Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 3-4/2002, s. 39-44
Jerzy Lutomski
Uznane roślinne środki dermatologiczne
The appreciated herbal medicinals for dermatologic uses
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Summary
Many medicinal plants used in the folk medicine for the treatment of dermatologic diseases have been verified by modern phytochemical and pharmacological studies. The conducted verification has confirmed in many cases the past experimental results. The contemporary investigations showed that many herbal crude drugs can be used for the treatment of less severe skin diseases and can serve the specially purposes in the total concept of the modern therapy.
The role of old and new-discovered medicinal plants in aspect of their antiinflammatory properties for the external treatment of wounds, blunt injures also skin lesions and pointed condolyma has been discussed.
Skóra ludzka, mając prawie 2 m2 powierzchni, o masie bliskiej 4 kg, spełnia ważne funkcje nie tylko ochronne. Całkiem niedawno odkryto ważną rolę skóry jako składnika układu immunologicznego. Skóra jak żaden inny narząd narażona jest na rozmaite oddziaływania biologiczne, chemiczne i fizyczne, a tym samym uszkodzenia. Mogą być one wywołane przez zarazki, czynniki fizykochemiczne lub przez uczulenia.
Zarówno środki pochodzenia syntetycznego jak i naturalnego posiadają istotne znacznie w dermatologii. Na ogólną wartość około 20 mld USD światowego rynku leków roślinnych, wartość sprzedaży roślinnych środków dermatologicznych wynosi 2,5 mld USD (tab. 1).
Tabela 1. Wartość sprzedaży poszczególnych grup leków roślinnych na świecie (Ztschr. Arznei- & Gewürzpflanzen 2000, 5, nr 3-4, 114).
Lp.Grupa lekówWartośćw mld dolarów
1.Leki przeciwkaszlowe i przeciw przeziębieniu6,5
2.Leki przeciwbólowe5,0
3.Witaminy, substancje mineralne i roślinne dodatki do żywności4,7
4.Leki układu pokarmowego3,0
5.Środki dermatologiczne2,5
Niezależnie od rodzaju szkodliwego czynnika (drobnoustroje, światło nadfioletowe itp.) lub choroby (wyprysk, trądzik, łuszczyca itp.) skóra reaguje na zachodzące zmiany przeważnie zapaleniem. Leczenie zapalenia skóry odgrywa zatem ważną rolę w dermatologii (10, 17).
Do roślinnych środków dermatologicznych o właściwościach przeciwzapalnych należą: kwiat rumianku pospolitego, kłącze perzu, kora dębu, kwiat jasnoty białej, kwiat arniki, liść babki lancetowatej, kora oczaru wirginijskiego i ziele owsa.
Maści i kremy sporządzane na olejku i wyciągach z rumianku zajmują stale wysoką pozycję wśród dermatologicznych przeciwzapalnych preparatów.
Kwiatostan rumianku (ryc. 1) należy do surowców o wyjątkowo szerokim zakresie stosowania dermatologicznego, działa on: przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, pobudza gojenie ran oraz przemianę materii w skórze. Jego wartość leczniczą determinują składniki kwiatów rumianku. Nośnikami działania stosowanych kwiatów rumianku są jego lipofilne składniki: matrycyna i chamazulen. Inne grupy składników to bisaboloidy i spiroetery. Komponenty hydrofilne stanowi frakcja około 30 flawonoidów. Najważniejsze z nich to apigenina i 7-glukozyd apigeniny. Wymienione substancje decydują o przeciwzapalnym działaniu wyciągu. Według najnowszej literatury nie znaleziono dowodu na alergizujące działanie rumianku pospolitego (17).
Ryc. 1. Chamomilla recutita (L.) Rauschert – Rumianek pospolity.
Do leczenia ran zaleca się: kwiat nagietka lekarskiego (ryc. 2), ziele skrzypu polnego, tasznika i jeżówki purpurowej (ryc. 3).
Ryc. 2. Calandula officinalis L. – Nagietek lekarski.
Ryc. 3. Echinacea purpurea Moench – Jeżówka purpurowa.
W leczeniu ran i oparzeń istotną rolę odgrywają również aloes i nagietek. Żel otrzymywany z wewnętrznych części liści aloesu (Aloe vera) stosowany był od wieków do leczenia ran i oparzeń (1, 5). Również nagietek (Calendula officinalis) stosowany od czasów starożytnych do leczenia miejscowego, został zaaprobowany przez Niemiecką Komisję E jako środek antyseptyczny. Lekarze chętnie zalecają przetwory z nagietka do miejscowego leczenia ran, wrzodów, oparzeń, czyraków, wysypek, szorstkich rąk, półpaśca i żylaków, a także w terapii odpieluszkowego zapalenia skóry.
Przeciwzapalne działanie nagietka wynika z zawartości trójterpenów. W badaniach eksperymentalnych (1, 2, 4) nagietek stymulował granulację oraz podnosił zawartość glikoprotein i kolagenu w miejscach zranionych. Posiada również działanie prezciwbakteryjne i immunostymulujące.
W leczeniu tępych urazów (krwiaki, skręcenia, uderzenia, zmiażdżenia itp.) dopuszczone zostały do stosowania kwiatostan arniki (ryc. 4) oraz ziele ruszczyka i nostrzyka (ryc. 5).
Ryc. 4. Arnica montana L. – Arnika górska.
Ryc. 5. Melilotus officinalis (L.) Pall – Nostrzyk żólty.
Surowcem arniki są suszone kwiaty Arnica montana lub innych gatunków. Mimo, że podawane doustnie mogą wywołać alergie to jednak małe ilości, stosowane w preparatach do użycia zewnętrznego, są bezpieczne i skuteczne. Arnika była i jest używana jako środek przeciwzapalny do wcierań w obolałe mięśnie i stawy, siniaki, ukłucia owadów, czyraki, zapalne dziąsła, wypryski trądzikowe i hemoroidy. Występuje również jako składnik wielu preparatów przeciwłupieżowych i przeciwłuszczycowych.
Wyniki dotychczasowych badań wskazują, że czynnikiem wirusostatycznym są występujące w różnych gatunkach roślin wargowych garbniki, będące depsydami kwasu kawowego. Zawiera je również melisa lekarska (ryc. 6). W Instytucie Roślin i Przetworów Zielarskich opracowano, na bazie standaryzowanego wyciągu z melisy, krem pod nazwą MELIHERP, łagodzący dolegliwości opryszczki zwykłej (10).
Ryc. 6. Melissa officinalis (L.) – Melisa lekarska.
Garbniki zawarte w wyciągu z kory oczaru wirginijskiego (Hammamelis virginiana) stosowane są miejscowo do leczenia trądziku ze względu na ich właściwości ściągające (5, 8). W miejscowym leczeniu trądzika olejek krzewu herbacianego może również odgrywać istotną rolę. Jest to olejek pochodzący z liści Melaleuca alternifolia. Zawiera przeciętnie 100 związków, głównie terpenów roślinnych i związanych z nimi alkoholi. Przeprowadzone w 1990 r. badania (6, 7, 9, 11, 15, 16) na 124 pacjentach miały na celu porównanie skuteczności 5% olejku drzewa herbacianego na żelu z 5% nadtlenkiem benzoilu. Mimo, że olejek drzewa herbacianego nie działał tak szybko jak nadtlenek benzoilu, wykazał jednak pod koniec trzymiesięcznej kuracji wyraźną skuteczność leczenia uszkodzeń trądzikowych. Leczenie olejkiem drzewa herbacianego dało również mniej efektów ubocznych (44%) takich jak suchość, podrażnienie, swędzenie i pieczenie, niż w przypadku leczenia nadtlenkiem benzoilu (79%).
Rośliny garbnikowe, które działają również jako środki ściągające, pomagają suszyć sączenie i krwawienie. Do niektórych roślin zawierających garbniki, które mogą być pomocne do miejscowego leczenia ran zalicza się (1) m.in.: nawłoć, bagno, lawendę, dziewannę, dąb, ratan i dziurawiec.
Do roślin nowo odkrytych dla terapii dermatologicznej należy wąkrota azjatycka (Centella asiatica) (ryc. 7). Wyciąg z wąkroty azjatyckiej zawiera zespół glikozydów trójterpenowych, wśród nich azjatykozyd. Maść opartą na wymienionym ekstrakcie zaleca się w zakażeniach bakteryjnych skóry, szczególnie w zaniedbanych ranach i w oparzeniach. Azjatykozyd wykazuje także właściwości przeciwzapalne i miejscowo antybiotyczne (10).
Ryc. 7. Centalla asiatica (L.) Urbain – Wąkrota azjatycka.
Jak już wspomniałem na początku artykułu niebanalną rolę w dermatologii odgrywa immunoterapia. Przykładem są nienasycone kwasy tłusz-czowe uzyskiwane z nasion wiesiołka (ryc. 8), które znalazły zastosowanie miejscowe w leczeniu atopowego zapalenia skóry, tzw. „świerzbiączki ogniskowej”. Terapia ta opiera się na odkryciu, że świerzbiączka ogniskowa związana jest z zaburzeniami przemiany długołańcuchowych niezbędnych kwasów tłuszczowych, będących prekursorami wysoce aktywnych prostaglandyn E1 i E2. Dawki kwasu g-linolenowego stymulują wytwarzanie prostaglandyn E1 o działaniu przeciwzapalnym. Terapia jest skuteczna w około 60-70% przypadków.
Ryc. 8. Oenothera biennis L. s. s. Wiesiołek dwuletni.
Przez spożycie wysokich dawek oleju wiesiołkowego zawierającego kwas gammalinolenowy można na przykład uspokoić swędzące egzemy. Jako uzupełnienie doustnego podawania nadają się płyny do przemywania (lotiony), zawierające olej wiesiołkowy, które można nanosić miejscowo. Preparaty te stosowane są również przy innych wskazaniach jak atopowe zapalenie skóry, syndrom premenstrualny i hiperkinetyczne zaburzenia zachowań.
Po wieloletnich procedurach rejestracyjnych w grudniu 2000 r. dopuszczony został w Szwajcarii wysoko dozowany preparat EPOGAM 1000, zawierający 1000 mg oleju wiesiołkowego, odpowiadającego 80 mg kwasu gammalinolenowego, zalecany jako środek do wspomagania leczenia i łagodzenia objawów atopowych oraz egzemowych schorzeń skórnych z towarzyszącym swędzeniem (14).
Niedawno dr Schmid – główny lekarz Kliniki Dermatologicznej Uniwersytetu w Zurychu – doniósł (14), że preparaty wiesiołkowe stosowane są z powodzeniem u osób ze świerzbiączką ogniskową. Atopowe zapalenie skóry prowadzi do błędnego koła między swędzeniem a suchą, podatną na uszkodzenia skórą. Transdermalna utrata wody jest podwyższona i przez to skóra szybko wysycha. W dodatku wykazuje obniżoną odporność na działanie czynników alkalicznych. Dlatego infekcje powodowane przez bakterie, wirusy i grzyby są częste i winny być szybko leczone. Przy pomocy terapii podstawowej należy zwalczyć swędzenie i suchość. Odbywa się to przez natłuszczanie skóry. Dodatkowo należy wyrównać utratę wody. Jako preparaty miejscowe stosuje się Hydroderm Omega i Lipoderm Omega z 5% względnie 10% olejem wiesiołkowym.
Wiele nadziei w leczeniu atopowego zapalenia skóry pokładają dermatolodzy w jeżówce purpurowej. Przykład, to maść ECHINAPUR na bazie standaryzowanego wyciągu z jeżówki purpurowej, przyspieszająca gojenie ran powierzchniowych.
Kompleks sylimarynowo-fosfolipidowy, otrzymywany na bazie frakcji flawonolignanów z ostropestu plamistego, okazał się skuteczny w terapii schorzeń skóry dotkniętych łuszczycą. Badania farmakologiczne (3) wykazały wysoką, specyficzną aktywność. Kompleks ten może być stosowany w dermatologii i kosmetyce w stanach zapalnych skóry i łuszczycy (12, 13). Po tygodniu leczenia stwierdzono, w większości przypadków, polepszenie obrazu klinicznego, zmniejszenie stanu zapalnego oraz wyraźne ustąpienie objawów, szczególnie świądu.
Stosowanie roślinnych leków dermatologicznych wymaga dowodów na ich skuteczność, bezpieczeństwo i niezmienną jakość. Przegląd surowców roślinnych i ich przetworów stosowanych aktualnie w dermatologii wykazuje, że większość z nich posiada właściwości „środków przeciwzapalnych” (tab. 2).
Tabela 2. Roślinne środki dermatologiczne o działaniu przeciwzapalnym.
Surowiec/roślina macierzystaDawkowanieZastosowanie
Arnika górska - kwiat 
(Arnica montana)
napar 2 g/100 ml; nalewka: rozcieńczenie 3-10-krotne; maść: maks. 20-25% nalewki lub maks. 15% "olejku arnikowego" (1:5)czyraczność, powierzchowne zapalenie żył, działanie odkażające i w efekcie przeciwbólowe
Babka lancetowata - ziele 
(Plantago lanceolata)
w preparatach odpowiednio 3-6 g surowca (średnia dawka dzienna)zapalne zmiany skóry, działanie przeciwzapalne, ściągające
Czapetka kuminowa - kora 
(Syzygium cumini)
brak szczegółowych danych dla zastosowania zewnętrznegolekkie, powierzchowne zapalenia
Dąb - kora 
(Quercus robur)
20 g lub 5 g (kąpiele) na 1000 ml odpowiednio w preparatachlekkie zapalne choroby skóry, okłady, kąpiele; działanie wirusostatyczne
Drzewo herbaciane - olejek 
(Melaleuca alternifolia)
5% roztwór żelowymiejscowe uszkodzenia skóry wywołane trądzikiem
Jasnota biała - kwiat 
(Lamium album)
5 g surowca na nasiadówkę, odpowiednio w preparatachwilgotne okłady, płukania, kąpiele
Melisa lekarska - ziele 
(Melissa officinalis)
2-4 x dziennie 10-20 mg kremu lub maści na 1 cm2 skórymiejscowe uszkodzenia skóry wywołane trądzikiem
Oczar wirginijski - liście i kora 
(Hamamelis virginiana)
wywar: 5-10 g/250 ml; odpowiednio w preparatach; destylat z parą wodną: nie rozcieńczony lub w rozcieńczeniu 1:3, preparaty 20-30%działanie ściągające, miejscowo hemostatyczne
Orzech włoski - liście 
(Juglans regia)
2-3 g/100 ml, odpowiednio w preparatachlekkie zapalenia skóry, okłady, kąpiele częściowe
Ostropest plamisty - kompleks sylimarynowo-fosfolipidowy 
(Silibum marianum)
0,1 g maści 1% na 25 cm2 skórystany zapalne skóry, świąd, łuszczyca, nadmierne wysuszenie skóry, oparzenia i odmrożenia
Owies zwyczajny - ziele 
(Avena sativa)
100 g na 1 pełną kąpiel, odpowiednio w preparatachzapalne choroby skóry, zwłaszcza ze świądem, tylko do kąpieli
Rumianek pospolity - kwiat 
(Matricaria recutita)
napar: 3-10 g/100 ml, odpowiednio w preparatachdziałanie przeciwbakteryjne, pobudzające gojenie ran
Wąkrota azjatycka - wyciąg 
(Centella asiatica)
1-2 razy dziennie 2% puder lub 1% maśćzakażenia bakteryjne skóry, zaniedbane rany, oparzenia, działanie przeciwzapalne i miejscowo antybiotyczne
Ich efekt terapeutyczny polega w pierwszym rzędzie na jednoczesnym działaniu przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym, które najczęściej stanowią podstawę farmakologicznego leczenia chorób skóry. Dla porównawczej oceny leków dermatologicznych, otrzymanych z tego samego surowca, szczególne znaczenie ma jakość farmaceutyczna rozmaitych zastosowanych wyciągów i ich dawkowanie, ponieważ żaden z poszczególnych składników nie jest samodzielnie odpowiedzialny za efekt terapeutyczny w tym zakresie.
Drugą w kolejności grupę roślinnych środków dermatologicznych stanowią surowce wykorzystywane w leczeniu ran (tab. 3).
Tabela 3. Roślinne środki dermatologiczne stosowane w leczeniu ran.
Surowiec/roślina macierzystaDawkowanieZastosowanie
Aloes zwyczajny - liście 
(Aloe vera)
100 g liści/100 ml wody + 150 ml gliceryny po zmiksowaniu odsączyć i stosować jak środek kosmetycznyleczenie ran i oparzeń
Balsam peruwiański 
(Myroxylon balsamum v. pereira)
preparaty galenowe zawierające 5-30%, na większe powierzchnie najwyżej 10%w oparzeniach i odmrożeniach
Dziurawiec zwyczajny - ziele
 (Hypericum perforatum)
preparat olejowy, brak danych o dawkowaniuoparzenia pierwszego stopnia, tępe urazy
Jeżówka purpurowa - ziele
 (Echinacea purpureae)
półpłynny preparat z co najmniej 15% sokuźle gojące się powierzchniowe rany, atopowe zapalenie skóry
Nagietek lekarski - kwiat
 (Calendula officinalis)
napar: 1-2 g/150 ml, 2-4 ml nalewki na 250-500 ml wody; maści odpowiednio 2-5 g surowca/100 grany również z tendencją do złego gojenia
Oczar wirginijski - liść i kora
(Hamamelis virginiana)
wywar: 5-10 g/250 ml; odpowiednio w preparatach; destylat z parą wodną: nie rozcieńczony lub w rozcieńczeniu 1:3, preparaty 20-30%; dawkowanie w zależności od powierzchnioparzenia pierwszego stopnia, tępe urazy
Pączki topoli 
(Populus gemma)
półpłynny preparat zawierający odpowiednio 20-30% surowcapowierzchniowe skaleczenia skóry, również oparzenia słoneczne i odmrożenia
Rumianek pospolity - kwiat (Matricaria recutita)napar: 3-10 g/100 ml, odpowiednio w preparatachpowierzchowne skaleczenia skóry
Skrzyp polny - ziele 
(Equisetum arvense)
wywar: 1-2 g/150 ml, 2-4 ml nalewki na 250-500 ml wody; maści odpowiednio 2-5 g surowca/100 gokłady w leczeniu wspomagającym źle gojących się ran
Tasznik pospolity - ziele 
(Capsella bursa pastoris)
napar: 3-5 g/150 mlpowierzchownie krwawiące zranienia
Pozostałe surowce (tab. 4) jak: arnika, dziurawiec, nostrzyk i żywokost są stosowane w leczeniu tępych urazów. Fiołek trójbarwny, żywica stopowca, owies i psianka słodkogórz to środki zalecane przez dermatologów w leczeniu zmian skórnych (tab. 5).
Tabela 4. Roślinne środki dermatologiczne stosowane w leczeniu tępych urazów.
Surowiec/roślina macierzystaDziałanieZastosowanie
Arnika górska - kwiat 
(Arnica montana)
napar 2 g/100 ml; nalewka: rozcieńczenie 3-10-krotne; maść: maks. 20-25% nalewki lub maks. 15% "olejku arnikowego" (1:5)krwiaki, skręcenia, uderzenia, zmiażdżenia
Dziurawiec zwyczajny - ziele
(Hypericum perforatum)
preparat olejowy; brak danych o dawkowaniutępe zranienia
Nostrzyk żółty - ziele 
(Melilotus officinalis)
stosowanie w zależności od preparatu (maści, mazidła, okłady)uderzenia, skręcenia, powierzchniowe wylewy krwawe
Żywokost lekarski - ziele i liście
(Symphytum officinale)
maści zawierające 5-20% suszonego surowca, odpowiednio w preparatach; dzienna dawka najwyżej 100 ?g alkaloidów pirolizydynowychuderzenia, nadciągnięcia, skręcenia, stosować tylko na nie skaleczoną skórę! nie dłużej niż 4-6 tygodni w roku
Tabela 5. Roślinne środki dermatologiczne stosowane w leczeniu zmian skórnych i kłykcin kończystych.
Surowiec/roślina macierzystaDawkowanieZastosowanie
Fiołek trójbarwny - ziele (Viola tricolor)napar: 1,5 g/150 ml 3 x dziennie, odpowiednio w preparatachlekkie łojotokowe schorzenia skóry, wyprysk dziecięcy
Kłącze stopowca (Żywica stopowca - Podofilina) (Podophyllum peltatum)5-25% roztwór alkoholowy żywicy, odpowiednio w preparatach, 1-2 x w tygodniudo usuwania kłykcin kończystych
Owies zwyczajny - ziele (Avena sativa)100 g na kąpiel całkowitą, odpowiednio w preparatachłojotokowe schorzenia skóry, zwłaszcza ze świądem
Psianka słodkogórz - pędy (Solanum dulcamara)zewnętrznie: 1-2 g surowca/250 ml wody, napary lub odwary odpowiednio; wewnętrznie: dawka dobowa 1-3 g surowca, przetwory odpowiedniow pomocniczej terapii przewlekłego wyprysku
Na 50 zweryfikowanych surowców deklarowanych jako skuteczne w chorobach skóry, niemiecka komisja ekspertów 7 oceniła negatywnie, co oznacza, że ich skuteczność w deklarowanych wskazaniach nie jest dostatecznie uzasadniona (tab. 6).
Tabela 6. Negatywnie ocenione surowce o przeznaczeniu dermatologicznym.
 Ziele ostrzenia (Cynoglossi herba)
Ziele sasanki (Pulsatillae herba)
Ziele barwinka mniejszego (Vincae minoris herba)
Owocnia orzecha włoskiego (Juglandis fructus cortex)
Liść czarnej jagody (Myrtylli folium)
Liść oleandra (Oleandri folium)
Korzeń sarsaparylii (Sarsaparillae radix)
Zastosowanie w chorobach skóry ziela ostrzenia, sasanki, barwinka, owocni orzecha włoskiego, liści czarnej jagody, oleandra i korzenia sarsaparylii, jest związane z nadmiernym ryzykiem i dlatego nie powinny one wchodzić w skład leków.
Dla 15 kolejnych surowców komisja opracowała monografie zerowe. Również ich skuteczność w deklarowanych wskazaniach nie została potwierdzona. Mimo, że niekorzystne działania uboczne nie zostały dotąd poznane, eksperci nie zalecają stosowania tych środków.
Ostatecznie, blisko 26 roślinnych surowców o działaniu dermatologicznym zostało ocenionych pozytywnie (tab. 7).
Tabela 7. Surowce o pozytywnym działaniu dermatologicznym.
  Aloes zwyczajny - Aloe vera 
Arnika górka - Arnica montana 
Babka lancetowata - Plantago lanceolata 
Balsam peruwiański - Myroxylon balsamum v. pereira 
Czapetka kuminowa - Syzygium cumini 
Drzewo herbaciane - Melaleuca alternifolia 
Dziurawiec zwyczajny - Hypericum perforatum 
Fiołek trójbarwny - Violae tricolor 
Jeżówka purpurowa - Echinacea purpureae 
Dąb czerwony - Quercus robur 
Kłącze stopowca (Żywica stopowca) - Podophyllum peltatum 
Jasnota biała - Lamium album 
Nagietek lekarski - Calendula officinalis 
Nostrzyk żółty - Melilotus officinalis 
Melisa lekarska - Melissa officinalis 
Oczar wirginijski - Hamamelis virginiana 
Owies zwyczajny - Avena sativa 
Pączki topoli - Populi gemma 
Perz właściwy - Agropyron repens 
Psianka słodkogórz - Solanum dulcamara 
Rumianek pospolity - Matricaria recutita 
Skrzyp polny - Equisetum arvense 
Tasznik pospolity - Capsella bursa pastoris 
Wąkrota azjatycka - Centella asiatica 
Wiesiołek dwuletni - Oenothera biennis 
Żywokost lekarski - Symphytum officinale
Niektóre spośród ocenionych pozytywnie roślinnych surowców dermatologicznych wymagają pewnej ostrożności w ich stosowaniu. Na przykład kwiaty arniki mogą powodować u niektórych osób uczulenia kontaktowe. Odpowiedzialnymi za to fakultatywnymi alergenami kontaktowymi są helenalina i jej pochodne estrowe. Nie wyjaśniono ostatecznie, czy stężenia w zalecanym dawkowaniu przetworów są wystarczające, aby wywołać uczulenie (17). W przypadku stwierdzenia nadwrażliwości na arnikę i inne rośliny krzyżowe należy unikać stosowania jej przetworów. Uczulenia kontaktowe mogą wystąpić także przy terapii ran balsamem peruwiańskim. Podawany po oparzeniach na zbyt duże powierzchnie skóry może również powodować uszkodzenia nerek.
Stosowane w leczeniu tępych urazów liście i korzenie żywokostu zawierają toksyczne alkaloidy pirolizydynowe. Profilaktycznie najwyższą dawkę dobową przy zastosowaniu zewnętrznym ustalono na 10 mg tych związków. Stosowana do usuwania wywołanych przez wirusy szpiczastych brodawek (kłykcin) żywica stopowca – podofilina, otrzymywana jest z korzeni stopowca tarczowatego (Podophyllum peltatum). Zawiera ona jako najważniejszą substancję czynną inhibitor mitozy, podofilotoksynę. Jest to cytotoksyczna pochodna lignanu, która przy zbyt wysokich dawkach może również w zastosowaniu zewnętrznym powodować poważne zatrucia. Dlatego wielkość leczonej powierzchni skóry winna być ograniczona do 25 cm2 (17).
Niemiecka Komisja E zaaprobowała psiankę słodkogórz (Solanum dulcamara) i owies (Avena sativa) do leczenia brodawek zwykłych. Calotropis procera stosowana jest w Indiach a glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus) w Chinach do leczenia brodawek. Zarówno psianka słodkogórz jak też glistnik jaskółcze ziele powinny być unikane w ciąży i podczas karmienia (1).
Dotychczasowe badania fitochemiczne i farmakologiczne doprowadziły do weryfikacji wielu zapożyczonych z medycyny ludowej roślinnych środków dermatologicznych. Przeprowadzona weryfikacja wykazała, że w wielu przypadkach, w których zadano sobie trud, aby udowodnić działanie wypróbowanych od stuleci wyciągów roślinnych, wyniki dawnych doświadczeń zostały potwierdzone. Szereg sprawdzonych surowców roślinnych, na podstawie najnowszych wyników badań naukowych, okazało się w dalszym ciągu użytecznych w leczeniu, przede wszystkim lżejszych schorzeń skóry i może spełniać określone, szczególne zadania w całościowej koncepcji współczesnych możliwości terapeutycznych.
W niedalekiej przyszłości należy oczekiwać szeregu nowych odkryć wśród ziół egzotycznych medycyny amazońskiej i andyjskiej oraz licznych roślinach stosowanych od wieków w medycynie Dalekiego Wschodu.
Większość czołowych europejskich ośrodków naukowych zaprogramowało w swoich badaniach ważniejsze, dotychczas nie rozpoznane do końca, obce gatunki roślin z różnych regionów świata, służące ziołolecznictwu i prewencji zdrowia.
Piśmiennictwo
1. Bedi M.K., Shenefelt P.D.: Herbal Therapy in Dermatology. Arch. Dermatol. 2002, 138, 232. 2. Bisset N.G., Wichtl M.: Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals. 2nd ed. Boca Raton, Fla: CRC Press; 2001. 3. Bombardelli E., Spelta M., Della Loggia R., Sosa S., Tubaro A.: Aging skin: protective effect of sylimarin-Phytosome. Fitoterapia 1991, 62, 2, 115. 4. Brown D.J., Dattner A.M.: Phytotherapeutic approaches to common dermatological conditions. Arch. Dermatol. 1998, 1, 15. 5. Buchness M.R.: Alternative medicine and dermatology. Semin Cutan Med. Surg. 1998, 17, 284. 6. Elliot C.: Tea tree oil poisoning. Med. J. Aust. 1993, 159, 830. 7. de Groot A.C., Weyland J.W.: Contact allergy to tea tree oil. Contact Dermatitis. 1993, 28, 309. 8. Hunt M.J., Barnston R.S.: A comparative study of gluconolactone versus benzoyl peroxide in the treatment of acne. Australas J. Dermatol. 1992, 33, 131. 9. Knight T.E., Hansen B.M.: Melaleuca oil (tea oil) dermatitis. J. Am. Acad. Dermatol. 1994, 30, 423. 10. Lutomski J.: Bilans weryfikacji roślinnych środków dermatologicznych. Wiadomości Zielarskie 1995, Nr 7-8, 20. 11. Moss A.: Tea tree oil poisoning (letter). Med. J. Aust. 1994, 160, 236. 12. Patent Europejski 0 300 282, 1989. 13. Patent Europejski 0 552 439, 1992. 14. Pfister G., Meier B.: Phytothherapie in der Pädiatrie. Tagungsbericht der 16.Schweizerischen Tagung für Phytotherapie. Zeitschrift für Phytotherapie 2002, 23, 26. 15. Selvaag E., Eriksen B., Thure P.: Contact allergy due to tea tree oil and cross-sensitization to colophony. Contact. Dermatitis. 1994, 31, 124. 16. Swords G., Hunter G.L.K.: Composition of Australian tea tree oil. J. Agric. Food. Chem. 1978, 26, 734. 17. Willuhn G.: Phytopharmaka in der Dermatologie. Zeitschrift für Phytotherapie 1995, 16, 325.
Postępy Fitoterapii 3-4/2002
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii