Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 2-3/2001 » Znaczenie ziół w terapii i dietetyce*

- reklama -

Fitomed
kosmetyki ziołowe

Mamy sprzęt do ręcznej obróbki krawędzi i ślizgów - serwis narciarski Warszawa

- reklama -

Jerzy Lutomski

Znaczenie ziół w terapii i dietetyce*

The significance of herbs in therapy and dietetics*

Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich

Summary
We are witnesses of reappearing of many old therapeutical methods and rediscovering of old herbal drugs. In this report herb drugs of great importance in phytotherapy and dietetics, and also a new discovered biological effects of many herbs were mentioned. The therapeutic and preventive importance of bioactive substances contained in herb extracts by civilization-related and diet-dependant diseases were discussed. The most popular all over the world is the group of herbal remedies against cought and cold. The second place take herbal analgetics, following by vitamins, mineral substances and food supplements.
The appropriate standardization of herbal preparations and dietetic supplements of plant origin with regard to the measurement of activity codeterminating substances is an important quality aspect of their reproductable effectiveness.

Key words: leki roślinne, postępy fitoterapii, ziołolecznictwo, fitoterapia.

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Promocja zdrowia

Święta Hildegarda z Bingen Medycyna na każdy dzień

Wielka encyklopedia zdrowia od A do Z

Surowce zielarskie przeżywają swój renesans. Jesteśmy świadkami odżywania wielu starych metod w leczeniu chorób i odkrywania na nowo dawnych surowców zielarskich – oczywiście w zgodzie ze współczesną medycyną i wiedzą naukową.

W niedalekiej przyszłości nauka dostarczy dalszych rewelacji o nowych źródłach leków w starych roślinach. Spośród ponad 400 000 gatunków roślin poznanych na ziemi, za lecznicze uważa się około 40 000 gatunków, a za dokładniej przebadane można uznać zaledwie parę tysięcy, czyli 1-1,5%. Podstawowe znaczenie w fitoterapii europejskiej odgrywa 25 surowców (tab. 1).

Tabela 1. Podstawowe surowce zielarskie.

1. bluszcz pospolity
2. czarci pazur (Harpagophytum)
3. czosnek pospolity
4. dziurawiec zwyczajny
5. glistnik jaskółcze ziele
6. głóg dwuszyjkowy
7. jemioła pospolita
8. jeżówka purpurowa
9. karczoch zwyczajny
10. kasztanowiec zwyczajny
11. kava-kava
12. kozłek lekarski
13. melisa lekarska

14. męczennica cielista
15. miłorząb japoński
16. nawłoć pospolita/włałciwa
17. ortosyfon
18. ostropest plamisty
19. palma sabalowa
20. pokrzywa zwyczajna
21. rumianek pospolity
22. strączyniec ostrolistny - senes
23. śliwa afrykańska
24. tymianek pospolity
25. Żeń-szeń

Dziewięć spośród nich należy do najintensywniej przebadanych farmakologicznie i klinicznie roślin leczniczych. Znajdują się one na liście leków roślinnych, których skuteczność terapeutyczna wg obecnego stanu wiedzy została potwierdzona przez badania kontrolowane i dobrze udokumentowane doniesienia z lekarskich doświadczeń (tab. 2).

Tabela 2. Wykaz najlepiej doświadczalnie udokumentowanych roślin leczniczych.

Surowiec wzgl. wyciąg	Składniki określające skuteczność	Działanie biologiczne	Zastosowanie
Ząbki czosnku	alliina (ok. 1%), allicyna, ajoen, winyloditiina, trójsiarczek metylopropenylowy	obniżające lipidy, hamujące agregację trombocytów, fibrynolityczne, antybakteryjne, lekko obniżające ciśnienie krwi	do wspierania diety przy podwyższonych wartościach tłuszczu we krwi, zapobieganie starczym zmianom naczyniowym
Wyciąg z miłorzębu	bilobalid, ginkgolidy, flawonoloester	antyniedokrwienne, przeciwniedotlenieniu, antagonistyczne PAF, polepszające krążenie obwodowe krwi	symptomatyczne leczenie wobec mózgowych zaburzeń
Ziele dziurawca	nieznane, przypuszczalnie hiperycyna i hiperforyna	antydepresyjne	lekkie i średnio-ciężkie epizody depresyjne
Kwiaty rumianku	chamazulen, bisabolol, lipofilne flawony	przeciwzapalne, sapazmolityczne	zapalne schorzenia układu pokarmowego ze skurczami, również zastosowanie zewnętrzne
Kłącze kava-kava	metystycyna i chemicznie pokrewne pyrony	miejscowo znieczulające, antydrgawkowe, ośrodkowo rela-ksujące mięśnie	nerwicowe stany napięcia, strachu niepokoju
Owoc ostropestu	sylimaryna (flawonololignany) szczególnie sylibinina	antyhepatotoksyczne, na poziomie komórkowym wzmacnia powstawanie rybosomów i podnosi syntezę protein	dolegliwości trawienne, toksyczne schorzenia wątroby
Wyciąg z kasztanowca	escyna (saponina trójterpenowa)	przeciwwysiękowe, przeciwobrzękowe	dolegliwości przy schorzeniach żył w nogach
Liście senesu	sennozydy szczególnie sennozyd B	pobudzenie motoryki jelit, antyabsorpcyjne pobudzające wydzielanie	zaparcia, czyszczenie jelita przed diagnostyką
Wyciąg z głogu	nieznane, może glikozyloflawony i procyjanidyny	pozytywnie inotropowe polepszenie tolerancji na stan niedotlenienia mięśnia sercowego	poprawiające wydolność serca starczego

Stopniowe, choć nie tak szybkie, jak w przypadku chemioterapeutyków, pogłębianie wiedzy o chemizmie i działaniu wielu leków roślinnych oraz ich standaryzacja spowodowały ponowne nimi zainteresowanie. Istotnym jego przejawem było zwiększenie liczby publikacji dotyczących badań fitochemicznych i związanych z nimi badań farmakologicznych. Wynikiem tego zainteresowania było wprowadzenie wielu nowych leków zawierających nowo odkryte w roślinach związki biologicznie czynne, takie jak m.in. eskulina, sylimaryna, ajoen, boldyna, winblastyna, hiperycyna, cynaryna, ginkgolidy, lektyny, saponozydy, glukany i inne polisacharydy.

Ryc. 1. Wartość obrotu recepturowo wolnych preparatów roślinnych na rynkach europejskich w I półroczu 2000 r. Deutschland grösster Phyto-Markt, Pharm. 2tg. 2000, 41, 66

Tabela 3. Wartość sprzedaży poszczególnych grup leków roślinnych na świecie*.

	Grupa leków	Wartość w mld. dolarów
1.	Leki przeciwkaszlowe i przeciw przeziębieniu	6,5
2.	Leki przeciwbólowe	5,0
3.	Witaminy, substancje mineralne i roślinne dodatki do żywności	4,7
4.	Leki układu pokarmowego	3,0
5.	Środki dermatologiczne	2,5

*Ztschr. Arznei- & Gewürzpflanzen 2000, 5, nr 3-4, 114.

Analizując kształtowanie sprzedaży preparatów zielarskich nasuwa się wniosek, że podstawowe znaczenie ekonomiczne mogą mieć w przyszłości roślinne leki nasercowe, krążeniowe, przeciwmiażdżycowe, adaptogenne a także środki pochodzenia roślinnego przewidziane do stosowania w dolegliwościach przewodu pokarmowego.

W wielu wymienionych przypadkach schorzeń sprawdziła się efektywność zweryfikowanych naukowo roślin znanych wcześniej z medycyny ludowej. Należą do nich poza czosnkiem, dziurawcem, miłorzębem, rumiankiem i kavą-kavą także: imbir, jeżówka, karczochy, palma sabalowa i żeń-szeń.

Do wschodzących „gwiazd” ziołowych należą: cytryniec chiński (środek stymulujący układ immunologiczny), wąkrota azjatycka (poprawiająca sprawność komórek mózgowych), guarana (środek immunostymulujący), traganek liposokowy (środek kardiotoniczny), słonecznik bulwiasty (środek sprzyjający metabolizmowi cukrowemu), a także borówka czarna (osłabienie wzroku) i pluskwica groniasta (zalecana w zaburzeniach okresu przekwitania).

Stosowane w terapii zioła i ich przetwory cieszą się w świecie dużym i stale rosnącym uznaniem. W pierwszej połowie 2000 r. we Wspólnocie Europejskiej największą wartość obrotu lekami OTC pochodzenia roślinnego osiągnęły Niemcy (ryc. 1).

Na zakup leków ziołowych w Niemczech – wg stałych kursów wymiany – wydano 779,2 milionów dolarów (niemalże połowa wartości całego obrotu europejskiego!). Na kolejnych miejscach znalazły się Francja z obrotem 540,1 milionów dolarów i Wielka Brytania 132,6 milionów dolarów.

W Hiszpanii obrót wzrósł w pierwszym półroczu 2000 r. – o 13% osiągając wartość 65,4 miliony dolarów, we Włoszech – o 5% osiągając wartość 126,7 milionów dolarów. Wśród trzech najmniejszych rynków europejskich Belgia odnotowała wzrost o 11% a Austria o 10%. W Polsce poziom sprzedaży utrzymuje się od dwóch lat na stałym poziomie a jej wartość obrotu w pierwszym półroczu ubiegłego roku wyniosła ok. 100 milionów dolarów USA.

Najlepiej sprzedawana na świecie jest grupa roślinnych leków przeciwkaszlowych i przeciwko przeziębieniu (wzrost wynosi około 5% rocznie), dla których obroty sięgają obecnie około 6,5 miliarda dolarów. Na miejscu drugim znajdują się leki przeciwbólowe z około pięcioma miliardami dolarów, a po nich witaminy, substancje mineralne i dodatki do żywności z obrotem w wysokości 4,7 miliarda dolarów. Miejsce czwarte i piąte zajmują leki układu pokarmowego i środki dermatologiczne (tab. 3).

W połowie października ubiegłego roku w Ośrodku Badań Farmaceutycznych Uniwersytetu Ludwiga Maximiliana w Monachium odbył się III Międzynarodowy Kongres Fitoterapeutyczny z udziałem 600 uczestników całego świata. W kilku równoległych sekcjach specjaliści z dziedziny farmakologii, toksykologii i badań klinicznych przedstawili najnowsze doniesienia naukowe, między innymi, na temat dziurawca (Hypericum perforatum L.), jemioły (Viscum album L.), wierzby (Salix alba), niepokalanka mnisiego (Vitex agnus castus)i pluskwicy groniastej (Cimicifuga racemosa).

Działanie in vivo przetworów ostatniej z wymienionych roślin, stosowanych od dawna w zaburzeniach okresu przekwitania badano między innymi za pośrednictwem zmian temperatury ciała i długości snu indukowanego ketaminą u wykastrowanych samic szczura. Na rynku europejskim pojawia się coraz więcej preparatów stosowanych z powodzeniem w endokrynologii ginekologicznej na bazie aktywnych wyciągów z kłączy pluskwicy groniastej.

Tabela 4. Najczęstsze klasy fitamin występujące w środkach spożywczych*.

1. Przeciwutleniacze
1. 1.1. Flawonoidy
1. 1.2. Polifenole 2. Fitoestrogeny
1. 2.1. Izoflawony 1. 2.2. Lignany
3. Związki siarkowe 1. 3.1. Sulfidy
1. 3.2. Thiole 1. 3.3. Izocyjaniny
1. 3.4. Glukozynolaty 4. Karotenoidy

*Pharm. Ztg. 2000, 145, nr 11, 833.

Tabela 5. Ważniejsze klasy fitamin o przeciwnowotworowym działaniu w powszechnych środkach spożywczych i w używkach*.

Kwasy
feno-
lowe

Flawo-
noidy

Kuma-
ryny

Mono-
terpeny

Tri-
terpeny

Karo-
tenoidy

Gluka-
niany

Fi-
tany

Siar-
czki

Lig-
nany

In-
dole

Isotio-
cjaniany

Poli-
acetyleny

Fta-
lidy

Czosnek

Zielona herbata

Soja

Strączkow (zboża, orzechy ziemne, ziarna)

Krzyżowe

Baldaszkowate

Owoce cytrusowe

Psiankowate

Dyniowate

Lukrecja

Siemię lniane

*Pharm. Ztg. 2000, 145, nr 11, 833.

Skryning świata roślinnego w poszukiwaniu substancji aktywnych biologicznie nie jest jeszcze bynajmniej zakończony, można zatem liczyć na odkrycie dalszych substancji czynnych. Zarejestrowano nowe wyniki badań nad helenanoidami z arniki o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym. Wiele doniesień naukowych, niekiedy sprzecznych, dotyczy dziurawca. Badania nad biologicznie czynnymi składnikami ciągle jeszcze nie są zakończone. Szczególne znaczenie przypisuje się hiperforynie.

Aktualne doniesienia na temat farmakologii i zastosowania jeżówki, lepiężnika oraz chemoprewencyjnej i terapeutycznej wartości Camelia sinensis wyznaczają postęp w fitoterapii.Nowe odkrycia i zastosowanie nowoczesnej chromatografii w kontroli jakości leków roślinnych stanowią wyzwania na nowe tysiąclecie.

Specyfika leku roślinnego polega jednak na tym, że na ogół żaden z ich pojedynczych składników nie odpowiada w całości za skuteczność kliniczną. Nawet w przypadku surowców i ekstraktów, których składnikom powszechnie przypisuje się samodzielną odpowiedzialność za działanie, jak atropina lub L-hioscyjamina w liściach i korzeniach wilczej jagody, sylibinina w owocach ostropestu plamistego, L-kawaina w kłączu kava-kava, wiadomo, że poszczególne wyizolowane składniki czynne mogą wykazywać inne działanie niż dany ekstrakt. Nie powinno to świadczyć o tym, że słuszne byłoby pomijanie w ocenie jakości składników określanych jako współdeterminujące działanie, skoro nie mogą być one deklarowane.

Cieszyć się należy z dyskusji, jaka rozwinęła się ostatnio przy okazji opracowywania monografii wyciągów w Stanach Zjednoczonych wokół surowców i wyciągów z dziurawca, pokrzywy, jeżówki, miłorzębu, palmy sabalowej i innych. Opublikowano projekty monografii NF-USP¹, które mogą posłużyć za wzór. W opisie specyfikacji ekstraktów uwzględnia się wieloczynnikowe aspekty, które mogą przyczyniać się do odtwarzalnej jakości leku roślinnego.

Produkty pochodzenia roślinnego są rejestrowane w ramach regulacji legislacyjnych. W niektórych państwach, jak Polska, Niemcy produkty zielarskie mają długą tradycję w terapii profesjonalnej i w samoleczeniu. W innych krajach jak np. Wielka Brytania i USA nie ma znaczących tradycji stosowania ziół w oficjalnej medycynie. W ostatnich latach poczyniono rozsądne kroki dla rozwinięcia dostępnej wiedzy, w zakresie środków ziołowych wywodzących się z tradycji lub popartych badaniami klinicznymi. Przykładami są monografie ESCOP i projekty WHO. Szereg krajów jak USA, Japonia próbują włączyć produkty zielarskie do sektora spożywczego, względnie służb paramedycznych.

Zagadnienie to wydaje się obecnie być ważnym problemem w Polsce i również w pozostałych krajach Europy. W odniesieniu do leków zielarskich, generalne zasady zostały opracowane przez EMPEA², a narodowe przepisy legislacyjne zwracają wyraźną uwagę na chemiczną i farmaceutyczną dokumentację obok niezbędnych danych toksykologicznych i klinicznych.

Tradycyjne ziołowe środki terapeutyczne są coraz częściej rozważane jako komplementarne lub suplementarne składniki tzw. „żywności nowatorskiej”. Wiele rozmaitych produktów zawierających środki ziołowe pojawiło się ostatnio na rynku międzynarodowym (sproszkowane surowce, zagęszczone ekstrakty ziołowe, olejki eteryczne).

Dietary supplements oznaczają produkty przeznaczone do uzupełnienia diety, które zawierają jeden lub więcej następujących składników dietetycznych: witaminy, składniki mineralne, zioła lub inne produkty botaniczne, aminokwasy, a także inne substancje dietetyczne przeznaczone do użytku przez człowieka dla polepszenia diety.

Jak wynika z powyższych określeń zioła lub „produkty botaniczne” a także ich kombinacje mogą poza Ameryką stwarzać kłopoty z ich prawnym zakwalifikowaniem przez instytucje odpowiedzialne za ich dopuszczenie do obrotu. Swobodny obieg tych produktów powoduje pewien chaos i za-mieszanie.

Granica między środkami spożywczymi a leczniczymi zaciera się. Również zagęszcza się wąska szczelina między pożywieniem wspomagającym zdrowie o działaniu prewencyjnym a terapeutycznie stosowanymi środkami ziołowymi. Izolowane fitaminy lub komponenty żywieniowe bogate w fitaminy są głównym punktem zainteresowania.

Warzywo wzbogacone w insulinę dla diabetyka jest wprawdzie dzisiaj jeszcze fikcją, lecz tematyka ta znajduje się już w naukowych programach przyszłościowych. Wyniki obrad Vitafoods International Conference w maju 2000 r. w Genewie bardzo wyraźnie wskazują, jaka niepowstrzymalna rewolucja nadchodzi dla konsumentów, dietetyków i fitoterapeutów.

Dzisiejsze rośliny spożywcze uprawiane były częściowo przed wiekami przede wszystkim do celów medycznych, na przykład warzywa z rodziny krzyżowych w starożytnym Egipcie. W ciągu wieków fitoterapia wyodrębniona została z tego niezróżnicowanego kompleksu, podczas gdy pożywienie roślinne jako komponenty zdrowia w dalekim stopniu zostało nieuwzględnione. Dopiero od około trzech dziesięcioleci zainteresowania koncentrują się na związkach między chorobami cywilizacyjnymi a spożyciem ziół, warzyw i owoców.

Liczne badania epidemiologiczne a przede wszystkim eksperymentalne potwierdzają, że witaminy i fitaminy zawarte w pożywieniu bogatym w warzywa, chronią przed nowotworami i schorzeniami układu sercowo-naczyniowego oraz trwale wzmacniają układ immunologiczny. Ich potencjał przeciwutleniający jest głównym czynnikiem skuteczności profilaktycznej. Mówi się o szczególnej roli wtórnych substancji roślinnych, substancji odżywczych, nieodżywczych, przeciwutleniaczy, mając na uwadze wszystkie składniki z pożywienia roślinnego, które wg najnowszych ustaleń służą zachowaniu zdrowia i zapobieganiu chorobom.

Substancje prozdrowotne powinny być oznaczane jako fitaminy, z jednej strony dla odgraniczenia ich od innych substancji roślinnych, z drugiej strony dla podkreślenia ich porównywalnego z witaminami znaczenia fizjologicznego. Fitaminy to zdrowotnie ważne substancje z roślin spożywczych (tab. 4).

Wtórne metabolity wraz z fitaminami postrzegała nauka od dawna jako formę recyklingu rośliny. Dziś wiadomo, że roślina nie pozbywa się w ten sposób „śmieci chemicznych”, lecz w sposób ukierunkowany uprawia zachowanie gatunku. Przeważnie chodzi tu o fitoaleksyny. Pod tym pojęciem rozumie się specyficzne substancje obronne, które tworzone są pod kątem zewnętrznego bodźca i przykładowo chronią przed grzybicą, próchnicą, oksydatywnym rozkładem lub negatywnymi egzogennymi wpływami.

W tabeli 5 zebrano szereg fitamin o znanym przeciwnowotworowym działaniu – serwowanych na przykład w przyprawach, produktach morskich lub sztuce kulinarnej Dalekiego Wschodu.

Popularne rośliny spożywcze należące do rodziny Cruciferae (krzyżowe) lub rodziny Umbelliferae (baldaszkowate) stanowią szeroką paletę zróżnicowanych chemicznie struktur. Gatunki baldaszkowatych jak seler, pietruszka, koper, lubczyk, pasternak, marchew, korzeń arcydzięgla, anyż, kminek, trybula, kolendra, koper zawierają poliacetyleny, ftalidy, kumaryny, pochodne alkenylobenzolu, kwasy fenolowe, flawonoidy, terpeny i karotenoidy. Podobne spektrum zawierają również mniej jadalne rośliny z rodziny „złożonych” jak karczochy, cykoria, mniszek lekarski i słonecznik.

Jako środki spożywcze o prewencyjnej przeciwnowotworowej aktywności uznane zostały czosnek, soja, odmiany kapusty, imbir, lukrecja i warzywa baldachowatych. Wysoką lub umiarkowaną aktywnością cieszą się: cebula, siemię lniane, owoce cytrusowe, korzeń kurkuminy, warzywa krzyżowych jak: brokuły, kalafior, brukselka, psiankowate jak: pomidory lub ziemniaki. Do tej grupy należą dalej: owies, jęczmień, ogórki, melon i owoce jagodowe, także mięta pieprzowa, rozmaryn, tymianek, oregano, szałwia i bazylia.

Z dzisiejszego punktu widzenia optymalne pożywienie powinno zawierać mniej tłuszczu, szczególnie mniej nasyconych kwasów tłuszczowych, mniej więglowodanów i przede wszystkim wysoki udział ziół i produktów pełnoziarnistych. Ryzykiem żywieniowym jest nadmierne spożycie tłuszczu i mięsa, a niskie – substancji balastowych.

Mimo tego nie należy całkowicie rezygnować ze spożycia mięsa, ponieważ substancje balastowe jak również przeciwutleniające fitaminy zmniejszają potencjał ryzyka.

Dodatki do żywności z fizjologicznego punktu widzenia mają uzasadnienie, jeśli wyrównują znane niedobory pokarmowe, a tym samym przyczyniają się do zachowania zdrowia i unikania chorób. Jeśli istnieją dokładniejsze dane, jakie substancje w jakich ilościach działają zapobiegawczo, to celowe uzupełnianie żywności należy przynajmniej w grupach ryzyka uznać za odpowiedni krok także z punktu widzenia gospodarki narodowej.

Żywność, której spożycie może wpływać na poprawę samopoczucia, wydajność pracy umysłowej i fizycznej, przyczynia się do podniesienia ogólnego komfortu życia, należy do nowo wyodrębnionej grupy tzw. żywności funkcjonalnej (tj. wykazującej korzystny wpływ na zdrowie, ponad ten, który wynika z obecności składników odżywczych tradycyjnie uznanych za niezbędne).

Żywność funkcjonalną zalegalizowano w Japonii w 1988 r. (tab. 6). Wartość żywności funkcjonalnej w USA stanowi 22% ogólnej wartości produkcji przemysłu spożywczego.

W przyszłości odżywianie będzie łatwiejsze. Żywność zawierająca substancje korzystne dla zdrowia, staje się prawdziwym przebojem a badania kliniczne nad nowym inteligentnym pożywieniem wywierają duże wrażenie.

Nie oznacza to, że dodatki do żywności mogą zastąpić pełnowartościowe pożywienie. Ich przydatność polega, jak sama nazwa dowodzi, na uzupełnianiu wartości żywieniowej. Mogą zatem ulepszać niezrównoważone odżywianie, ale z pewnością nie mogą diety bogatej w tłuszcze i węglowodany, a ubogiej w substancje balastowe, która jest najważniejszą przyczyną wielu chorób, zmienić w zupełnie inne korzystne dla zdrowia pożywienie.

Tabel 6. Rynek żywności funkcjonalnej w Japonii wg rodzajów 1999 r.).

Zamierzony efekt	Wartość (w mld. Y)	Udział (%)
Regulatory pracy jelit	206 964	91,2
poprzez obecność: - bakterii kwasu mlekowego - błonnika pokarmowego - oligosacharydów	186 300 11 553 9111	82,1 5,1 4,0
Regulatory ciśnienia krwi	7160	3,1
Neutralne tłuszcze	7000	3,1
Minerały	4491	2,0
Regulatory poziomu cukru we krwi Regulatory poziomu cholesterolu Przeciwdziałanie próchnicy zębów Razem	516 430 370 226 931	0,2 0,2 0,2 100,0

*Japanscan wg The World of Food Igeredients, December 2000. Hiliam M.: Functional Food. How big is the market?

* Referat wygłoszony na Sympozjum INTERHERBA 2001 w Poznaniu (kwiecień).
Lecture delivered on Symposium Interherba 2001 in Poznań (April).
¹ National Formulary – United States Pharmacopeia (Receptariusz Narodowy USA).
² European Medicinal Product Evaluation Agency (Europejskie Biuro Oceny Produktów Medycznych).

Polecane książki z księgarni medycznej BORGIS:

Podręczna encyklopedia zdrowia

Magia wina Zapobieganie chorobom układu sercowo-naczyniowego

Interdyscyplinarność procesu wczesnej interwencji wobec dziecka i jego rodziny

Piśmiennictwo

1. Anton R. i wsp.: Tradycyjne rośliny lecznicze: Nutraceutyki czy środki lecznicze? Phytomedicine, Vol. 7, Suppl. II, 1-124, 2000. 2. Bauer R.: 2000 Years of Natural Product Research – Amsterdam. Planta Medica Vol. 65, nr 7 (Editorial), 589, 1999. 3. Eberwein B: Herbal Medicinal Products – in self--medication and professional therapy worldwide: An overview on trends and problems. Phytomedicine, Vol. 7, Suppl. II, 1-124, 2000. 4. Hiliam M.: Functional Food. How big is the market? The World of Food Ingeredients 50, 2000. 5. Jambor J., Reuter K.P.: Prognozowanie potrzeb surowcowych w przetwórstwie zielarskim. Herba Polonica 43, nr 4, 498, 1997. 6. Lutomski J.: Ziołolecznictwo na progu trzeciego tysiąclecia. Wiadomości Zielarskie nr 6, 1, 2000. 7. Lutomski J.: Zioła, fitofarmaceutyki i nutraceutyki. Postępy Fitoterapii nr 1, 4, 2000. 8. Metz G.: Phytamine. Prävention mit Messer und Gabel. Pharm. Ztg. 145, nr 11, 833, 2000. 9. Pank F.: Natural Products Research in the New Millennium – Internationaler Kongress der Gesellschaft für Arzneipflanzen-forschung 2000 in Zürich. Ztschr. Arznei– & Gewürzpflanzen 5, nr 3-4, 114-116, 2000. 10. Schilcher H.: Standardisierung von Phytopharmaka. Ztschr. Phytother. 21, nr 6, 291, 2000. 11. Schulz V., Hänsel R.: Rationale Phytotherapie. Springer Verlag, Berlin Heidelberg, New York 16, 1996. 12. The Herbal Medical Database 1993. 13. Wirtsschaft und Handel. Deutschalnd größter Phyto-Markt. Pharmazeutische Zeitung 145, nr 41, 66, 2000.

Postępy Fitoterapii 2-3/2001
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Powrót na górę strony

Pozostałe artykuły z numeru 2-3/2001:

- reklama -

Strona główna | Reklama | Kontakt