Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Stomatologia 4/2009, s. 117-121
*Sylwia Chroma, Ewa Iwanicka-Grzegorek
Antybakteryjne peptydy ślinowe – na podstawie piśmiennictwa
Salivary antimicrobial peptide – literature review
Zakład Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
Kierownik Zakładu: prof. dr hab. n. med Elżbieta Jodkowska
Wstęp
Skomplikowana struktura skóry tworzy doskonałą ochronę mechaniczną i biologiczną przed destrukcyjnym działaniem środowiska zewnętrznego, w tym przed mikrobiologiczną inwazją bakteryjną i grzybicami. Nieliczne otwory, w tym jama ustna pozbawione tej naturalnej mechanicznej ochrony wytworzyły bardzo skuteczną barierę biologiczną. Przed niekontrolowaną inwazją bakterii i grzybów jamę ustną zdrowego człowieka chroni nabłonek błony śluzowej, ślina, leukocyty. W ślinie zdrowego człowieka występuje szereg substancji, których zadaniem jest redukcja patogenów są to: immunoglobuliny (IgA, IgG), laktoferryna, histatyny, aglutyniny oraz niedawno opisane peptydy o działaniu przeciwbakteyjnym, w tym, defenzyny alfa i beta, LL-37, katelicyny oraz adrenomedullina. (1, 2)
Endogenne peptydy przeciwbakteryjne
Peptydy o działaniu przeciwbakteryjnym występują w całym organizmie, jednakże szczególnie w miejscach narażonych na infekcję. Peptydy o działaniu antybakteryjnym stanowią nieodłączny element systemu odpornościowego gospodarza. Substancje te produkują komórki ludzkiego nabłonka pokrywającego różne narządy. Peptydy przeciwbakteryjne mogą występować jako stały komponent osłony zdrowego organizmu, ale również infekcja i/lub uszkodzenia tkanek powodują wzrost syntezy i wydzielania różnych peptydów przeciwbakteryjnych. Obecnie zidentyfikowano szeroką gamę endogennych peptydów o działaniu przeciwbakteryjnym. Najlepiej poznanymi i zbadanymi są dwie grupy peptydów nazywanych defenzynami: alfa i beta, które różnią się między sobą specyficznością działania. Stwierdzono, że peptyd z grupy beta-defenzyn (hBD-1) jest stale produkowany w nabłonku zdrowego organizmu, natomiast analogi hBD-2 and -3 są indukowane infekcją. (3, 4, 5, 6)
Beta-defenzyny zostały po raz pierwszy opisane w roku 1995 przez Zasloff. Tworzą one grupę peptydów dodatnio naładowanych, zawierają trzy wewnątrz cząsteczkowe mosty dwusiarkowe, stabilizujące strukturę (ryc. 1).
Ryc. 1. Schemat struktury beta defenzyny (hBD-2) [F Bauer, K Schweimer, E Kluver, J-R Conejo-Garcia, W-G Forssmann, P Rosch, K Adermann, H Sticht Structure determination of human and murine_beta-defensins reveals structural conservation in the absence of significant sequence similarity Protein Sci.2001 10: 2470-2479].
Beta-defenzyna (hBD-1) jest białkiem aktywnym wobec bakterii Gram(-). Substancją szczególnie aktywną wobec bakterii Gram(-), Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, drożdży ( Candida tropicalis, Candida albicans) jest beta-defenzyna hBD-2, która wykazuje również bakteriostatyczny efekt na Staphylococcus aureus.
Alfa-defenzyny są grupą białek nieefektywnych wobec większości bakterii z wyjątkiem Capnocytophaga ochracea i drożdży Candida albicans. W badaniach doświadczalnych obserwowano wzrost alfa defenzyn szczególnie w infekcjach drożdżakowych (7). Wspólnie z białkiem LL-37 działają bakteriobójczo w stosunku do Escherichia coli i Staphylococcus aureus.
Beta-defenzyny hamują replikację wirusa HIV. W badaniach szwedzkich naukowców nad wpływem antybakteryjnych peptydów na aktywność wirusa HIV wykryto, że białka z grupy alfa-defenzyn (hBD-1 wraz z hBD-2) oraz LL-37 wpływają hamująco na rozwój wirusa HIV. Wzrost stężenia peptydów o właściwościach antybakteryjnych jest indukowany w organizmie na skutek nadkażenia bakteryjnego w AIDS. Zwiększone stężenie peptydów przeciwbakteryjnych ma jednocześnie działanie hamujące rozwój wirusa HIV. (8) Inne doświadczenia wykazały, że hBD2 posiadając właściwości redukujące stan zapalny wzmaga odpowiedź gospodarza, polegającą na wzroście aktywności naczyniotwórczej organizmu. (9)
Działanie defenzyn również obserwowano w powikłaniach cukrzycowych. Cukrzyca jest chorobą bardzo często spotykaną w społeczeństwie. Powikłaniem w zaawansowanej cukrzycy jest powstawanie licznych trudno gojących się ran głównie na stopach. Na modelu zwierzęcym zobrazowano wpływ hBD-3 na redukcję bakterii głównie Staphylococcus aureus kolonizujących rany osób chorych na cukrzycę. Wykazano, że hBD3 znacznie redukuje ilość bakterii i wpływa na proces gojenia ran. (10)
Peptydy przeciwbakteryjne w jamie ustnej
W jamie ustnej beta-defenzyny można spotkać w nabłonku pokrywającym język, dziąsła, przewodach wyprowadzających gruczołów ślinowych, błonie śluzowej jamy ustnej.
Beta-defenzyny występujące w jamie ustnej, produkowane są zarówno w zdrowym, jak i zainfekowanym nabłonku, natomiast w nabłonkach pokrywających inne narządy beta-defenzyny produkowane są tylko w odpowiedzi na działanie patogenów. (1, 3, 4, 7, 12) (ryc. 2)
Ryc. 2. Lokalizacja rozmieszczenia antybakteryjnych peptydów w dziąśle. Rycina modyfikowana na podstawie [BA. Dale, LP Fredericks Antimicrobial Peptides in the Oral Environment: Expression and Function in Health and Disease. Curr Issues Mol Biol. 2005; 7: 119-133.]
Bardzo istotną właściwością beta-defenzyny jest brak aktywności bakteriobójczej wobec bakterii komensalnych bytujących w jamie ustnej. Peptyd hBD-1 jest produkowany przez ślinianki, wzrost produkcji tej substancji w okresie infekcji chroni ślinianki przed wsteczną infekcją bakteryjną. (11) Beta defenzynę hBD-1 mogą wydzielać także komórki nabłonka dziąsła, języka, policzka. (12) Ludzka hBD-1 ma silne właściwości przeciwgrzybiczne. Zbadano hipotezę pomiędzy zależnością obecności zmian w genie kodującym hBD-1 a infekcjami oportunistycznymi Candida albicans. Wykazano, że obecność sześciu polimorficznych nukleotydów w genie DEFB1 kodującym hBD-1 ma związek z występowaniem kandydozy. Wykazano związek pomiędzy SNP w piątym nie podlegającym translacji regionie (C-G w pozycji 44) a grzybicą. Osoby, które miały SNP allele 2(G), miały w większości niski poziom Candida w ślinie. Badania wykazują, że genetyczne zmiany w genie DEFB-1 kodującym hBD-1 przyczyniają się do większej skłonności do występowania infekcji Candida w jamie ustnej. (13) Badano też ocenę aktywności antybakteryjnej śliny u osób zdrowych i z kandydozą, stwierdzono, że u osób chorych z uwagi na dużą zawartość peptydów antybakteryjnych ślina ma większą aktywność unieszkodliwiania bakterii, niż ślina osób zdrowych. (14)
Sekrecja beta-defenzyny hBD-2 występuje w zdrowym nabłonku, gdzie jest indukowana przez bakterie komensalne, a także w nabłonku zainfekowanym, w którym za wzrost sekrecji odpowiedzialne są patogeny, zwłaszcza Prophyromonas gingivalis bytujący w jamie ustnej.
Wydzielanie peptydów antybakteryjnych związane jest z działalnością patogenów i produkcją przez nie substancji, wyzwalających obecność TNF alfa, iL1 beta, iL-8, będących czynnikami indukującymi wyzwalanie hBD-2.
Wydzielanie hBD-2 polega na przekazaniu sygnału do komórki nabłonka przez receptory TLR. Pochodzące z rozpadu bakterii Gram(-) kwasy lipolityczne i peptydoglikany sygnalizują przez TLR 2 i TLR 4 aktywację kaskady NFkappaB i ścieżek JNK. Jest to przykład aktywacji przez czynniki patogenne. W inny sposób aktywują hBD-2 bakterie komensale bytujące w jamie ustnej, wykorzystując JNK i p 38 kinazę proteinową aktywowaną miogenem (MAPK) – czyli ścieżki skojarzone z odpowiedzią na cytokiny i na stres. Natomiast w nabłonkach pokrywających inne narządy aktywacja hBD-2 odbywa się tylko poprzez kaskadę NF kappaB (1, 15). Widoczne dwa różne sposoby aktywacji hBD-2, związane są ze specyfiką środowiska jamy ustnej i działaniem ochronnym na bakterie komensalne, są pierwszą barierą chroniącą ten obszar przewodu pokarmowego człowieka przed patogenami.
Receptory TLR 2 i 4 regulowane są przez IF gamma, ale bakteryjne LPS i CD14 są kofaktorem w połączeniu bakteryjnych LPS do TLR 4.
Drugą grupę receptorów stanowią receptory PAR będące szczególnie wrażliwe na działanie proteaz, występujących u bakterii odpowiedzialnych za powstawanie chorób przyzębia, takich jak: Prophyromonas gingivalis, Bacteroides forsytus i Treponema denticola. Proteazy są częścią mechanizmu wirulencyjnego tych trzech szczególnie patogennych bakterii. Reakcja proteaz z receptorem PAR pozwala prawidłowo odpowiedzieć na bytujące w czasie infekcji patogeny, natomiast komórka nie odpowiada na sygnały pochodzące od bakterii komensalnych, które nie posiadają proteaz.
Szerokie spektrum działania wobec bakterii Gram (-) i Gram(+) oraz grzybów jest cechą charakterystyczną kolejnej beta-defenzyny hBD-3. Wydzielanie hBD-3 stymulowane jest przez IF gamma oraz Actinobacillus actinomycetemcommitans, który jest bakterią odpowiedzialną za progresję chorób przyzębia. Obie beta-defenzyny (hBD-2 i hBD-3) wydzielane są przez warstwę kolczystą nabłonka a największa ekspresja tych substancji występuje na brzegu dziąsłowym, który jest miejscem kontaktu dziąsła z płytką bakteryjną. Nie obserwuje się podklas tych beta-defenzyn w nabłonku łączącym kieszonki dziąsłowej.
Kolejna, niedawno opisana, beta-defenzyna hBD-4, jest odpowiedzialna za hamowanie wzrostu bakterii Gram(-) i Gram(+), Pseudomonas aeruginosa oraz grzybów.
Innymi peptydami antybakteryjnym występującymi w ślinie są kalprotektyny. Ich heterodimeryczna cząsteczka zawiera wapń i cynk.
Kalprotektyny są szczególnie aktywne wobec bakterii Gram(-) oraz Prophyromonas gingivalis. Jest to białko wydzielane tylko w stanie zapalnym przez makrofagi, monocyty, neutrofile i keratynocyty nabłonka błony śluzowej jamy ustnej. Bierze udział w przemianach kwasu arachidowego. W przypadku obecności stanu zapalnego związanego z chorobami przyzębia, kalprotektyny wydzielane są do płynu kieszonki dziąsłowej przez migrujące w okolice zmienione zapalnie, neutrofile. Działalność antybakteryjna tego peptydu polega na przyłączaniu cynku, który jest konieczny do rozwoju wielu gatunków bakterii.
Adrenomedullina jest wielofunkcyjnym peptydem niezwykle aktywnym wobec bakterii Gram(-) i Gram(+), natomiast wykazuje słabą aktywność wobec grzybów. Cząsteczka białka składa się z 52 aminokwasów i jest połączona jednym mostem dwusiarczkowym. Produkowana jest przez komórki nabłonka jamy ustnej, skóry, dróg oddechowych oraz gruczołów. Komórki nabłonka są pobudzane do wydzielania adrenomedullin przez IL-1 i TNF alfa – związane z działalnością bakteryjną.
Kolejną substancją o działaniu antybakteryjnym jest białko LL-37, które wydzielane jest przez komórki nabłonka podczas procesów zapalnych. Spotykamy to białko w nabłonku pokrywającym język i policzki, jak również w płynie kieszonki dziąsłowej, co związane jest z aktywnością neutrofilów.
Następną grupą białek są histatyny będące rodziną 12 histydynowych dodatnio naładowanych protein produkowanych przez przewody wyprowadzające ślinianek przyusznych i podżuchwowych. W środowisku wodnym przybierają kolistą formę, natomiast w środowisku bezwodnym stanowią alfa-helisę. (16)
Obecne w ślinie histatyny 1 i 3, a zwłaszcza 5, wykazują bardzo dużą aktywność przeciwgrzybiczą.
Lokalizacja peptydów w jamie ustnej związana jest z działaniem poszczególnych białek na określone patogeny. Alfa- i beta-defenzyny oraz LL-37 są zlokalizowane w różnych regionach dziąsła, aby zapewnić odpowiednią ochronę, wzmóc naturalną barierę i odpowiednio reagować na patogen.
Alfa-defenzyny (1, 2, 3) i LL-37 związane są z migracją neutrofilów do miejsc, w których toczą się procesy zapalne i dlatego białka te można spotkać w nabłonku łączącym kieszonki dziąsłowej. (17, 18)
Alfa- i beta-defenzyny stanowią podwójną immuno-chemiczną ochronę przed patogenami.
Antybakteryjne peptydy ślinowe są substancjami, których właściwości są ciągle poddawane analizie i badaniom. W badaniach oceniających korelację pomiędzy próchnicą zębów a zawartością peptydów antybakteryjnych stwierdzono brak związku pomiędzy stężeniem peptydów antybakteryjnych a występowaniem próchnicy zębów. Obecność LL-37 i hBD-3 nie korelowała z próchnicą, natomiast wyższy poziom alfa-defenzyn występował u dzieci, których zęby były wolne od próchnicy, niż u dzieci z zaawansowanym procesem próchnicowym. W związku z tym, można stwierdzić, że alfa-defenzyna jest biologicznym wskaźnikiem i czynnikiem warunkującym podatności na próchnicę zębów (17).
W innych badaniach mających na celu zobrazowanie właściwości beta-defenzyn na modelu mysim dokonano wprowadzenia do gruczołu ślinowego myszy, patogenów z rodzaju Candida. Zaobserwowano wyższe stężenie hBD-2 w śliniankach, nie zaobserwowano natomiast wzrostu stężenia hBD-2 w ślinie badanych zwierząt. Wyraźnie widać, że wzrost stężenia hBD-2 był tylko lokalny (19).
W badaniach oceniających przeciwbakteryjną aktywność peptydów ślinowych stwierdzono, że hBD-1 ma najniższą aktywność przeciwbakteryjną, a beta-defenzyna hBD-3 jest silnie bakteriobójcza wobec Fusobacterium nucleatum i Streptococcus mutans będących patogenami związanymi z chorobami przyzębia. Wykazano także aktywność bakteriobójczą białka LL-37 wobec wspomnianego wcześniej Fusobacterium nucleatum. Z analizy danych na temat beta-defenzyn oraz białka LL-37 wynika, że wymienione peptydy mają uniwersalną aktywność przeciwbakteryjną przeciwko patogenom jamy ustnej. (20) Fusobakterium nucleatum jest bakterią, która poprzez działanie na receptory TLR2 i NAPK indukuje wytwarzanie ludzkich beta-defenzyn (HBD) przez komórki nabłonka. (21)
Podobne badanie mające na celu zobrazowanie zależności pomiędzy poziomami beta-defenzyny hBD-3 i LL-37 a podatnością na próchnicę wykazało brak korelacji pomiędzy wymienionymi substancjami w stosunku do Streptococcus mutans (22).
W innych badaniach oceniających związek pomiędzy występowaniem beta-defenzyn hBD-2 i hBD-3 w płynach ustrojowych, stwierdzono, że u człowieka występuje brak korelacji pomiędzy poziomem defenzyn, np. w ślinie i płynie oskrzelowo-płucnym. (23)
W kolejnych badaniach oceniających skuteczność aktywności przeciwbakteryjnej hBD-3 stwierdzono, że efekt przeciwbakteryjny tej substancji był największy wobec Streptococcus mutans i Actinobacillus actinomycetemcomitans i zależał od stężenia beta-defenzyny w ślinie. Wyższe stężenie substancji antybakteryjnej wiąże się z większą aktywnością wobec patogenów. Istnieją sugestie związane z wykorzystaniem syntetycznej hBD-3 do lokalnego leczenia infekcji w jamie ustnej. (24) Wykorzystanie znajomości i właściwości defenzyn może mieć różnorakie zastosowanie, przykładowo syntetyczne peptydy mogą być używane do dezynfekcji wycisków (z mas elastomerowych), na których osiedlają się głównie szczepy Staphylococus aureus i Candida albicans. Użycie defenzyny hBD-3 skutecznie redukuje patogenne bakterie. (25)
Antybakteryjne peptydy ślinowe są substancjami mogącymi mieć ciekawe zastosowanie także w innych gałęziach medycyny. Znajomość genów odpowiedzialnych za ekspresję defenzyn i tkanek, z których pochodzą może być przydatna w wytworzeniu nowych technologii wykorzystujących niewielkie ilości materiału do identyfikacji tkanek w medycynie sądowej. (26) Antybakteryjne peptydy mogą mieć także zastosowanie w ortopedii. W przypadku infekcji bakteryjnej w tkankach kości produkowane są beta-defenzyny, które działając podobnie do naturalnych antybiotyków, przyczyniają się do zwalczania infekcji. (27)
Bardzo ciekawe informacje o aktywności antybakteryjnych peptydów zaobserwowano w komórkach nowotworów jamy ustnej ( in situ). W nowotworach jamy ustnej występuje produkcja hBD-3, która jest chemoatraktantem dla makrofagów – będących naturalnymi zabójcami komórek patologicznych.
Podsumowanie
Antybakteryjne peptydy ślinowe są substancjami, które mogą zmienić dzisiejsze spojrzenie na etiologię i leczenie wielu chorób w obrębie jamy ustnej. Są to substancje niedawno poznane, dlatego dokładne poznanie mechanizmów działania i właściwości tych substancji może przyczynić się przykładowo: do powstania nowych leków o właściwościach białek antybakteryjnych mających ogromne znaczenie w terapii chorób przyzębia. Analiza wysokości stężenia defenzyn oraz innych białek mających właściwości antybakteryjne może być kolejnym czynnikiem ryzyka warunkującym podatność pacjenta na próchnicę zębów i choroby przyzębia.
Piśmiennictwo
1. M Mathews et al.: Production of Beta –Defensin Antimicrobial Peptides by the Oral Mucosa and Salivary Glands. Infection and Immunity 1999; 2740-2745. 2. C Shelburne et al.: Induction of Beta – Defensin Resistance in the Oral Anaerobe Prophyromonas gingivalis. Antimicrobial Agents and Chemiotherapy 2005; 183-187. 3. Harder J et al.: Isolation and characterization of human beta -defensin-3, a novel human inducible peptide antibiotic. J Biol Chem 2001; 276: 5707-13. 4. Bowdish DM, Davidson DJ, Hancock RE: Immunomodulatory properties of defensins and cathelicidins. Curr Top Microbiol Immunol 2006; 306: 27-66. 4. 5. Krisanaprakornkit S et al.: Expression of the peptide antibiotic human beta-defensin 1 in cultured gingival epithelial cells and gingival tissue. Infect Immun 1998; 66: 4222-8. 6. Garcia JR et al.: Identification of a novel, multifunctional beta-defensin (human beta-defensin 3) with specific antimicrobial activity: its interaction with plasma membranes of Xenopus oocytes and the induction of macrophage chemoattraction. Cell Tissue Res 2001; 306: 257-64. 7. Sawaki K et al.: Immunohistochemical study on expression of alpha defensin and beta-defensin -2 in human buccal epithelia with candidiasis. Oral Dis 2002; 8(1): 37-41. 8. Bose SU et al.: Donald CDPax 2 oncogene negatively regulates the expression of the host defense peptide human beta-defensin -1 in prostate cancer. Mol Immunol 2009; 46 (6): 1140-8. 9. Hirsch T et al.: Human beta-defensin -3 promotes wound healing in infecteddiabetic wounds. J Gene Med 2009; 11(3): 220-8. 10. Liu HW, He GX, Sun H: Expression and significance of human beta-defensin in recurrent nasal polyps. 11. Sahasrabudhe KS et al.: Expression of the antimicrobial peptide, human beta-defensin 1, in duct cells of minor salivary glands and detection in saliva. Dent Res 2000; 79(9): 1669-74. 12. Mathews M et al.: Production of beta-defensin antimicrobial peptides by the oral mucosa and salivary glands. Infect Immun1999; 67(6): 2740-5. 13. Jurevic RJ et al.: Single-nucleotide polymorphisms (SNPs) in human beta-defensin 1: high-throughput SNP assays and association with Candida carriage in type I diabetics and nondiabetic controls. J Clin Microbiol 2003; 41(1): 90- 6. 14. Tanida T et al.: Decreased excretion of antimicrobial proteins and peptides In saliva of patients with oral candidiasis. J Oral Pathol Med. 2003; 32(10): 586-94. 15. Diamond G, Beckloff N, Ryan LK: Host defense peptides in the ora cavity and the lung: similarities and differences. J Dent Res 2008; 87(10): 915-27. 16. De Smet K, Contreras R: Human antimicrobial peptides: defensins, cathelicidins and histatins” Biotechnol Lett.2005; 27(18): 1337-47. 17. Dale Ba et al.: Oral antimicrobial peptides and biological control of caries” BMC Oral Health 2006; 15(6): 13. 18. Abiko Y, Nishimura M, Kaku T: Defensins in saliva and the salivary glands. Med Electron Microsc 2003; 36 (4): 247-52. 19. Yin C et al.: Mouse salivary glands and human beta-defensin-2 as a study model for antimicrobial gene therapy: technical considerations. Int J Antimicrob Agents 2006; 28(4): 352-60 20. Ouhara K et al.: Susceptibilities of periodontopathogenic and cariogenic bacteria to antibacterial peptides {beta}- defensins and LL37, produced by human epithelial cells. J Antimicrob Chemother 2005; 55(6): 888-96. 21. Ji S et al.: Toll-like receptor 2 and NALP 2 mediate induction of human beta-defensins by fusobacterium nucleatum in gingival epithelial cells” Infect Immun.2009; 77(3): 1044-52. 22. Tao R et al.: Salivary antimicrobial peptide expression and dental caries experience in children. Antimicrob Agents Chemother 2005; 49(9): 3883-8. 23. Gosh SK et al.: Quantification of human beta-defensin -2 and -3 in body fluids:application for studies of innate immunity. Clin Chem. 2007; 53(4): 757-65. 24. Maisetta G et al.: Susceptibility of Streptococcus mutans and Actinobacillus actinomycetemcomitans to bacterial activity of human beta-defensin 3 in biological fluids. Antimicrob Agents Chemother 2005; 49(3): 1245-8. 25. Shi Y et al.: Disinfection of maxillofacial silicone elastomer using a novel antimicrobial agent: recombinant human beta-defensin -3. Eur J Clin Microbiol Infect Dis 2008; 8. 26. Juusola J, Ballantyne J: Multiplex m RNA profiling for the identification of body fluids” Forensic Sci Int 2005; 152(1): 1-12. 27. Varoga D et al.: The role of human beta-defensin -2 in bone. J Anat 2008; 213(6): 749-57.
otrzymano: 2009-11-15
zaakceptowano do druku: 2009-11-22

Adres do korespondencji:
*Sylwia Chroma
Zakład Stomatologii Zachowawczej Instytutu Stomatologii WUM
ul. Miodowa 18, 00-246 Warszawa
tel.: (22) 502 20 32
e-mail: schroma@o2.pl

Nowa Stomatologia 4/2009
Strona internetowa czasopisma Nowa Stomatologia