Usprawnienia dietetyczne procesów metabolicznych. Co to są fitaminy?*

Często nie zdajemy sobie sprawy ile czynników mających wpływ na ludzki metabolizm pochodzi z owoców i warzyw. Mimo stosowania fitoterapii ciągle jeszcze niewiele wiadomo o działaniu tych substancji na przemianę materii, a tym samym na nasze zdrowie. Wystarczy wspomnieć o tym, że substancje takie jak włókna roślinne w zakresie znaczenia w metabolizmie są znane bliżej dopiero od 20 lat.

W 1998 roku profesorowie E. Lamel-Zalewska i J. Oszmiański opisali bardzo ostatnio zintensyfikowane badania medyczne, które ujawniły, że niektóre składniki roślin warzywnych, bądź zielarskich mają, poza wartościami odżywczymi, również duże znaczenie profilaktyczne w wielu chorobach cywilizacji – m.in. miażdżycy i chorobie nowotworowej. Składniki te określono w zachodniej medycynie jako substancje profilaktyczne (chemopreventers), które choć nie są potrzebne człowiekowi każdego dnia (tak jak inne podstawowe składniki odżywcze pokarmów, w tym witaminy) mają jednak do spełnienia w organizmie ważną rolę. Uczestniczą one w różnorodnych procesach metabolicznych, naprawczych (odtruwających) i adaptacyjnych ustroju, wpływając pośrednio na ogólny stan zdrowia, zapobiegając przy tym różnorodnym stanom patologicznym.

Składnikami takimi są przede wszystkim barwniki roślinne różnych klas: antocyjany (barwniki czerwonofioletowe), flawonoidy właściwe (flawony, flawonole i inne barwniki żółte), procyjanidyny i taniny (związki prekursorowe barwników i garbników). Zaliczamy też do nich niektóre kwasy polifenolowe, jak kwas: kawowy, chlorogenowy, ferulowy, galusowy, elagowy, związki pochodne siarki, jak tiocyjaniny, izotiocyjaniany, sulforafany, siarczki allilowe i inne obficie występujące w czosnku, cebuli i innych roślinach warzywnych z rodziny Crucifarae (Brassicaceae).

Wypada przypomnieć, że kariera witamin C, E, prowitaminy A (b-karoten) zaczęła się od ich uznania jako antyoksydantów, ale w ostatnich latach podkreśla się ich duże znaczenie w zapobieganiu i terapii chorób serca i krążenia, a również w geriatrii.

Czynniki te wpływające na poprawę zdrowia są ostatnio określane głównie jako fitaminy, (phytamine), dla podkreślenia ich zbliżonego działania fizjologicznego do witamin. Farmacja sklasyfikowała fitaminy jako fenolowe antyoksydanty (flawonoidy, polifenole), fitoestrogeny (izoflawony, lignany), triozwiązki (sulfidy, tiole, izotiacyanaty) i karotenoidy. Preparaty te można stosować nie tylko w chorobach serca i naczyń, ale i w geriatrii, oraz jako elementy zapobiegające lub osłabiające rozwój nowotworów.

Według aktualnej definicji – fitaminy to podtrzymujące substancje z roślin żywieniowych. Zgodnie z poglądami do fitamin należą także wielonienasycone długołańcuchowe kwasy tłuszczowe trzeciej n-grupy. Tu należą fitaminy pochodzące z roślin morskich jak algi i plankton, a przede wszystkim duży jest udział fitamin w warzywach, owocach, w produktach pełnoziarnistych i ryżu. Jako ryzyko żywieniowe uważa się nadmierną konsumpcję tłuszczów i mięsa, niedobór włókna roś-linnego, zbyt małe użycie owoców i warzyw, nadmierne spożycie alkoholu i kawy jak również środki żywieniowe peklowane, wędzone i silnie solone. Również przyczyny wewnętrzne jak wtórne kwasy żółciowe dezoksy- i litocholowe, odgrywają pewną negatywną rolę. Wysokie spożycie tłuszczów blokuje tworzenie tych substancji, które eksperymentalnie działają antykarcinogennie, a przy raku jelita grubego odgrywają dominującą rolę. Tutaj ilość tłuszczów jest rozstrzygająca i inaczej jak przy hormonalnie sterowanym raku piersi – ryzyko jest przypisywane tłuszczom nasyconym. Te tłuszcze wpływają na poziom we krwi estradiolu i testosteronu i stymulują poprzez prolaktyny – wzrost gruczołu piersiowego. Większe spożycie mięsa powoduje ryzyko wystąpienia raka jelita grubego poprzez takie m.in. produkty przemiany materii jak mocznik i amoniak, jak również poprzez zawartość żelaza. Mimo tego nie trzeba całkowicie rezygnować z mięsa, gdyż włókno roślinne jako przeciwnik może znacznie wzmóc potencjał w postaci właściwych witamin i różnego pochodzenia fitamin.

Trzeba w tym miejscu nadmienić, że owoce i warzywa nie są wyłączone z ryzyka, do którego się sami przyczyniamy. Dotyczy to alfatoksyn, pestycydów i herbicydów. Różne preparaty regulujące wzrost owoców i ich dojrzewanie oraz przechowywanie, są eksperymentalnie zakwalifikowane jako karcinogenne. Trochę inaczej sprawa przedstawia się w związku z minerałami, które spotykamy w większych ilościach w selerze, sałacie, kapuście, szpinaku i brokułach. Warzywa te zebrane z pola zawierają ich mniej niż hodowane w cieplarniach. Dochodzi wówczas do zagrożenia rakiem żołądka, o ile nie znajdujemy w tych samych warzywach odpowiednią ilość czynników hamujących jak witamina C, witamina E, flawonoidy i polifenole.

W nowszych statystykach okazuje się, że częstość występowania lokalizacji raka w wielu krajach zmieniła się w związku ze zmianą sposobu odżywiania. Częstość nowotworów w zasięgu żywienia śródziemnomorskiego, bogatego w owoce i warzywa (wg statystyki z 1997 r.) znacznie spadła. U Japończyków żyjących w USA obniżyła się znacznie częstość występowania raka żołądka, w związku ze zmianą sposobu odżywiania się. Po powrocie do Japonii – po długim pobycie w Ameryce – znów powróciły stosunki poprzednie. Ogromna część zachorowań na nowotwory żołądka w Japonii jest tłumaczona następstwami żywieniowymi. Chodzi głównie o zbyt obfite spożycie solonych, marynowanych ryb, nieodpowiednią czystość ryżu (z domieszką azbestu), a przede wszystkim zbyt niską podażą warzyw i owoców, zawierających dużo antyoksydantów (głównie witamin A, E, C).

Warto tu zacytować jeszcze jeden przykład, że w Chinach przeprowadzono badania 12-letnie na 30-tysięcznej grupie dorosłych mieszkańców z obszarów niedożywionych. Zastosowano u nich dodatek do żywienia b-karotenu, witaminy E i selenu. Spowodowało to znaczne zmniejszenie umieralności spowodowanej chorobami nowotworowymi.

Załączam tabelę 1 z pracy W. Zatońskiego, przedstawiającą działania przeciwnowotworowe najczęstszych związków chemicznych występujących w warzywach i owocach.

Niemałe znaczenie w prewencji chorób nowotworowych i układu krążenia posiada włókno roślinne (błonnik) bogaty w fitaminy. Jemu zawdzięczamy w dużym stopniu prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego, obniżkę poziomu LDL-cholesterolu i trójglicerydów oraz usuwanie z organizmu toksycznych metali ciężkich. Błonnik ten występuje szczególnie często w świeżych jabłkach, gruszkach, czarnych porzeczkach, aronii, w warzywach strączkowych. Substancje przeciwnowotworowe posiadają także wspomniane już warzywa kapustne. Uważa się dzisiaj, że powinniśmy jadać warzywa i owoce 5 razy dziennie. Załączam rycinę 1 mówiącą o obowiązującej częstości spożycia różnych pokarmów w życiu człowieka.

Na zakończenie pragnę dodać, że niniejsza publikacja rejestruje zaledwie początki nowej gałęzi nauki o żywieniu człowieka – a mianowicie fitaminy.