Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Nowa Pediatria 4/2002, s. 277-280
Jerzy Alkiewicz
Zastosowanie aerozolu fizjologicznego roztworu wody morskiej w terapii pediatrycznej
Application of the isotonic sea water solution in pediatric treatment
z Kliniki Pneumonologii i Alergologii Dziecięcej Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej
im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Kierownik Kliniki: prof. zw. dr hab. med. Jerzy Alkiewicz
Streszczenie
In the paper we presented the reports from literature concerning clinical studies on the preparation Sterimar. We focused on its importance not only in the everyday nose hygiene, but also as an auxiliary preparation in the upper airways disorders. In the presented results of clinical studies on Sterimar in pediatric practice of infections and allergic rhinitis we emphasized its very good tolerance and safety.
Niezwykle popularne u dzieci choroby infekcyjne układu oddechowego rozpoczynają się zwykle w górnych drogach oddechowych. Znaczna transmisja zakażeń dotyczy dzieci bytujących w dużych zbiorowiskach, takich jak żłobki, przedszkola, szkoły itp. Sprzyjają również tym stanom zaburzenia odporności tak miejscowej jak i ogólnej, które związane są z procesem kształtowania się młodego organizmu – jest to ważki problem medycyny wieku rozwojowego. Poszukuje się więc nowych metod leczenia, nowych leków, a przede wszystkim środków profilaktycznych mogących zapewnić śluzówkom nosa ich prawidłowe, fizjologiczne funkcje i poprawić komfort oddychania.
Kolejną grupą częstych u dzieci schorzeń nosa są schorzenia alergiczne. Pyłkowica, czyli sezonowe, alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa i spojówek wywołane alergenami pyłków roślin, towarzyszy ludzkości od wieków. Dziś, ponad 120 lat po odkryciu Blackleya, na pyłkowicę choruje blisko 1/5 populacji (13), a alergeny pyłku traw są najczęstszą przyczyną sezonowego alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa i spojówek w Polsce (9, 13).
Sezonowy alergiczny nieżyt nosa wywołany jest najczęściej przez pyłki traw, zbóż, drzew i chwastów. Alergeny wziewne powodują IgE-zależną odpowiedź immunologiczną, prowadzącą do degranulacji komórek tucznych i uwolnienia mediatorów zapalenia, np. histaminy, serotoniny, bradykininy. Są one odpowiedzialne za wystąpienie takich objawów klinicznych jak np. katar, kichanie, wodnista wydzielina nosa i blokada nosa (10). Autorzy wielu prac donoszą, że objawy nieżytu nosa występują u 5-22% populacji ogólnej i jest on najbardziej rozpowszechnioną postacią alergii (7). Wielu z nich uważa, że u połowy chorych objawy mają charakter całoroczny.
Na przestrzeni ostatnich 20 lat wzrosło zainteresowanie „integralnym” spojrzeniem na choroby dróg oddechowych. Szczególnie podkreśla się wzajemne zależności między zapalnymi chorobami dróg oddechowych, a także między tymi schorzeniami a astmą oskrzelową (5). Podkreśla się rosnącą częstość występowania obu schorzeń w okresie ostatnich kilkunastu lat (11). W krajach wysoko zurbanizowanych wzrasta także liczba dzieci z astmą uczulonych na wiele alergenów wziewnych (5). Przyczyny tego stanu nie są do końca poznane. Najczęściej upatruje się je w niekorzystnych zmianach w środowisku wewnątrzdomowym i zewnętrznym dziecka, takich jak np. wzrost stężeń alergenów domowych, zwłaszcza roztoczy kurzu domowego oraz sierści zwierząt domowych (kot, pies), zwiększony kontakt ze spalinami silników dieslowskich, zwiększona ekspozycja na pyły, dwutlenek siarki i tlenki azotu oraz niekorzystne zmiany w technologii budowania mieszkań, które znacznie pogarszają jakość powietrza w domu (1, 5).
Jak wyżej wspomniano częste występowanie zarówno infekcyjnych jak i alergicznych nieżytów nosa u dzieci i młodzieży stało się inspiracją do poszukiwania nie tylko nowych leków i metod postępowania, lecz również rozszerzenia wachlarza środków pomocniczych stosowanych w codziennej higienie nosa. Takim właśnie jest preparat Sterimar, będący fizjologicznym roztworem wody morskiej. Ten bezpieczny, łatwy w obsłudze preparat przywraca naturalną wilgotność śluzówek nosa, ułatwia ewakuację zalegającej wydzieliny i ma praktyczne zastosowanie w codziennej higienie nosa zarówno u niemowląt, dzieci starszych i młodzieży. Zastosowany w nim system mikrodyfuzji powoduje delikatne spłukiwanie śluzówek nosa, przywracając jego drożność i podnosząc komfort oddychania.
Wstępne badania kliniczne nad preparatem Sterimar, oznaczonym kryptonimem LF41, wykonał G. Jost z Laboratorium Fumouze. Przeprowadził on badania u 60 chorych, w tym 50 dorosłych i 10 dzieci (od 2 do 7 roku życia). Byli to chorzy z chorobami górnych dróg oddechowych, w tym na:
– przewlekłe zapalenie śluzówki nosa – 27 przypadków,
– przewlekłe zapalenie zatok bocznych nosa – 4 przypadki,
– nawracający nieżyt śluzowy nosa – 13 przypadków,
– zapalenie krtani i gardła – 5 przypadków,
– zapalenie śluzówki nosa i gardła – 7 przypadków,
– stan po adenotomii – 4 przypadki.
Lek stosowano 3-4 razy/dobę w okresie 7-15 dni. Skuteczność preparatu była oceniana w odniesieniu do ustępowania objawów miejscowych: zmniejszania się obrzęku i przekrwienia błony śluzowej nosa, zaniku ropnej wydzieliny itp. W ocenie skuteczności brano również pod uwagę zaburzenia czynnościowe, a w szczególności uczucie „zatkania nosa”. W badaniu tym autor uzyskał wyniki dobre w 44 przypadkach, średnie w 14 przypadkach i niezadowalające w 2 przypadkach. Stwierdzono również, że tolerancja zarówno miejscowa jak i ogólna tego preparatu była bardzo dobra, nie zauważono żadnych niekorzystnych działań ubocznych. Uzyskane rezultaty, zdaniem autora, były satysfakcjonujące, ponieważ u 73% wszystkich leczonych otrzymał dobre wyniki leczenia.
Kolejne badania wykonał B. Azoulay z Ambulatorium Laryngologicznego Szpitala Saint-Cloud (2). Autor stosując przez wiele lat Sterimar, zawierający izotoniczną wodę morską zaobserwował zdecydowaną skuteczność jak i bezpieczeństwo tego preparatu, uznaje on go za podstawowy czynnik terapeutyczny w dziedzinie higieny uszu, nosa i gardła. Uważa bowiem, że czyszczenie jam nosowych może przyczyniać się do przyspieszania zdrowienia oraz ułatwiania działania innych leków. Wyróżnia on 3 zakresy zastosowania Sterimaru w zależności od wieku pacjenta:
  • niemowlęta, u których występują przewlekłe zakażenia z epizodami zapalenia gardła, ucha, które najczęściej mają łagodny przebieg,
  • dzieci, u których stwierdza się zapalenie zatok przynosowych lub zapalenie gardła,
  • dorośli, u których występują wszystkie postacie nieżytu nosa oraz zapalenia zatok.
  • Zdaniem autora Sterimar ułatwia wydmuchiwanie nosa, umożliwia skuteczny drenaż jam nosowych oraz istotnie poprawia higienę górnych dróg oddechowych. Badania kliniczne przeprowadził on u 47 niemowląt, 14 dzieci i 74 dorosłych, w sumie u 135 chorych. Preparat Sterimar zapewniał prostotę obsługi przez chorego, pozwalając na skuteczne płukanie jam nosowych. Wyniki uzyskane ocenia autor jako bardzo dobre, uważa on, że w każdym przypadku zalecane leczenie klasyczne powinno być uzupełniane o płukanie jam nosowych Sterimarem. Zaleca on stosowanie zapobiegawcze co najmniej 2-3 razy dziennie w celu zapewnienia właściwej higieny nosa (2).
    Kolejne badania przeprowadził J. Bruker z Oddziału Laryngologicznego Centrum Medycznego w Suresnes (3). Uważa on, że wiele donosowych preparatów stosowanych w laryngologii jest często nadużywanych, skutkiem czego mogą one prowadzić do nieżytu błony śluzowej nosa indukowanego lekami. Sterimar, który jest środkiem pomocniczym, wydaje się być idealnie dopasowanym do pełnienia swojej podstawowej roli (higienicznej), na co wciąż nie zwraca się należytej uwagi. Infekcje wirusowe lub bakteryjne, urazy i zabiegi operacyjne nosa zakłócają aktywność naczynio-ruchową i czynność wydzielniczą błony śluzowej nosa. Oprócz leczenia przyczynowego należy pamiętać również o istotnych aspektach, takich jak wentylacja, zmniejszenie przekrwienia oraz drenaż. W takim celu, by zapewnić funkcję przepłukiwania, wykorzystał on do higieny nosa wodę morską w aerozolu, czyli preparat Sterimar. Badania przeprowadził u 38 pacjentów, w tym 21 kobiet i 17 mężczyzn, w wieku 18-68 lat. Większość pacjentów cierpiała na schorzenia nosa, takie jak: nieżyt błony śluzowej nosa (19 przypadków), zapalenie błony śluzowej nosa i zatok (4 przypadki), zapalenie błony śluzowej nosa i gardła (5 przypadków), czyli w sumie 28 przypadków odpowiadających ostremu wirusowemu nieżytowi nosa i alergicznym lub niealergicznym całorocznym przewlekłym nieżytom nosa z przekrwieniem. Pozostałe 10 przypadków byli to chorzy poddawani zabiegom operacyjnym, plastyce nosa lub operacyjnemu leczeniu złamania nosa. W tej grupie Sterimar, przepisany w celu prowadzenia płukania nosa, znacznie ułatwił wydalanie strupów zalegających w jamach nosowych.
    Czas stosowania Sterimaru wynosił 6-8 dni w stanach ostrych oraz 30-60 dni w przypadkach przewlekłych w dawce 2-6 dawek w ciągu doby. W 13 przypadkach zalecano do stosowania jednocześnie ze Sterimarem inne leki, np. antybiotyki, leki przeciwzapalne, mukolityki, antyhistaminiki lub środki przeciwgorączkowe. Wyniki badań oceniał autor wg. następujących kryteriów: jakość drenażu nosa, ustąpienie lub zmniejszenie się objawów oraz wydalenie strupów z nosa. Wyniki bardzo dobre lub dobre osiągnął on w 33 przypadkach, czyli 87%, zaś umiarkowane lub brak efektu w 5 przypadkach, czyli 13%. Przeprowadzone badania wykazały wysoką skuteczność Sterimaru w drenażu jam nosowych, zapewniając jednocześnie poczucie komfortu dla pacjenta.
    Contencin przeprowadził badania w Oddziale Laryngologicznym Szpitala Roberta Debre w Paryżu (4). Porównywał zalety Sterimaru z innymi klasycznymi preparatami soli fizjologicznej do zakraplania przy pomocy małych pipet, strzykawek czy gruszek. Dzieci przebywające w Szpitalu na Oddziale Laryngologicznym wybrano w sposób losowy w liczbie 45. Preparat podawano przez okres co najmniej 10 dni. Badane dzieci były w wieku od 15 dni do 12 lat. Przed rozpoczęciem leczenia dzieci demonstrowały następujące objawy:
  • katar z zatkaniem nosa, z wysiękiem przejrzystej lub ropnej wydzieliny – 27 pacjentów,
  • suche zapalenie błony śluzowej nosa ze strupami i stałe oddychanie przez usta – 13 pacjentów,
  • czysty nos, konsultacja z powodu choroby przewlekłej – 5 pacjentów.
  • W czasie pierwszej wizyty stwierdzano u tych dzieci następujące choroby współistniejące: wysiękowe zapalenie ucha środkowego, ostre zapalenie ucha środkowego oraz zapalenie oskrzeli i mukowiscydozę (tylko 2 przypadki). W czasie trwania badania jednocześnie ze Sterimarem stosowano inne leki, takie jak antybiotyki, mukolityki, antyhistaminiki oraz salicylany. U noworodków i małych niemowląt stosowano strzykawkę nosową. Wyniki uzyskane na podstawie wywiadów z rodzicami, obserwacji klinicznej oraz rynoskopii przedniej wykazały w 30 przypadkach niewątpliwy sukces terapeutyczny, dotyczył on przede wszystkim przypadków dziecięcego kataru z zatkaniem nosa oraz oddychaniem przez usta w przypadku zaschniętych strupów błony śluzowej.
    W zdecydowanej większości przypadków, w których oceniano preparat, rodzice i laryngolodzy uznali skuteczność Sterimaru za bardzo dobrą lub satysfakcjonującą. Preparat ułatwiał przywrócenie drożności nosa, przyspieszając eliminację wydzieliny i ułatwiając wydmuchiwanie nosa, również w przypadkach zalegających strupów w nosie związanych z oddychaniem przez usta. Umożliwiał także eliminację strupów i przyczyniał się do regularnego nawyku wydmuchiwania nosa, co pozwoliło na przywrócenie oddychania przez nos. Sterimar okazał się być czynnikiem pozwalającym na prowadzenie delikatnej, łatwej i fizjologicznej higieny nosa. Wszyscy użytkownicy uznali, że łatwość stosowania i bezpieczeństwo Sterimaru przewyższa klasyczne, powszechnie przepisywane roztwory soli fizjologicznej. Autor stwierdza, że preparat ma swoje należne miejsce wśród dostępnych preparatów leczniczych w rynologii pediatrycznej (4).
    Kolejne badanie Sterimaru przeprowadził A. Marsac z Oddziału Laryngologicznego Szpitala Cochin w Paryżu (12) u chorych zgłaszających się z powodu ostrej choroby błony śluzowej nosa i zatok. Badaniem objęto 41 osób, w tym 24 dzieci w wieku od 9 miesiąca do 13 roku życia oraz 17 dorosłych. Badanie składało się z wizyty pierwszej – inicjującej, po czym następował okres obserwacji trwającej 6-12 dni. Wizyta druga była wizytą podsumowującą wyniki badania. Sterimar stosowano przy następujących schorzeniach:
  • 21 przypadków zwykłego nieżytu nosa i gardła lub bakteryjnego zapalenia błony śluzowej nosa,
  • 11 przypadków zapalenia zatok szczękowych,
  • 6 przypadków zapalenia zatok sitowo-czołowych,
  • 3 przypadki sezonowego alergicznego nieżytu nosa.
  • Sterimar stosowano: 1-3 rozpyleń do każdego nozdrza 2-6 razy dziennie. W większości przypadków dołączano inny lek: antybiotyk, lek przeciwzapalny, lek obkurczający naczynia, antyhistaminik. Uzyskano następujące wyniki:
  • dobre i bardzo dobre wyniki – 73% (objawy czynnościowe i fizykalne całkowicie ustąpiły),
  • dość dobre wyniki – 15% (częściowe utrzymywanie się objawów czynnościowych),
  • brak efektu leczenia – 12%.
  • Dobrą lub bardzo dobrą tolerancję Sterimaru stwierdzono w 99% przypadków. Podsumowując badanie stwierdzono, że roztwór soli morskiej w aerozolu, przeznaczony do higieny nosa, dzięki swojej skuteczności i łatwości stosowania jest cennym preparatem w leczeniu ostrych chorób błony śluzowej nosa i zatok zarówno u dzieci jak i dorosłych (12).
    Inne, ciekawe badanie przeprowadził J. Fougerol w Szpitalu Broussais (6). Celem tego badania była ocena działania Sterimaru na typowe objawy spotykane w alergicznym nieżycie nosa: kichanie, swędzenie, zatkanie nosa itp. Badanie kliniczne objęło 65 osób w wieku 12 do 69 lat. Wszyscy chorzy demonstrowali objawy całorocznego alergicznego nieżytu nosa, oprócz 25 osób z objawami sezonowego alergicznego niezytu nosa. W wywiadzie 56% pacjentów miało takie choroby jak astma, spastyczne zapalenie oskrzeli i wyprysk skórny. Preparat stosowano 2 razy dziennie po 2 dawki przez okres 8 tygodni. Działanie preparatu oceniano na podstawie poprawy w zakresie objawów zgłaszanych przez chorego, głównie kichania, wycieku z nosa, swędzenia i zatkania nosa, a także na podstawie miejscowych zmian, takich jak wielkość małżowiny nosowej, kolor błony śluzowej i wygląd wydzieliny z nosa. Większość pacjentów otrzymywała jednocześnie ze Sterimarem inne leki, a zwłaszcza antyhistaminiki, leki odczulające, antybiotyki i kortykosteroidy. Uzyskane wyniki, zdaniem autora, były wysoce satysfakcjonujące głównie w odniesieniu do obstrukcji nosa, chorzy zgłaszali znaczną poprawę – „lepiej oddychają”, lepsza drożność nosa i przepływ powietrza. Ze względu na korzystne działanie preparatu w obstrukcji nosa (poprawa w 54%), autor uważa za wskazane dodanie go do leczenia stosowanego w alergicznym nieżycie nosa. Badanie przedmiotowe potwierdziło zmniejszenie wielkości małżowiny nosowej w ponad połowie przypadków przy braku wpływu na zabarwienie błony śluzowej i wygląd wydzieliny. Należy zaznaczyć, że 49 spośród 65 pacjentów (75%) miało prawidłowe lub blade zabarwienie błony śluzowej, a 60 pacjentów (93%) miało przejrzystą wydzielinę. We wszystkich przypadkach akceptacja badanego preparatu była bardzo wysoka, nie stwierdzono żadnych objawów niepożądanych (6).
    Podobnie pozytywną opinię na temat Sterimaru opublikował Taccariello i wsp. (15) oraz Scadding (14), którzy zastosowali preparat jako korzystne uzupełnienie leczenia przewlekłego zapalenia zatok bocznych nosa. Znaczna rola utrzymania właściwej higieny nosa, a zwłaszcza konieczności jego nawodnienia była tematem wielu doniesień literaturowych (8, 16).
    Wobec tak zachęcających wyników badań, przedstawionych powyżej, postanowiono sprawdzić skuteczność Sterimaru u dzieci. Badania przeprowadzono u dzieci w wieku 4-14 lat, płci obojga, leczonych w Poradni Pulmonologicznej Kliniki Pneumonologii i Alergologii Dziecięcej w Poznaniu oraz w Oddziale Dziennego Pobytu Pracowni Aerozoloterapii ww. Kliniki. Przeprowadzono je u 46 dzieci z nieżytami nosa 18. Z nich zgłaszało objawy całorocznego alergicznego nieżytu nosa, 15 – sezonowego alergicznego nieżytu nosa oraz 13 – infekcyjnego nieżytu nosa. Preparat stosowano 3-4 razy dziennie po 1-2 aplikacje do każdego otworu nosowego przez okres 7-30 dni. Zaobserwowano, że tolerancja preparatu u wszystkich dzieci była bardzo dobra i dotyczyła zarówno dzieci najmłodszych jak i starszych, ponieważ uniwersalny, anatomiczny aplikator dostosowany jest do stosowania tak u starszych niemowląt jak i u dzieci i młodzieży. Należy podkreślić, że jest to preparat naturalny, którego głównym składnikiem jest woda morska pobierana z głębokich warstw morza oddalonych o 30 km od brzegu, pozbawiona zanieczyszczeń w jakie obfitują wody przybrzeżne, sterylizowana i doprowadzona do roztworu izotonicznego.
    Najliczniejszą grupę stanowiło 33 dzieci z całorocznym lub sezonowym alergicznym nieżytem nosa. Oprócz Sterimaru dzieci te leczono stosowanymi poprzednio innymi lekami, np. antyhistaminikami, lekami przeciwzapalnymi, antybiotykami, preparatami wapnia itp. W grupie tej uzyskano 73% poprawy dotyczącej przede wszystkim uzyskania lepszej drożności nosa i zapewnienia większego przepływu powietrza. U tych dzieci zaobserwowano również znacznie mniejsze (niż przy stosowaniu poprzedniego leczenia) nasilenie takich objawów jak kichanie, swędzenie i wyciek z nosa. Wobec uporczywości wyżej wymienionych objawów, u dzieci alergicznych zaobserwowany wynik należy uznać za satysfakcjonujący.
    Natomiast infekcyjny nieżyt nosa demonstrowało 13 dzieci, u których stwierdzono zasychanie wydzieliny i strupy w przewodach nosowych oraz gęstą, ropną wydzielinę. U tych dzieci Sterimar stosowano 4 razy dziennie uzyskując przyspieszenie ewakuacji wydzieliny i znaczne ułatwienie wydmuchiwania nosa, a co za tym idzie przywrócenie oddychania przez nos u dzieci oddychających dotąd przez usta. Pozytywny wynik stosowania Sterimaru u tych dzieci osiągnięto w 82% badanych.
    Oprócz wyżej wymienionych wyników zaobserwowano, że preparat Sterimar znacznie ułatwia codzienną higienę nosa u dzieci, pozwala na szybszą ewakuację zalegającej wydzieliny oraz przywraca naturalną wilgotność śluzówek nosa. Poprawa tych fizjologicznych funkcji wskutek zawartych w preparacie mikroelementów – składników wody morskiej, jak i osiągnięty w nim system mikrodyfuzji, powoduje właściwe nawilżenie śluzówki i zwiększenie komfortu oddychania. Sterimar posiada również zastosowanie zarówno u dzieci i dorosłych mieszkających w dużych aglomeracjach miejskich, a zwłaszcza w budownictwie płytowym w okresie grzewczym, wobec oddychania zbyt suchym powietrzem powodującym upośledzenie fizjologicznych funkcji śluzówek, dzięki czemu między innymi wzrasta penetracja drobnoustrojów i alergenów. Tak uniwersalny preparat uzupełnia wachlarz leków miejscowych, stosowanych w zapalnych nieżytach nosa, szczególnie w celach profilaktycznych. Jego wysokie bezpieczeństwo jak i wygoda aplikacji predysponuje go do terapii pediatrycznej.
    Piśmiennictwo
    1. Aberg N. et al.: Allergy 1996, 51:232-237. 2. Azovlay B.: Gaz. Medic. 1987, 94:31. 3. Bruker J.: Gaz. Medic. 1989, 96:42. 4. Contencin Ph.: Revue de Pediatrie 1989, 25: 421-423. 5. Emeryk A.: Praca habilitacyjna. AM Lublin 1999. 6. Fougerol J.: Gaz. Medic. 1992, 99:2. 7. Górski P. et al.: Alergia Astma Immunologia 1998, 3(4): 223-228. 8. Johannssen V. et al: Laryngorhinootologie 1996, 75:580-583. 9. Knox R.B. et al.: Clin. Exp. Allergy 1997, 27(3):246-51. 10. Krzeski A. et al.: Alergia Astma Immunologia 2001, 6(1):25-31. 11. Lundback B.: Clin. Exp. Allergy 1998, 28 (Suppl. 2):3-10. 12. Marsac A.: Les Cahiers d,ORL 1989, 24, 10: 799-801. 13. Rapiejko P., Weryszko-Chmielewska E.: Alergia Astma Immunologia 1998, 3(4):187-192. 14. Scadding G.K. et al.: J. Laryngo Otol. 1995; 109:24-26. 15. Taccariello M. et al.: Rhinology 1999, 37:29-32. 16. Talbot A.R., Herr T.M., Parsons D.S.: Laryngoscope 1997, 107:500-503.
    Nowa Pediatria 4/2002
    Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria