaczenie przedwczesnej utraty zębów mlecznych dla rozwoju zgryzu. Magazyn Stomatologiczny 1995, 5:26-28. 11. Śmiech-Słomkowska G., Rytlowa W.: Profilaktyka i wczesne leczenie ortodontyczne. Wybrane zagadnienia. Podręcznik, PZWL 1999 Warszawa. 12. Willershausen-Zonnchen B., Butenandt O.: Stomatologia dziecięca. Podręcznik, Urban&Partner 1997 Wrocław. 13. Gromadzińska-Zapłata E. i wsp.: Stan uzębienia dzieci w wieku przedszkolnym zamieszkujących środowisko miejskie. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1996, 2/3:64-68. 14. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Porównanie stanu zdrowotnego uzębienia dzieci do trzeciego roku życia z regionu warszawskiego badanych w latach 1971/1973 i 1992/1993. Magazyn Stomatologiczny 1993, 8:24-25. 15. Szpringer-Nodzak M. i wsp.: Stan zdrowia uzębienia dzieci do trzeciego roku życia w regionie warszawskim. Klinika Stomatologiczna 1994, 1:18. 16. Szpringer-Nodzak M.: Niepokojący stan uzębienia najmłodszej grupy dzieci. Nowa Stomatologia 1997, 1-2:8-10. 17. Jańczuk Z.: Stan narządu żucia polskiej populacji. Nowa Stomatologia 1997, 3:46-49. 18. Szewczyk M. i wsp.: Stan uzębienia dzieci 6-letnich w Polsce na podstawie badań epidemiologicznych przeprowadzonych w 1995 r. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1998, 1:46-48. 19. Waszkiel D. i wsp.: Stan pierwszych stałych zębów trzonowych u dzieci 7-letnich województwa białostockiego. Czas Stomat. 1996, XLIX, 3:158-161. 20. Wierzbicka M. i wsp.: Narodowy program ochrony narządu żucia w okresie 1997-2001. Czas. Stomat. 1999, LII, 4:271-281. 21. Drop B.: Stan uzębienia i potrzeby lecznicze u dzieci siedmioletnich z terenu Lubelszczyzny. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1994, 6-7:23-25. 22. Radlińska J. i wsp.: Ocena stanu pierwszych zębów trzonowych u dzieci szkolnych. Przegl. Stomat. Wieku Rozw. 1993, 4:17-20. 23. Gajdzik-Plutecka D., Turska A.: Bilans uzębienia stałego u dzieci 7-letnich z makroregionu Warszawy. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1997, 4:8-10. 24. Kusiak A. i wsp.: Wstępne badania stomatologiczne wybranej losowo grupy dzieci z rodzin kaszubskich. Czas. Stomat. 1998, LI, 5:305-311. 25. Nowak-Malinowska H. i wsp.: Stan pierwszych zębów trzonowych stałych u dzieci 6-letnich z województwa wrocławskiego. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1996, 2/3:108-111. 26. Remiszewski A. i wsp.: Bilans uzębienia stałego u dzieci 7-letnich z makroregionu Warszawy – badania porównawcze. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1994, 6-7:95-96. 27. Stopa J. i wsp.: Próchnica zębów u dzieci w wieku 7 i 12 lat zamieszkałych na terenie województwa poznańskiego. Czas. Stomat. 1990, XLIII, 9:525-531. 28. Szpringer-Nodzak M., Janicha J.: Problem obustronnego występowania próchnicy w zębach pierwszych trzonowych stałych u dzieci. Klinika Stomatologiczna 1995-1:17-18. 29. Jakubowska A.: Praktyczne aspekty oświaty zdrowotnej w stomatologii. Czas. Stomat. 1994, XLVII, 3:215-219. 30. Masztalerz A.: Kierunki działania w zakresie opieki ortodontycznej nad dziećmi i młodzieżą szkolną. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1993, 3:34-38. 31. Masztalerz A.: Kierunki działania w zakresie opieki ortodontycznej nad dziećmi i młodzieżą szkolną. Prot. Stom. 1993, XLIII, 6:272-279. 32. Mielnik-Błaszczak M., Krawczyk D.: Profilaktyka próchnicy zębów u dzieci i młodzieży a cele zdrowia WHO na 2000 rok. Czas. Stomat. 1995, 30-33. 33. Mielnik-Błaszczak M., Krawczyk D.: Model profilaktyki próchnicy zębów u dzieci i młodzieży. Przegląd Stomatologii Wieku Rozwojowego 1993, 4:9-11.
Nowa Stomatologia 4/2001
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia