Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Nowa Pediatria 5/2000, s. 23-27
Zdzisława Kycler1, Agnieszka Korytowska1, Magdalena Kościsz2, Jerzy Alkiewicz1, Anna Bręborowicz1
Ocena częstości występowania chorób układu oddechowego i chorób alergicznych u dzieci szkolnych w Trzciance
Assessment of the incidence of respiratory and allergic diseases in school children in Trzcianka
1 z Kliniki Pneumonologii i Alergologii Dziecięcej Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej im Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Jerzy Alkiewicz
2 z XXVIII Interdyscyplinarnego Obozu Naukowego Studenckiego Towarzystwa Naukowego
Kierownik Rady Naukowej Obozu: prof. dr hab. n. med. Jerzy Alkiewicz
Streszczenie
The purpose of the study was presentation of data on the incidence of selected respiratory diseases in children living in Trzcianka. The effect of selected environmential factors was assessed on the incidence of respiratory symptoms. The study included 600 children aged 9-13 years. An inquiry form was prepared containing questions concerning the history of bronchitis and pneumonia, signs of respiratory and dermatological allergy. Particular attention was paid to the incidence of bronchial asthma evaluating not only children with established diagnosis of asthma but also those with symptoms suggestive of that diagnosis such as dry nocturnal cough, breathlessness on effort, wheezing, attacks of dyspnoes. A trial was undertaked of finding correlations between certain environmental factors and respiratory symptoms.
It was found that respiratory diseases symptoms are a frequent problem in children in Trzcianka occuring in 47.9% of them, and only 5.7% of these children visited specialists in pulmonology and allergology. A disproportion was noted between the group of 19.7% of children with a history of symptoms suggesting asthma and the group with this diagnosis established by doctors (2.1%). Increased risk of respiratory diseases was connected with presence of molds and humidity in home environment, domestic animals, use of gas burners as additional warming source and exposure to chemicals.
Podstawowym problemem zdrowotnym w populacji dziecięcej są choroby układu oddechowego, jednak brak jest precyzyjnych danych na temat częstości zachorowań (6, 15). W ciągu ostatnich kilkunastu lat istotnym problemem stały się także choroby alergiczne (10, 16, 29, 31, 32, 34). Jak wynika z danych z piśmiennictwa częstość ich występowania oceniana przy pomocy takich samych metod jest różna w różnych populacjach (9, 24, 34). Zjawisko to próbuje się tłumaczyć oddziaływaniem odmiennych czynników środowiskowych (3, 18, 21, 25). Spostrzeżenia te uzasadniają prowadzenie badań w populacjach mieszkających na terenach o różnym stopniu uprzemysłowienia i różnym stopniu zanieczyszczenia środowiska zewnętrznego oraz narażonych na różne szkodliwości środowiska domowego.
W poprzednich doniesieniach pochodzących z naszej Kliniki przedstawiliśmy dane epidemiologiczne dotyczące występowania chorób alergicznych w aglomeracjach miejskich (5, 11, 12). Celem aktualnych badań była ocena częstości występowania wybranych chorób układu oddechowego i chorób alergicznych u dzieci zamieszkałych w Trzciance, miejscowości rolniczej położonej w Wielkopolsce. Dodatkowo przeprowadzono analizę wpływu wybranych czynników środowiskowych na występowanie analizowanych objawów.
Materiał i metody
Do badań zakwalifikowano 600 dzieci w wieku 9-13 lat, uczniów Szkoły Podstawowej w Trzciance w roku szkolnym 1997/98.
Badanie przeprowadzono na podstawie kwestionariusza wypełnioanego przez rodziców. Zawierał on pytania dotyczące problemów zdrowotnych dzieci, które obserwowano w jakimkolwiek okresie życia i w ciągu ostatniego roku. Pytano o występowanie zapaleń oskrzeli, zapaleń płuc, alergicznego nieżytu nosa sezonowego (ANNS) i całorocznego (ANNC), alergicznego nieżytu spojówek sezonowego (ANNS) i całorocznego (ANSC), objawów alergii skórnej (rumień, świąd, wyprysk). Zebrano informacje na temat liczby dzieci z ustalonym rozpoznaniem astmy oraz ustalono częstość występowania objawów charakterystycznych dla tej choroby, takich jak: napadowa duszność, świszczący oddech, suchy nocny kaszel, zadyszka powysiłkowa. W dalszej części badania podjęto próbę określenia związku pomiędzy obecnością objawów ze strony układu oddechowego a ekspozycją na wybrane czynniki środowiskowe (sierść zwierząt, pierze, wilgoć, pleśń, palenie tytoniu, chemikalia, źródła ogrzewania mieszkania).
Do realizacji tego celu badaną grupę dzieci podzielono na dwie podgrupy:
A. dzieci zgłaszające objawy chorób układu oddechowego w ciągu ostatniego roku;
B. dzieci bez objawów
Wyniki poddano analizie statystycznej przy pomocy pakietu Statistica, StatSoft, stosując test χ2 i test Fischera, przyjmując za poziom istotności p<0,05.
Wyniki
Na ankietę odpowiedziało 583 rodziców. Wskaźnik zwrotu ankiet wynosił 97,2%. Uzyskano dane dotyczące stanu zdrowia 310 dziewczynek (53,2%) i 273 chłopców (46,8%). Ankietę wypełniały głównie matki dzieci (89,0%), rzadziej ojcowie (9,3%), sporadycznie inne osoby (1,7%).
83,5% badanych stanowili mieszkańcy Trzcianki, pozostali (16,5%) zamieszkiwali pobliskie miejscowości.
Na rycinie 1 przedstawiono częstość występowania wybranych chorób układu oddechowego kiedykolwiek i w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Zapalenie oskrzeli przebyło kiedykolwiek 33,4% ankietowanych. W ciągu ostatniego roku na zapalenie oskrzeli chorowało 10,1% badanych, przy czym 1,5% z badanych (9 dzieci) co najmniej 3-krotnie. Na zapalenie płuc chorowało przynajmniej raz w życiu 14,8% analizowanych dzieci, a w ciągu ostatnich 12 miesięcy do zachorowania doszło u 1,9% badanych. Astma oskrzelowa była rozpoznawana u 2,1% dzieci, a jej zaostrzenie wystąpiło w ciągu ostatniego roku u 0,9% dzieci.
Ryc. 1. Częstość występowania (%) wybranych chorób układu oddechowego w ciągu ostatnich 12 miesięcy i kiedykolwiek u badanych dzieci (n = 583).
Analiza wyników w zależności od płci wykazała, że w badanej grupie istotnie częściej doszło do zachorowania na zapalenie oskrzeli w jakimkolwiek okresie życia u chłopców niż dziewczynek (odpowiednio 38,5% i 29,0%; p<0,01). Również zapalenie płuc (odpowiednio 15,8%; 13,9%) i astmę oskrzelową (odpowiednio 2,9%; 1,3%) częściej stwierdzano u chłopców, ale nie były to różnice istotne statystycznie. W ciągu ostatniego roku zapalenie oskrzeli (odpowiednio 10,6%; 9,7%) i płuc (odpowiednio 2,6%; 1,3%) przebyli częściej chłopcy, natomiast do zaostrzenia astmy oskrzelowej częściej dochodziło w grupie dziewcząt (odpowiednio 1,0%; 0,7%).
Częstość występowania wybranych objawów sugerujących astmę oskrzelową w jakimkolwiek okresie życia obrazuje rycina 2, a w ciągu ostatniego roku rycina 3. Suchy nocny kaszel nie związany z zakażeniem układu oddechowego przynajmniej raz w życiu stwierdzono u 12,0%, a w ciągu ostatnich 12 miesięcy u 7,2% badanych. Zadyszkę powysiłkową zgłaszało kiedykolwiek 9,6%, a w ciągu ostatniego roku 7,7% dzieci. Świszczący oddech i napadowa duszność wystąpiły u 5,0% dzieci przynajmniej raz w życiu, a w ciągu ostatniego roku odpowiednio u 2,4% i 2,1%. Wyżej wymienione objawy sugerujące astmę oskrzelową, tj. suchy nocny kaszel, zadyszkę powysiłkową, świszczący oddech, napadową duszność obserwowano częściej u chłopców niż u dziewczynek (ryc. 2, ryc. 3), ale różnice te nie były istotne statystycznie.
Ryc. 2. Częstość występowania (%) kiedykolwiek objawów sugerujących astmę oskrzelową w zależności od płci badanych dzieci (n = 583).
Ryc. 3. Aktualna częstość występowania (%) objawów sugerujących astmę oskrzelową w zależności od płci badanych dzieci (n = 583).
Z analizy liczby objawów pozwalających wysunąć podejrzenie astmy oskrzelowej, występujących w ciągu ostatniego roku u badanych dzieci wynika, że u 9,1% ankietowanych obserwowano 1 objaw, u 5,1% badanych – 2 objawy, u 3,1% – 3 objawy, natomiast 4 objawy wystąpiły u 2,4% dzieci. Spośród dzieci demonstrujących 4 objawy astmy ustalone rozpoznanie miało 1,4% badanych, w grupie manifestującej 3 objawy – 0,5%, a z 2 objawami – 0,2%. Co najmniej jeden z objawów astmy stwierdzono w ciągu ostatnich 12 miesięcy u 19,7%, przy czym wystąpił on istotnie częściej u chłopców niż dziewczynek (odpowiednio: 23,8% i 16,1%; p<0,05).
Objawy alergicznego nieżytu nosa sezonowego (ANNS) w ciągu ostatniego roku (ryc. 4) zgłaszało 8,6% dzieci, a alergicznego nieżytu nosa całorocznego (ANNC) – 3,1%. U 8,1% badanych wystąpiły objawy alergicznego nieżytu spojówek sezonowego (ANNS), u 2,1% – objawy alergicznego nieżytu spojówek całorocznego (ANSC). Objawy alergii skórnej w ciągu ostatniego roku pojawiły się u 20,6%. Nie zaobserwowano różnic w częstości występowania ANSS u chłopców i dziewczynek (8,1%). Objawy ANNC (odpowiednio 4,4% i 1,9%) i ANSC (odpowiednio 2,6% i 1,6%) występowały częściej u chłopców niż u dziewczynek, natomiast ANNS (odpowiednio 7,7% i 4,5%) i objawy alergii skórnej (odpowiednio 21,3% i 19,8%) częściej stwierdzano u dziewczynek. Jednak różnice te nie są znamienne statystycznie.
Ryc. 4. Aktualna częstość występowania (%) alergicznego sezonowego (ANNS) i całorocznego nieżytu nosa (ANNC), alergicznego sezonowego (ANSS) i całorocznego nieżytu spojówek (ANSC) oraz alergii skórnej u badanych dzieci (n = 583).
Choroby układu oddechowego wystąpiły przynajmniej raz w życiu u 47,9% dzieci. Z powodu chorób układu oddechowego leczonych było kiedykolwiek przez lekarza ogólnego – pediatrę 174 dzieci (29,8%), natomiast z porad specjalisty pulmonologa bądź alergologa skorzystało 33 dzieci (5,7%). Testy skórne alergiczne wykonano u 30 dzieci (5,1%). Wykazały one uczulenie na kurz domowy u 5 dzieci, na zwierzęta – u 3 dzieci, na pyłki roślin – u 6 dzieci, a na inne badane alergeny (pierze, pokarmy) u 21 testowanych. Wśród 164 dzieci (28,1%) zgłaszających występowanie objawów chorób układu oddechowego w ciągu ostatnich 12 miesięcy regularnie przyjmowało leki (bronchodilatatory, pprzeciwzapalne) tylko 22 dzieci, tj. 3,8%.
Analiza ekspozycji na czynniki środowiskowe wykazała, że aż 25% było narażonych na kontakt z wilgocią, a 46,7% ankietowanych na bierne palenie papierosów. Stwierdzono (tab. 1) istotny wpływ wilgoci (u 45,7% badanych z objawami i 28,6% bez objawów; p<0,01) i pleśni (40,2% i 20,0%; p<0,01) w mieszkaniu na występowanie objawów układu oddechowego. Wykazano także znamienny związek występowania problemów oddechowych z ekspozycją dzieci na chemikalia, a zwłaszcza na rozpuszczalniki (3,2% dzieci z objawami i 1,0% bez objawów; p<0,05).
Tabela 1. Częstość narażenia (%) na wybrane czynniki środowiskowe a występowanie objawów chorób układu oddechowego i/lub alergii u badanych dzieci.
Czynniki środowiskoweDzieci z objawami
(n = 164)
Dzieci bez objawów
(n = 419)
Istotność
Wilgoć45,728,6p < 0,01
Pleśń40,220,0p < 0,01
Kwiaty doniczkowe84,281,9NS
Bierne palenie papierosów42,748,2NS
Chemikaliaogółem4,91,7p < 0,05
farby2,41,0NS
rozpuszczalniki3,21,0p < 0,05
nawozy0,50,2NS
śr. ochrony roślin0,60,5NS
Pościelpierze46,354,7NS
syntetyki44,536,3NS
pierze + syntetyki10,49,1NS
Rodzaj ogrzewania mieszkaniagrzejnik gazowy2,41,0NS
grzejnik elektryczny3,72,1NS
grzejnik na węgiel25,027,4NS
kominek3,01,2NS
c.o. linia komunalnagaz0,00,0NS
olej0,00,0NS
węgiel7,39,3NS
c.o. linia osiedlowagaz0,00,0NS
olej2,40,7NS
węgiel15,917,2NS
c.o. własna kotłowniagaz0,00,0NS
olej1,21,0NS
węgiel42,140,8NS
Dodatkowe źródło ogrzewaniagrzejnik naftowy3,71,9NS
grzejnik gazowy6,71,2p < 0,01
kominek3,75,7NS
Przygotowanie posiłkówkuchenka gazowa90,292,1NS
piec węglowy17,717,9NS
Zwierzętaogółem77,460,6p < 0,05
kot22,017,2NS
pies47,637,0p < 0,01
ptak3,75,3NS
królik13,413,6NS
rybki11,08,6NS
Zwierzęta przydomoweogółem29,326,3NS
pies17,714,1NS
kot9,86,7NS
królik4,96,4NS
koza0,60,7NS
świnia2,32,6NS
krowa3,73,3NS
kura4,96,0NS
gołąb1,80,5NS
koń1,21,2NS
Ocena źródeł ogrzewania mieszkań dzieci z Trzcianki objętych badaniem (tab. 1) wykazała, że nadal głównym materiałem opałowym pozostaje węgiel, natomiast bardzo rzadko gaz i olej. Wykazano istotny wpływ używania grzejnika gazowego jako dodatkowego źródła ogrzewania na częstsze występowanie objawów chorób układu oddechowego (6,7% dzieci z objawami i 1,2% dzieci bez objawów; p<0,01).
Występowanie objawów chorób układu oddechowego miało związek z obecnością zwierząt domowych (tab. 1), a zwłaszcza psa (odpowiednio 47,6% i 37,0%; p<0,01). Częściej również problemy oddechowe pojawiały się u dzieci, które mają kontakt ze zwierzętami w gospodarstwie przydomowym, a w szczególności z psem, kotem, gołębiami.
Omówienie wyników i dyskusja
Jak wynika z przeprowadzonych badań ponad 30% dzieci chorowało kiedykolwiek na zapalenie oskrzeli, a około 15% na zapalenie płuc. Dane na temat występowania chorób infekcyjnych układu oddechowego są skąpe. Częstość zachorowań na pozaszpitalne zapalenia płuc ocenia się na 2 do 15 przypadków w ciągu roku (2, 23, 33).
Patologia układu oddechowego zarówno w zakresie chorób infekcyjnych jak i astmy oskrzelowej występowała częściej u chłopców. Tylko częstość zaostrzeń astmy w ciągu ostatniego roku była wyższa u dziewczynek. Obserwacja ta jest zgodna ze spostrzeżeniami dotyczącymi naturalnego przebiegu astmy w okresie dojrzewania, wskazującymi na wzrost liczby zachorowań u płci żeńskiej, a uzyskaniem wyższego odsetka remisji objawów u chłopców (1).
Rozpoznanie astmy oskrzelowej było ustalone u 2,1% dzieci kiedykolwiek i 0,9% dzieci w ciągu ostatniego roku. Wartości te są zbliżone do wartości, które odnotowano w badaniach przeprowadzonych przez nasz zespół w populacji dzieci z Poznania (12), ale niższe niż częstość ustalonych rozpoznań w Koninie (2,9%) (11).
Spośród objawów astmy najczęściej występował napadowy suchy kaszel nocny niezwiązany z infekcją, a w dalszej kolejności duszność po wysiłku. Kaszel nocny obserwowano w ciągu ostatniego roku znacznie rzadziej niż w poprzednich latach życia, w odniesieniu do duszności po wysiłku ta różnica była znacznie mniejsza. Duszność i świszczący oddech kiedykolwiek stwierdzono u 5% dzieci, a w ciągu ostatniego roku u około 2%. Aktualna częstość występowania objawów sugerujących astmę u dzieci mieszkających w Trzciance jest niższa niż w populacji dzieci z aglomeracji miejskich (5, 11, 12). Tylko nadreaktywność na wysiłek jest podobna we wszystkich badanych populacjach dzieci szkolnych.
Szczegółowa analiza występowania objawów charakterystycznych dla astmy oskrzelowej wykazała, że ich częstość znacznie przekracza liczbę dzieci z ustalonym rozpoznaniem astmy. Spostrzeżenie to jest zgodne z obserwacjami innych autorów (22, 27, 28), a także z naszymi wcześniejszymi obserwacjami poczynionymi we wcześniejszych badaniach (5, 9, 12). W populacji dziecięcej astma jest rozpoznawana zbyt rzadko, co stwarza ryzyko nieodpowiedniej terapii i rozwoju nieodwracalnych zmian w układzie oddechowym. Potwierdzeniem tych obaw są informacje uzyskane w aktualnie ocenianej grupie. Tylko około 13% dzieci, które zgłaszały w ciągu ostatniego roku objawy ze strony układu oddechowego otrzymywało regularnie leki. Liczba ta tj. 22 badanych (3,8% całej populacji) pozostaje w dysproporcji z liczbą dzieci zgłaszających objawy astmy. Około 19% podawało co najmniej jeden objaw astmy, w tym ponad 10% dwa lub więcej objawów.
Objawy alergii błony śluzowej nosa częściej miały charakter sezonowy. W sumie częstość występowania objawów alergicznego nieżytu nosa u dzieci z Trzcianki i okolic była niższa niż u badanych przez nas dzieci mieszkających na terenach uprzemysłowionych. Obserwacje takie poczynili także inni autorzy (9, 21). Wyższą częstość uczuleń na pyłki w regionach bardziej zanieczyszczonych tłumaczy się działaniem adiuwantów, które prawdopodobnie torują drogę alergizacji (21).
Objawy sugerujące alergię skóry podawało aż 20% badanych. Jest to odsetek wyższy niż częstość występowania atopowego zapalenia skóry podawana w piśmiennictwie (26, 34). Być może objawy, o które pytano, takie jak: rumień, świąd, wyprysk występowały w przebiegu chorób skóry o innym podłożu.
Wśród licznych czynników środowiskowych, których wpływ analizowano w odniesieniu do występowania objawów oddechowych i objawów alergii, szczególnie szkodliwa okazała się ekspozycja na wilgoć, pleśń, sierść zwierząt, a w szczególności psa oraz środki chemiczne. Zwiększony odsetek dzieci z problemami ze strony układu oddechowego narażonych na działanie pleśni odnotowali Andrae i wsp. (3), a także inni autorzy (14, 30). W przeprowadzonych przez nasz zespół badaniach dzieci z Konina stwierdziliśmy także, że wilgoć w mieszkaniu była czynnikiem ryzyka występowania objawów ze strony układu oddechowego (8). W aktualnych badaniach nie stwierdzono istotnie statystycznie różnic w częstości narażenia na dym tytoniowy dzieci zdrowych i dzieci zgłaszających objawy patologii układu oddechowego czy alergii. Doświadczenia innych autorów na ten temat są zróżnicowane (3, 4, 13, 17, 19), choć negatywny wpływ ekspozycji na bierne palenie, zwłaszcza w pierwszym roku życia wydaje się nie budzić wątpliwości (7, 20). W analizowanej populacji dzieci ponad 60% miało bezpośredni kontakt ze zwierzętami w mieszkaniu i był to czynnik ryzyka występowania chorób układu oddechowego i chorób alergicznych.
Wnioski
1. Choroby układu oddechowego stanowią częsty problem dzieci zamieszkujących w Trzciance.
2. Istnieje dysproporcja pomiędzy grupą dzieci zgłaszających objawy sugerujące astmę oskrzelową, a grupą dzieci z ustalonym przez lekarza rozpoznaniem choroby.
3. Ekspozycja na pleśń, wilgoć, alergeny zwierząt, chemikalia oraz używanie grzejników gazowych zwiększają ryzyko występowania chorób układu oddechowego.
Piśmiennictwo
1. Aberg N., Engström I.: Natural history of allergic diseases in children. Acta Paediatr. Scand. 1990. 79:206-211. 2. Almirall J.: Eur. Respir. J. 1993, 6:14. 3. Andrea S. et al.: Symptoms of bronchial hyperreactivity and asthma in relation to environmental factors. Arch. Dis. Child. 1988, 63:473-478. 4. Arshad S.H., Hide D.W.: Effect of environmental factors on the development of allergic disorders in infancy. J. Allergy Clin. Immunol. 1992, 90:235-241. 5. Bartkowiak M. i wsp.: Występowanie astmy oskrzelowej i objawów chorób układu oddechowego u dzieci miasta Poznania w wieku 7-18 lat. Post. Aerozoloter. 1996, 2:73-83. 6. Benediktsdottier B.: Upper airway infections in preschool children-frequency and risk factors. Scand. J. Prim. Health Care. 1993, 11:197-201. 7. Björksten B.: Risk factors in early childhood for the development of atopic disease. Allergy 1994, 49:400-407. 8. Brabäck L. et al.: Risk factors for respiratory symptoms and atopic sensitisation in the Baltic area. Arch. Dis. Child. 1995, 72:487-493. 9. Brabäck L. et al.: Atopic sensitization and respiratory symptoms among Polish and Swedish school children. Clin. Exp. Allergy 1994, 24:826-835. 10. Bręborowicz A. i wsp.: Występowanie chorób alergicznych u dzieci szkolnych miasta Poznania w świetle badań epidemiologicznych ISAAC. Nowa Pediatria 1998, 6:6-9. 11. Bręborowicz A. i wsp.: Astma, alergiczny nieżyt nosa i atopowe zapalenie skóry u dzieci w wieku szkolnym. Pneumonol. Alergol. Pol. 1995, 63:157-161. 12. Bręborowicz A. i wsp.: Charakterystyka astmy oskrzelowej u dzieci szkolnych w świetle badań epidemiologicznych ISAAC Poznań. Przegl. Pediatr. 1999, 29:115-118. 13. Chyrek-Borowska S.: Dychawica oskrzelowa – patomechanizmy, diagnostyka, leczenie. Farm. Pol. 1994, 50:335-343. 14. Dales R. et al.: Respiratory health effects of home dampness and molds among Canadian children. Am. J. Epidemiol. 1991, 134:196-203. 15. Dingle J. et al.: Illness in the home. A study of 25000 illnesses in a group of Cleveland families. The Press of Western Reserve University. Cleveland 1964. 16. Ewans R.: Epidemiology of asthma in childhood. Pediatrician 1991, 18:250-256. 17. Fergusson D.M. et al.: Parental smoking and respiratory illness in infancy. Arch. Dis. Child. 1980, 55:358-361. 18. Global Initiative for Asthma: Global Strategy for Asthma Management and Prevention. NHLBI/WHO Workshop Report 95-3659, 1995. 19. Halken S. et al.: Reccurrent wheezing in relation to environmental risk factors in infancy. Allergy 1991, 46:507-514. 20. Holt P. et al.: Pediatr. Allergy Immunol. 1990, 1:3. 21. Ishizaki T. et al.: Studies of prevalence of Japanese cedar pollinosis among the residents in a densely cultivated area. Ann. Allergy 1987, 58:265-270. 22. Levy M., Bell L.: General practice audit of asthma in childhood. BMJ 1984, 289:1115-1116. 23. Marrie T.J.: Community-acquired pneumonia. Clin. Infect. Dis. 1994, 18:501-513. 24. Von Mutius E. et al.: Prevalence of asthma and allergic disorders among children in united Germany: a descriptive comparison. Br. Med. J. 1992, 305:1395-1399. 25. Riedel F.: Influence of adjivant factors on development of allergy. Pediatr. Allergy Immunol. 1991, 2:1-5. 26. Schultz-Larsen F. et al.: Atopic dermatitis – a genetic – epidemiologic study in population based twin sample. J. Am. Acad. Derm. 1986, 15:487-494. 27. Sennhauser F.H., Guentert B.J.: Prevalenz des Asthma bronchiale im Kindersalter in der Schweiz: Die Bedeutung von Symptomatic und Diagnose. Schweiz. Med. Wochenschr. 1992, 122:189-193. 28. Speight A.N.P. et al.: Underdiagnosis and undertreatment of asthma in childhood. BMJ 1983, 286:1253-1256. 29. Venn A. et al.: Increasing prevalence of wheeze and asthma in Nottingham primary schoolchildren 1988-1995. Eur. Respir. J. 1998, 11:1324-1328. 30. Waegemakres M. et al.: Respiratory symptoms in damp homes. A pilot study, Allergy 1989, 44:192-198. 31. Weiss K.B.: An overviem of recent trends in asthma epidemiology. Eur. Respir. Rev. 1996, 35:101-104. 32. Weitaman M. et al.: Recent trends in the prevalence and severity of chilhood asthma. JAMA 1992, 268:2673-2677. 33. Woodhaed M. et al.: Use of investigations in lower respiratory tract infection in the community: a Europeean survery. Eur. Respir. J. 1996, 9:1596-1600. 34. Worldwide variation in prevalence of symptoms of asthma, allergic rhinoconjunctivitis, and atopic eczema: ISAAC: Lancet 1998, 351:1225-1232.
Nowa Pediatria 5/2000
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria