Chcesz wydać pracę doktorską, habilitacyjną czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2007, s. 71-77
*Bogdan Kędzia, Elżbieta Hołderna-Kędzia
Badanie wpływu olejków eterycznych na bakterie, grzyby i dermatofity chorobotwórcze dla człowieka
Studies on effect of volatile oils on pathogenic bacteria, yeast fungi and dermatophytes
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: dr hab. n. med. Przemysław M. Mrozikiewicz
Summary
The studies included 53 volatile oils of native and foreign origin. Microbiological screening respected MIC in relation to standard strain of S. aureus FDA 209P. The studies were carried out using method of serial dilutions in fluid medium. Than 18 of the most active oils (MIC ≤ 100 μg/ml) have been investigated on the wider bacteria and fungi spectrum of hospital origin: on 2 Gram-positive cocci, 3 Gram-negative bacilli,3 yeast fungi and on 3 dermatophytes. The carried out studies showed that the stronger activity on the Gram-positive cocci of hospital origin exhibited: Ol. Cedri, Ol. Curcumae, Ol. Damianae, Ol. Nigellae, Ol. Salviae miltiorrhizae and Ol. Thymi. No one of investigated volatile oils show in above concentration the activity against Gram-positive bacilli. Against yeasts in low concentration were active Ol. Benzoe, Ol. Damianae, Ol. Nigellae and Ol. Vetiveri. On the base of carried out studies could be concluded that the volatile oils with a strong activity against Gram-positive cocci, yeast fungi and dermatophytes could be used for the treatment of dermatological diseases caused by above mentioned microorganisms. From theoretical point of view the growth of investigated pathogenic microorganisms should be inhibited by external used remedies (ointments, gels, fluids) containing 0,1% of above mentioned oils. For comparison the growth of standard strain of S. aureus FDA 209P was inhibited by 0,1 μg/ml of tetracycline and the growth of standard strain of C. albicans PCM 1409 PZH by 1,0 μg/ml of amphotericine B.
Wcześniejsze badania wykazały, że wybrane olejki eteryczne pochodzenia australijskiego odznaczają się wysoką aktywnością antybiotyczną wobec niektórych drobnoustrojów chorobotwórczych dla człowieka (1). Wyniki zebrane w tabeli 1 wskazują, że olejki eteryczne z drzewa herbacianego, manuka, sandałowy australijski i mirtowy australijski hamowały w podłożu płynnym wzrost bakterii Gram-ujemnych ( S. aureus, E. faecalis), grzybów drożdżoidalnych ( C. albicans) i dermatofitów ( M. gypseum) w stężeniach niższych od 100 μg/ml.
Tabela 1. Działanie wybranych olejków australijskich na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka.
DrobnoustrojeBadane olejki (MIC - μg/ml)
z drzewa herbacianegomanukasandałowy australijskimirtowy australijski
Bakterie Gram-dodatnie
mmStaphylococcus aureus
mmEnterococcus faecalis

25
50

25
25

10
10

75
75
Bakterie Gram-ujemne
mmEscherichia coli
mmKlebsiella pneumoniae
mmPseudomonas aeruginosa

500
500
750

500
750
1000

500
1000
750

250
500
750
Grzyby drożdżoidalne
mmCandida albicans
mmCandida krusei
mmGeotrichum candidum

75
100
500

75
500
500

25
500
500

25
25
25
Grzyby pleśniowe
mmAspergillus flavus

500

750

1000

250
Dermatofity
mmMicrosporum gypseum

25

25

50

50
Badania powyższe stanowiły podstawę do poszukiwania olejków eterycznych krajowych i zagranicznych o silnym działaniu antybiotycznym. Za takie uznano działanie olejków eterycznych na bakterie i grzyby chorobotwórcze dla człowieka w podłożu płynnym, w stężeniach niższych od 100 μg/ml, w kontekście ich ewentualnego wykorzystania praktycznego.
Materiał i metody
Pochodzenie olejków eterycznych
W badaniach wykorzystano 53 olejki eteryczne, krajowe i zagraniczne, pochodzące od następujących wytwórców: Neo-Spiro (Częstochowa), Pollena-Aroma (Warszawa), Etja (Elbląg) i Avicenna-Oil (Wrocław). Niektóre olejki eteryczne oddestylowano z surowców roślinnych w Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu.
Badane drobnoustroje chorobotwórcze
Badania obejmowały szczep wzorcowy Staphylococcus aureus FDA 209P (ATCC 6538P), wrażliwy na antybiotyki, a także szczepy drobnoustrojów pochodzenia szpitalnego (tab. 2).
Tabela 2. Drobnoustroje chorobotwórcze pochodzenia szpitalnego użyte w badaniach.
Grupa drobnoustrojówNazwa szczepu
Bakterie Gram-dodatnieStaphylococcus aureus BK
Enterococcus faecalis ATCC 8040
Bakterie Gram-ujemneEscherichia coli PZH 026B6
Klebsiella pneumoniae 231
Pseudomonas aeruginosa OWG 89/3
Grzyby drożdżoidalneCandida albicans PZH 1409 PCM
Candida krusei S2 20
Geotrichum candidum OWG 25
DermatofityTrichophyton mentagrophytes v. interdigitale M15
Trichophyton mentagrophytes v. asteroides J3
Microsporum gypseum K1
Przeprowadzenie badań
Badania prowadzono dwuetapowo. W pierwszym etapie wykonywano skrining mikrobiologiczny, który miał na celu wyselekcjonowanie olejków eterycznych o silnym działaniu na szczep wzorcowy S. aureus FDA 209P. W drugim etapie badań określono działanie wyselekcjonowanych olejków na szczepy szpitalne, reprezentujące bakterie Gram-dodatnie, bakterie Gram-ujemne, grzyby drożdżoidalne i dermatofity.
Badania prowadzono metodą rozcieńczeń seryjnych w podłożach płynnych dla bakterii (Antibiotic Medium, Merck) i dla grzybów (Sabouraud Medium, Merck).
Olejki eteryczne rozpuszczano w DMSO (Fluka) w stężeniu 100 mg/ml, a następnie wprowadzano je do odpowiednich podłoży w stężeniach od 10 do 10 000 ?g/ml.
Najmniejsze stężenia olejku eterycznego hamujące wzrost badanych drobnoustrojów (MIC – Minimal Inhibitory Concentration w ?g/ml) określano po 18-godzinnej inkubacji w temp. 37°C (bakterie i grzyby drożdżoidalne) i 5-dniowej inkubacji w temp. 37°C (dermatofity).
Jako substancji referencyjnych użyto tetracykliny (w odniesieniu do bakterii) i amfoterycyny B (w odniesieniu do grzybów).
Wyniki badań
Wyniki badań, dotyczące poszukiwania olejków eterycznych o silnym działaniu na szczep wzorcowy Staphylococcus aureus FDA 209P wrażliwy na antybiotyki, przedstawiono w tabelach 3 i 4. W tabelach podano nazwę olejku eterycznego, roślinę użytą do otrzymywania olejku, surowiec służący do pozyskiwania olejku i stężenie hamujące wzrost szczepu wzorcowego w μg/ml.
Tabela 3. Poszukiwanie olejków eterycznych o silnym działaniu (MIC ≤100 ?g/ml) na Staphylococcus aureus FDA 209P.
NrNazwa olejkuRoślina użyta do otrzymania olejkuSurowiec[MIC] (μg/ml)
1.Ol. Acori gramineiAcorus gramineus Solandkłącze250
2.Ol. AngelicaeAngelica archangelica L.korzeń250
3.Ol. AnisiPimpinella anisum L.owoce250
4.Ol. Artemisiae citriodoraeArtemisia salina var. citriodora Kazakewziele75
5.Ol. AurantiaeCitrus aurantium L.kwiaty250
6.Ol. BasiliciOcimum basilicum L.kwiatostany200
7.Ol. BenzoeStyrax benzoin Dygand.żywica10
8.Ol. BergamottaeCitrus bergamia Wight et Arn.naowocnia300
9.Ol. CajeputiMelaleuca leucadendron L.liście i pędy250
10.Ol. CalamiAcorus calamus L.kłącze250
11.Ol. CamphoraeCinnamomum camphora L. Sieb.drewno300
12.Ol. CaniOcimum cani Simskwiatostany200
13.Ol. CardamomiElettaria cardamomum (L.) Matonowoce400
14.Ol. CarviCarum carvi L.owoce100
15.Ol. CaryophylliEugenia caryophyllata Thumb.pąki kwiatowe400
16.Ol. CedriCedrus atlantica Mannetdrewno50
17.Ol. ChamomillaeChamomilla recutita (L.) Rausch.koszyczki kwiatowe250
18.O. CinnamomiCinnamomum zeylanicum Blumekora150
19.Ol. CitriCitrus limonum L.naowocnia200
20.Ol. CitronellaeCymbopogon nardus (L.) Rendleliście200
21.Ol. CoriandriCoriandrum sativum L.owoce250
22.Ol. CurcumaeCurcuma longa L.kłącze, ziele75
23.Ol. DamianaeTurnera diffusa Willd. Ex Schult.liście25
24.Ol. Dauci carotaeDaucus carota L.nasiona75
25.Ol. EucalyptiEucalyptus globulus Labill.liście i gałązki100
26.Ol. FoeniculiFoeniculum vulgare Millerowoce250
27.Ol. GeraniiPelargonium odoratissimum Ait.liście100
Tabela 4. Poszukiwanie olejków eterycznych o silnym działaniu (MIC ≤100 ?g/ml) na Staphylococcus aureus FDA 209P.
NrNazwa olejkuRoślina użyta do otrzymania olejkuSurowiecMIC (μg/ml)
28.Ol. HyssopiHyssopus officinalis L.ziele250
29.Ol. JuniperiJuniperus communis L.szyszkojagody75
30.Ol. LavandulaeLavandula officinalis Chaix.kwitnące ziele200
31.Ol. MelissaeMelissa officinalis L.liście50
32.Ol. Menthae piperitaeMentha piperita L.liście300
33.Ol. MillefoliiAchillea millefolium L.koszyczki kwiatowe50
34.Ol. MyristicaeMyristica fragrans Houttuynjądra nasienne250
35.Ol. NeroliCitrus aurantium L.kwiaty200
36.Ol. NigellaeNigella sativa L.nasiona50
37.Ol. OriganiOriganum majorana L.ziele500
38.Ol. PimentaePimenta dioica (L.) Merrillniedojrzałe owoce250
39.Ol. Pini pumilionisPinus montana Mill.igły i gałązki75
40.Ol. Piperis nigriPiper nigrum L.owoce250
41.Ol. RosaeRosa damascena Millerpłatki500
42.Ol. RosmariniRosmarinus officinalis L.liście i gałązki500
43.Ol. SantaliSantalum album L.drewno150
44.Ol. SalviaeSalvia officinalis L.liście400
45.Ol. SalviaeSalvia officinalis L.korzenie250
46.Ol. Salviae miltiorrhizaeSalvia miltiorrhiza Bungekorzenie10
47.Ol. ThymiThymus vulgaris L.ziele75
48.Ol. TemplinumAbies sibirica Ledeb.igły i gałązki250
49.Ol. TripartitiBidens tripartita L.liście500
50.Ol. TripartitiBidens tripartita L.kwiaty200
51.Ol. VetiveriVetiveria zizianioides Stepf.korzeń25
52.Ol. Ylang-ylangCananga odorata (Lam.) Hook f. et Thomskwiaty50
53.Ol. ZingiberisZingiber officinalis Roscoekłącza250
Okazało się, że skrining mikrobiologiczny ujawnił istnienie 18 olejków eterycznych, które hamowały wzrost szczepu wzorcowego w stężeniu równym lub niższym od 100 ?g/ml (tab. 5). Olejki te posłużyły do dalszych badań z użyciem drobnoustrojów chorobotwórczych dla człowieka.
Tabela 5. Olejki eteryczne o silnym działaniu (MIC ≤ 100 ?g/ml) na Staphylococcus aureus FDA 209P.
NrNazwa olejkuMIC (μg/ml)
1.Ol. Artemisiae citriodorae75
2.Ol. Benzoe10
3.Ol. Carvi100
4.Ol. Cedri50
5.Ol. Curcumae75
6.Ol. Damianae25
7.Ol. Dauci carotae75
8.Ol. Eucalypti100
9.Ol. Geranii100
10.Ol. Juniperi75
11.Ol. Melissae50
12.Ol. Millefolii50
13.Ol. Nigellae50
14.Ol. Pini pumilionis75
15.Ol. Salviae miltiorrhizae10
16.Ol. Thymi75
17.Ol. Vetiveri25
18.Ol. Ylang-ylang50
Badania z udziałem drobnoustrojów chorobotwórczych wykazały, że silnym działaniem na ziarniaki Gram-dodatnie (stężenia olejku równe lub niższe od 100 μg/ml) odznaczały się Ol. Cedri, Ol. Curcumae i Ol. Damianae, na grzyby drożdżoidalne Ol. Benzoe, a na dermatofity Ol. Benzoe i Ol. Curcumae (tab. 6). Na pałeczki Gram-ujemne w tych stężeniach nie działał żaden olejek eteryczny.
Tabela 6. Działanie wyselekcjonowanych olejków eterycznych ( Ol. Artemisiae citriodorae, Ol. Benzoe, Ol. Carvi, Ol. Cedri, Ol. Curcumae, Ol. Damianae) na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka.
DrobnoustrojeAktywność mikrobiologiczna olejków (μg/ml)
Ol. Artemisiae citriodoraeOl. BenzoeOl. CarviOl. CedriOl. CurcumaeOl. Damianae
Bakterie Gram-dodatnie
mmS. aureus
mmE. faecalis

100
250

50
500

250
250

50
100

100
25

25
25
Bakterie Gram-ujemne
mmE. coli
mmK. pneumoniae
mmP. aeruginosa

250
250
250

750
500
750

250
250
500

1000
1000
500

250
750
500

750
750
750
Grzyby drożdżoidalne
mmC. albicans
mmC. krusei
mmG. candidum

250
250
250

50
2550

250
250
250

750
750
750

250
250
250

250
500
750
Dermatofity
mmT. m. interdigitale
mmT. m. asteroides
mmM. gypseum

750
750
500

50
50
50

7500
1000
2500

250
100
100

40
40
25

250
500
500
Na bakterie Gram-dodatnie silnie działał Ol. Millefolii, a na dermatofity Ol. Juniperi (tab. 7).
Tabela 7. Działanie wyselekcjonowanych olejków eterycznych ( Ol. Dauci carotae, Ol. Eucalypti, Ol. Geranii, Ol. Juniperi, Ol. Melissae, Ol. Millefolii) na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka.
DrobnoustrojeAktywność mikrobiologiczna olejków (μg/ml)
Ol. Dauci carotaeOl. EucalyptiOl. GeraniiOl. JuniperiOl. MelissaeOl. Millefolii
Bakterie Gram-dodatnie
mmS. aureus
mmE. faecalis

250
500

250
500

250
250

100
250

100
250

75
100
Bakterie Gram-ujemne
mmE. coli
mmK. pneumoniae
mmP. aeruginosa

750
500
750

500
500
500

250
250
750

250
250
250

500
500
500

250
250
250
Grzyby drożdżoidalne
mmC. albicans
mmC. krusei
mmG. candidum

250
500
500

250
100
250

250
250
250

750
500
500

300
500
500

150
250
250
Dermatofity
mmT. m. interdigitale
mmT. m. asteroides
mmM. gypseum

250
250
500

500
500
500

750
500
1000

100
100
100

250
250
500

250
750
750
Poza tym silne działanie na bakterie Gram-dodatnie wykazywały Ol. Nigellae, Ol. Salviae miltiorrhizae i Ol. Thymi, na grzyby drożdżoidalne Ol. Thymi, a na dermatofity Ol. Nigellae i Ol. Vetiveri (tab. 8).
Tabela 8. Działanie wyselekcjonowanych olejków eterycznych ( Ol. Nigellae, Ol. Pini pumilionis, Ol. Salviae miltiorrhizae,Ol. Thymi, Ol. Vetiveri, Ol. Ylang-ylang) na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka.
DrobnoustrojeAktywność mikrobiologiczna olejków (μg/ml)
Ol. NigellaeOl. Pini pumilionisOl. Salviae miltiorrhizaeOl. ThymiOl. VetiveriOl. Ylang-ylang
Bakterie Gram-dodatnie
mmS. aureus
mmE. faecalis

75
75

250
500

50
50

50
75

75
250

75
250
Bakterie Gram-ujemne
mmE. coli
mmK. pneumoniae
mmP. aeruginosa

750
750
500

750
750
500

250
100
500

250
100
500

750
750
500

500
500
500
Grzyby drożdżoidalne
mmC. albicans
mmC. krusei
mmG. candidum

250
250
250

250
250
500

250
250
250

75
75
100

250
250
500

250
250
500
Dermatofity
mmT. m. interdigitale
mmT. m. asteroides
mmM. gypseum

50
100
50

750
500
250

250
250
250

250
250
250

100
50
100

500
500
250
Olejki eteryczne o silnym działaniu na drobnoustroje zebrano w tabeli 9. Z kolei działanie antybiotyków na bakterie i grzyby podano w tabeli 10.
Tabela 9. Olejki eteryczne wykazujące silne działanie (MIC ≤ 100 μg/ml) na drobnoustroje chorobotwórcze dla człowieka.
Grupy drobnoustrojówOlejki eteryczne o silnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym (MIC ≤100 ?g/ml)
Ziarniaki Gram-dodatnieOl. Cedri, Ol. Curcumae, Ol. Damianae, Ol. Millefolii, Ol. Nigellae, Ol. Salviae miltiorrhizae, Ol. Thymi
Grzyby drożdżoidalneOl. Benzoe, Ol. Thymi
DermatofityOl. Benzoe, Ol. Curcumae,Ol. Juniperi, Ol. Nigellae, Ol. Vetiveri
Tabela 10. Działanie antybiotyków (substancje referencyjne) na ziarniaki Gram-dodatnie i grzyby drożdżoidalne.
AntybiotykMIC (μg/ml)
S. aureus
FDA 209P
C. albicans
PZH 1409 PCM
Tetracyklina0,1 
Amfoterycyna B 1,0
Wnioski
1. Przeprowadzone badania wykazały, że spośród 53 olejków eterycznych krajowych i zagranicznych 18 odznaczało się silnym działaniem (≤ 100 ?g/ml) na szczep wzorcowy Staphylococcus aureus FDA 209P wrażliwy na antybiotyki.
2. Badania 18 wyselekcjonowanych olejków z użyciem drobnoustrojów pochodzących ze środowiska szpitalnego ujawniły silne działanie na ziarniaki Gram-dodatnie Ol. Cedri, Ol. Curcumae, Ol. Damianae, Ol. Millefolii, Ol. Nigellae, Ol. Salviae miltiorrhizae i Ol. Thymi, na grzyby drożdżoidalne Ol. Benzoe i Ol. Thymi oraz na dermatofity Ol. Benzoe, Ol. Curcumae, Ol. Juniperi, Ol. Nigellae i Ol. Vetiveri. Na pałeczki Gram-ujemne w takich stężeniach nie działał żaden z badanych olejków.
3. Na podstawie wykonanych badań można założyć, że olejki eteryczne o silnym działaniu na ziarniaki Gram-dodatnie, grzyby drożdżoidalne i dermatofity mogą być wykorzystane do leczenia schorzeń dermatologicznych wywołanych przez te drobnoustroje.
4. Z teoretycznego punktu widzenia wzrost badanych drobnoustrojów chorobotwórczych powinien być zahamowany przez leki zewnętrzne (maści, żele, płyny) zawierające 0,1% wymienionych olejków (stężenie od 10 do 40 razy wyższe od MIC uzyskanego w niniejszych badaniach).
Piśmiennictwo
1. Hołderna-Kędzia E., Kędzia B., Ostrowski-Meissner H.: Australijskie olejki eteryczne o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym. Post. Fitoter. 2006, Nr 4, 188.
otrzymano: 2007-03-05
zaakceptowano do druku: 2007-05-15

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel. (0-61) 665-95-40, fax: (0-61) 665-95-51
e-mail: bognao@02.pl

Postępy Fitoterapii 2/2007
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii