Wydawnictwo Medyczne Borgis
Czytelnia Medyczna » Postępy Fitoterapii » 1/2008 » Przegląd sposobów leczenia propolisem chorób ginekologiczno-położniczych i proktologicznych
- reklama -
Babuszka.pl
rosyjski online
z lektorem
Usługi na jak najwyżym poziomie - serwis narciarski Warszawa


- reklama -
Pobierz odtwarzacz Adobe Flash Player
© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2008, s. 37-46
*Bogdan Kędzia

Przegląd sposobów leczenia propolisem chorób ginekologiczno-położniczych i proktologicznych

REVIEW OF THERAPEUTICAL METHODS OF TREATMENT OF OBSTETRICAL-GYNECOLOGICAL AND PROCTOLOGICAL DISEASES
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: dr hab. n. med. Przemysław M. Mrozikiewicz
Summary
The treatment of obstetrical-gynecological and proctological diseases with propolis preparations (extracts, ointments, liniments, suppositories and vaginal suppositories) during recent 50 years was reviewed. The review includes the hospital and ambulatory studies published in Poland and other countries.The main part of diseases were the inflammatory states, ulcerations and cervix erosions also states after electrocoagulation and krioconization of this organ. In the case of proctological diseases the propolis preparations have been used for treatment of haemorrhoids and anal fissures. The results of treatment of above mentioned diseases show, that propolis helped to completely cure or significant improve 80% of gynecological and proctological cases difficult to heal with traditional remedies.
Polecane książki z księgarni medycznej udoktora.pl:
Jak szybko zajść w ciążę, Williams Christopher D.
Jak szybko zajść w ciążę
Choroby kobiece, Fischer Heide
Choroby kobiece
Ciąża, Abrahams Peter
Ciąża
Pierwsze próby zastosowania propolisu u chorych cierpiących z powodu schorzeń ginekologicznych, położniczych i proktologicznych datuje się na lata 60. i 70. ubiegłego stulecia. Podjęli je lekarze rosyjscy. Szybko jednak metody leczenia wymienionych chorób zostały zaakceptowane przez klinicystów bułgarskich, rumuńskich, polskich, a także kubańskich i innych. Istniały dwa powody takiego postępowania. Przede wszystkim w tamtych czasach poszukiwano nowych, skutecznych leków pochodzenia naturalnego, wspomagających terapię lekami syntetycznymi. Innym czynnikiem było dość szybkie narastanie oporności drobnoustrojów na antybiotyki oraz trudności w leczeniu chorób, z którymi radzono sobie ówcześnie za pomocą konwencjonalnych sposobów leczenia.
Propolis zastosowany w postaci różnych form zewnętrznych okazał się lekiem alternatywnym i wysoce skutecznym w terapii wielu schorzeń ginekologiczno-położniczych i proktologicznych.
Oto możliwie pełny przegląd sposobów leczenia tych chorób, od początków klinicznego zastosowania propolisu, do powszechnego wprowadzenia go do lecznictwa w czasach współczesnych, często pod nazwą produktów do użytku medycznego, kosmetyków leczniczych lub kosmeceutyków.
Propolis w leczeniu chorób ginekologicznych i położniczych
Próby stosowania propolisu do leczenia schorzeń ginekologicznych i położniczych sięgają lat 60. ubiegłego stulecia. Brusiłowski w 1960 r. (cyt. za 1 i 2) w Klinice Położnictwa i Ginekologii Krymskiego Instytutu Medycznego z powodzeniem zastosował maść propolisową u 120 pacjentek. Wśród nich 56 miało nadżerki szyjki macicy, 18 wywinięte nadżerki macicy, 18 zapalenie błony śluzowej szyjki macicy, 16 starcze zapalenie pochwy i 12 niepełną epitelizację nabłonka po diatermicznej koagulacji szyjki macicy. Metoda leczenia była następująca: szyjkę macicy odsłaniano za pomocą wzierników położniczych, tamponem usuwano śluz z jej kanału za pomocą 2% roztworu sody oczyszczonej, powierzchnię osuszano, a następnie wprowadzano w miejsce nadżerki tampon z 10% maścią propolisową, szczelnie go dociskając. Po 10-12 godz. tampon usuwano. Zabieg przeprowadzano codziennie przez 10-12 dni. Zwykle po 4-5 dniach trwania terapii na powierzchni nadżerki pojawiały się niewielkie obszary nabłonka płaskiego o barwie białej. Jego narastanie postępowało od krańców szyjki macicy do zewnętrznego ujścia macicy. W miarę leczenia polepszało się samopoczucie chorych, zmniejszała się liczba drobnoustrojów występujących w pochwie oraz zmieniał się charakter wydzieliny z tego narządu. U większości pacjentek ustąpiły bóle lędźwiowe i krzyżowe. Całkowity powrót do zdrowia, to jest ustąpienie nadżerek i procesu zapalnego, stwierdzono u 79 pacjentek (65,8%), częściowe wyzdrowienie, ze znacznym zmniejszeniem powierzchni nadżerek lub procesu zapalnego, nastąpiło u 28 pacjentek (23,3%), natomiast brak efektu terapeutycznego stwierdzono u 13 chorych (10,9%).
Badania Babuchadiji i wsp. (cyt. za 1) w 1965 r. wykazały, że 5-letnie stosowanie maści propolisowej w połączeniu z podawanymi ówcześnie preparatami leczniczymi (Imanin, Streptocyd, Hydrokortyzon, Chlorofos, Orasol), dawało pozytywne efekty w wielu schorzeniach ginekologicznych. Zwykle nadżerki szyjki macicy leczono w ciągu 4-5 dni, rzadko okres ten wydłużał się do 10 dni. Według danych dostarczonych przez trzy gabinety ginekologiczne i jeden szpital, maść propolisową stosowano u 220 kobiet cierpiących z powodu nadżerek szyjki macicy, u 25 pacjentek z odleżynami spowodowanymi wypadnięciem szyjki macicy i u 27 kobiet cierpiących na świąd zewnętrznych narządów płciowych. W większości przypadków uzyskano trwałe wyleczenie, w innych wyraźną poprawę. Wraz z usunięciem rzęsistka następowało wyleczenie nadżerek szyjki macicy. Leczenie rzęsistkowicy okazało się skuteczne u 205 kobiet (96,2%). Maść, w skład której wchodziły preparaty lecznicze – Imanin i Hydrokortyzon oraz propolis, dała pozytywny efekt terapeutyczny u 14 kobiet z polipowatym i u 17 kobiet z rozrostowym zapaleniem błony śluzowej macicy.
Korik i Ljubimowa (3) również w 1965 r. opublikowali wyniki leczenia rzęsistkowicy u 36 kobiet za pomocą wodnego wyciągu z propolisu. Surowiec w ilości 20 g zalewali oni 200 ml wrzącej wody, intensywnie mieszali przez 20 min., ogrzewając mieszaninę na ogniu i nie dopuszczając do wrzenia, a następnie wyciąg sączono przez gazę. Wodny wyciąg w ilości 10 ml wprowadzano do dróg rodnych na 3-5 min. Równocześnie chorym podawano doustnie po 15 kropli 40% wyciągu etanolowego propolisu 2-3 razy dziennie. Leczenie prowadzono przez 10 dni. W 26 przypadkach (72,2%) uzyskano całkowite wyleczenie.
Winogradowa i Zajcewa (cyt. za 1) w 1966 r. leczyły 42 pacjentki z nadżerkami szyjki macicy za pomocą maści propolisowej. W ciągu 8 miesięcy potwierdziły wyleczenie 34 z nich (81,0%), a u 5 kobiet odnotowano wyraźne polepszenie (11,9%). Tylko w 3 przypadkach (7,1%) leczenie maścią propolisową nie odniosło skutku.
Pieszczanskij (cyt. za 1, 4) w Klinicznym Szpitalu w Kijowie stosował do leczenia trudno gojących się nadżerek macicy 10, 20 i 30% maści sporządzone z zagęszczonego wyciągu propolisowego i bezwodnej lanoliny. Szczególnie dobre efekty autor uzyskiwał w przypadku nie gojących się ran po zabiegu elektrokoagulacji. U 5 pacjentek w wieku 24-39 lat proces gojenia pojawił się po 5-14 zabiegach. Autor opisuje także przypadek 42-letniej kobiety z nie gojącą się nadżerką szyjki macicy, która miała rozmiary 2 x 2,5 cm i nie udawało się jej zagoić przez 4 lata na drodze terapii konwencjonalnej, a następnie elektrokoagulacji (4). Groziła jej amputacja tego narządu. Zastosowanie 30% maści propolisowej w postaci tamponów, zakładanych 7 razy dziennie, spowodowało zagojenie się rany w ciągu 2 tygodni.
Nie mniejsze sukcesy w leczeniu za pomocą propolisu schorzeń ginekologicznych i położniczych odnosili również polscy klinicyści. Ich osiągnięcia w tamtym okresie oraz w latach następnych zostały opisane na końcu niniejszego przeglądu.
Mavrić et al. (5, 6) z dawnej Jugosławii stwierdzili, że stosowanie 30% etanolowego wyciągu z propolisu w postaci aplikacji miejscowych również przynosi dobre efekty. Propolis okazał się skuteczny w leczeniu zmian dystroficznych (niedożywieniowych) szyjki macicy, takich jak przemieszczenie, nadżerki i stany zapalne tego narządu. Schorzenia te leczono u 137 kobiet w wieku 18-49 lat. Po 15 codziennych aplikacjach u wszystkich pacjentek nastąpiło wyraźne polepszenie stanu zdrowia i pełna epitelizacja nadżerek szyjki macicy.
Możerenkow i Agafonow (7) podają, że zastosowali maść propolisową u 107 pacejentek z nadżerkami szyjki macicy, stanami zapalnymi błony śluzowej macicy, zapaleniem szyjki macicy i innymi schorzeniami ginekologicznymi. Chorym codziennie zakładano dopochwowo tampony z maścią propolisową na 10-12 godz. przez 10-12 dni. Pełne wyleczenie uzyskano w 79 przypadkach (73,9%), a znaczne polepszenie stanu zdrowia w 28 przypadkach (26,2%).
Szkenderow (cyt. za 2) stosował 3-15% wyciągi etanolowe z propolisu w przypadkach nadżerek szyjki macicy, owrzodzeniach i stanach zapalnych tego narządu. Autor stwierdził, że propolis dawał lepsze efekty od leczenia konwencjonalnego. Szczególnie dobre wyniki uzyskano wtedy, gdy wraz z aplikacjami miejscowymi pacjentki zażywały doustnie po 40-50 kropli 10% wyciągu etanolowego z propolisu, trzy razy dziennie, na 30 min przed posiłkami. Tego typu leczenie powodowało wyraźne działanie przeciwzapalne i przeciwświądowe, zmniejszało przekrwienie tkanek narządów rodnych i normalizowało wskaźniki krwi obwodowej.
Z kolei Dudov i wsp. (cyt. za 2) stosowali 20% maść propolisową w niewielkich ilościach w nadżerkach szyjki macicy w postaci tamponów. Ponadto przy dłuższym leczeniu autorzy polecają 5% wyciąg etanolowy z propolisu, który w postaci tamponów wprowadza się do miejsc zmienionych chorobowo co 2-3 dni przez miesiąc.
Duży wkład w leczenie schorzeń ginekologicznych za pomocą propolisu wnieśli lekarze kubańscy. Jimenez i wsp. (8) uzyskali dobre efekty przy leczeniu 20 kobiet z nieswoistym zapaleniem szyjki macicy za pomocą 15% etanolowego wyciągu z propolisu.
Roman i wsp. (9) korzystne efekty lecznicze uzyskał w trakcie leczenia za pomocą propolisu 137 pacjentek z rozlanym zapaleniem, owrzodzeniami i nadżerkami szyjki macicy. W tym celu stosował on rumuńskie globulki Mipropol, etanolowy wyciąg z propolisu do natryskiwania na chore miejsca, maści i mazidła z propolisem, a także doustnie nalewkę propolisową i tabletki z propolisem o nazwie Proposept. Po 20-25 dniach terapii pełne wyleczenie uzyskał w 53 przypadkach (38,7%), bardzo dobre w 24 przypadkach (17,5%) i zadowalające w 28 przypadkach (20,4%). A zatem pozytywne efekty lecznicze autorzy ci odnotowali w 105 schorzeniach szyjki macicy.
Późniejsze publikacje Pereza i wsp. (10) oraz Rodrigueza i wsp. (11) również wskazują na skuteczność leczenia stanów zapalnych szyjki macicy u 30 pacjentek za pomocą miejscowego stosowania maści propolisowej oraz u 50 pacjentek z przewlekłym zapaleniem błony śluzowej szyjki macicy, przy użyciu globulek dopochwowych o nazwie Vagiprol.
Inni naukowcy kubańscy (12) wykazali ponadto w badaniach na szczurach, że propolis w stężeniach 67 i 100 μg/ml odznacza się działaniem rozluźniającym mięśnie gładkie izolowanej macicy. Poza działaniem przeciwdrobnoustrojowym, przeciwzapalnym i miejscowo znieczulającym, jest to bardzo istotna właściwość propolisu w terapii schorzeń narządu rodnego u kobiet.
Kolejne kubańskie badania kliniczne (13) dotyczyły użycia 5% hydrofilowego kremu propolisowego do leczenia zakażeń pochwy, przenoszonych na drodze kontaktów seksualnych, obejmujących takie drobnoustroje, jak Trichomonas, Gardnerella i Monilia. W wyniku terapii wszystkie 65. pacjentek w wieku od 15 do 33 lat zostało wyleczonych, przy czym na zastosowany preparat propolisowy najlepiej reagowały chore zakażone pałeczką Gram-ujemną Gardnerella vaginalis.U 28 pozostałych pacjentek leczonych konwencjonalnie, leczenie przebiegało znacznie wolniej.
Z badań klinicystów rumuńskiech (14) wynika, że globulki z propolisem (preparat pod nazwą Candiflor) stosowane dopochwowo 1-2 razy dziennie, dawały bardzo dobre efekty lecznicze w zapaleniu pochwy nieswoistym, grzybiczym i rzęsistkowym. Czas leczenia wynosił 10 dni. Wszystkie chore, w liczbie 21, uległy trwałemu wyleczeniu po 6-8 dniach stosowania wymienionego preparatu propolisowego.
Prjalgauskas (15), ginekolog z Kowieńskiej Akademii Medycznej na Litwie, oceniła wpływ 10% maści propolisowej oraz globulek dopochwowych, zawierających 2 g 10% zagęszczonego wyciągu propolisowego w maśle kakaowym. Maścią propolisową leczono 13 kobiet w wieku 25-60 lat z nieswoistym zapaleniem sromu i pochwy oraz zapaleniem szyjki macicy na tle alergicznym oraz 6 dziewcząt z ostrym i przewlekłym zapaleniem sromu i pochwy. Globulki dopochwowe stosowano u 28 kobiet w wieku 27-35 lat. Okazało się, że leczenie chorych tą formą leku dawało pierwsze efekty już po 7 dniach stosowania, a maścią po 10 dniach. Poza tym globulki dopochwowe były wygodniejsze w użyciu i można było stosować je w warunkach domowych. Autorka wykazała, że we wszystkich przypadkach leczenie preparatami propolisowymi było skuteczne, chociaż u starszych kobiet w niektórych przypadkach trwało nawet 20-30 dni. W grupie dziewcząt dobre efekty lecznicze uzyskano w trakcie 10-14-dniowego leczenia.
Panova (16) propolis zastosowała u pacjentek w różnych grupach wiekowych, które cierpiały z powodu stanów zapalnych, atrofii i innych patologicznych zmian narządów rodnych. Leczeniem objęła ona 240 chorych, u których zastosowano tampony dopochwowe nasycone 3% etanolowym wyciągiem z propolisu. Korzystne efekty osiągnięto we wszystkich przypadkach, nawet u tych kobiet, które nie reagowały na leczenie konwencjonalne. Kontrola trwająca przez 3 miesiące po zakończeniu leczenia wykazała tylko nieliczne przypadki nawrotu choroby, głównie u pacjentek nie przestrzegających podstawowych zasad higieny. Autorka uznała zastosowane postępowanie za duże osiągnięcie w leczeniu chorób ginekologicznych i postulowała szersze jego upowszechnienie w praktyce ginekologicznej.
Z ostatnich badań lekarzy kubańskich (17) wynika, że stosowanie opatrunków (tamponów) z 5% wyciągiem propolisowym u kobiet z ostrym stanem zapalnym szyjki macicy dało zdecydowanie lepsze efekty terapeutyczne niż leczenie konwencjonalne. Terapia przeprowadzona u 19 kobiet z powyższym schorzeniem po 10 dniach spowodowała wyleczenie 18 pacjentek (94,7%), podczas gdy w tym samym czasie terapia konwencjonalna 17 pacjentek przyniosła wyleczenie zaledwie 8 z nich (41,7%).
Sinjakow (cyt. za 1) propolis wykorzystał do leczenia włókniako-gruczolaka macicy – guza, który stosunkowo często występuje u kobiet z zaburzeniami hormonalnymi w układzie regulującym cykl płciowy.
Lekarze ukraińscy – Vynograd i wsp. (18) użyli propolisu do leczenia opryszczki narządów płciowych u kobiet. Leczeniem objęto 90 kobiet cierpiących z powodu opryszczki narządów zewnętrznych (wargi duże i małe, łechtaczka, krocze) oraz wewnętrznych (pochwa i szyjka macicy), które podzielono na 3 grupy po 30 pacjentek. Grupy chorych leczono 3% maścią propolisową, 5% maścią z acyklowirem i placebo (podłoże maściowe). Maści nakładano na chore miejsca w postaci tamponów, które zmieniano 4 razy dziennie. Leczenie prowadzono przez 10 dni. Badania kliniczne wykazały, że opryszczka w formie pęcherzykowej i owrzodzeniowej najlepiej poddawała się leczeniu propolisem (80,0% wyleczeń). Acyklowir działał o wiele mniej skutecznie (46,7% wyleczeń). Samoistne wyleczenia (po zastosowaniu placebo) odnotowano w 40,0% przypadków. Na tej podstawie można przyjąć, że maść propolisowa jest bardzo skutecznym środkiem w leczeniu opryszczki narządów rodnych u kobiet.
Na Ukrainie powstał ponadto wartościowy preparat propolisowy pod nazwą Propofen (1). Zawiera on w jednym czopku dopochwowym 100 mg fenolowego hydrofobowego wyciągu z propolisu. Preparat wykazuje silne właściwości przeciwzapalne, odnawiające i miejscowo znieczulające i zalecany jest do leczenia ginekologicznych stanów zapalnych, a także w przypadku trudno gojących się ran pooperacyjnych krocza. Czopki stosuje się 2 razy dziennie dopochwowo przez 5-15 dni w zależności od rodzaju schorzenia i stopnia jego zaawansowania. Badania kliniczne (19) wykazały, że są one bardzo skuteczne w przypadkach stanów zapalnych i nadżerek szyjki macicy oraz do leczenia trudno gojących się ran powstałych po elektrokoagulacji nadżerek szyjki macicy.
W ostatnim czasie klinicyści austriaccy (20) przeprowadzili ocenę skuteczności działania 5% wodnego wyciągu z propolisu pod nazwą Melprotect na 54 pacjentkach cierpiących z powodu nawracającego zapalenia pochwy na tle infekcyjnym (zakażenia bakteryjne i grzybicze). Wszystkie pacjentki przed leczeniem za pomocą propolisu przeszły przynajmniej jedną nieskuteczną terapię antybiotykami. Leczenie polegało na irygacji pochwy za pomocą 30 ml preparatu, który po wprowadzeniu do tego narządu pozostawiano w nim na 30 min. Zabiegi wykonywano raz dziennie przez 2 tygodnie. Wymazy z pochwy do badań bakteriologicznych pobierano przed leczeniem i po jego zakończeniu. Poza tym skuteczność leczenia oceniano w punktach na podstawie ankietyzacji. Leczenie spowodowało znaczne polepszenie stanu mikrobiologicznego pochwy u 41 pacjentek (75,9%). Ponadto 69,3% pacjentek odczuwało ulgę połączoną z ustąpieniem bólu, świądu, pieczenia i wydzieliny z pochwy. Poza tym u 77,7% pacjentek odnotowano wzrost aktywności seksualnej, sportowej i życiowej po przeprowadzonej terapii. Wiązało się to ściśle z ustąpieniem zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego pochwy. Badania kontrolne po 6 miesiącach wskazywały na trwałe wyleczenie 33 pacjentek (61,1%). Na tej podstawie autorzy uznali, że preparat Melprotect może odgrywać rolę leku alternatywnego w terapii przewlekłych zapaleń pochwy na tle infekcyjnym.
Skuteczność działania preparatów propolisowych na grzyby drożdżoidalne, takie jak Candida albicans, C. tropicalis, C. krusei i C. guilliermondii, powodujące zapalenie sromu i pochwy potwierdzili także ostatnio Hronek i wsp. (21).
Warto dodać, że w Rumunii już od lat 70. ubiegłego stulecia do leczenia nadżerek szyjki macicy i innych schorzeń ginekologicznych stosuje się gałki dopochwowe Mipropol (22).
Wzmianki na temat leczenia schorzeń ginekologicznych za pomocą preparatów propolisowych można także znaleźć w opracowaniach bułgarskich (23) i rosyjskich (24).
Osobnego omówienia wymagają dokonania polskich klinicystów i naukowców w zakresie leczenia chorób ginekologicznych i położniczych. Jest to działanie z długotrwałym rodowodem i dobrymi efektami terapeutycznymi, uznawanymi i cytowanymi przez specjalistów z tej dziedziny na całym świecie. Oto krótka charakterystyka tych osiągnięć.
Jedne z pierwszych publikacji polskich na temat zastosowania propolisu do celów ginekologicznych ukazały się w 1973 (25) i 1974 roku (26). Zawadzki i wsp. (25) przedstawili próby leczenia za pomocą 3% etanolowych wyciągów z propolisu stanów zapalnych pochwy i nadżerek szyjki macicy. U 46 kobiet z tymi schorzeniami stosowano pędzlowanie chorych miejsc raz dziennie za pomocą preparatu propolisowego, natomiast leczenie 44 innych kobiet z tymi schorzeniami przebiegało tradycyjnie, przy użyciu Sulfadevaginolu i irygacji za pomocą naparu otrzymanego z mieszanki ziołowej Vagosan. Leczenie prowadzono przez 7-10 dni. W wyniku zastosowania propolisu udało się całkowicie wyleczyć 37 pacjentek (80,4%) z zapaleniem pochwy (rzęsistkowym, grzybiczym, bakteryjnym i mieszanym) oraz 18 pacjentek (39,2%) z nadżerkami szyjki macicy. Leczenie tradycyjne dało odpowiednio 59,0 i 24,4% wyleczeń omawianych schorzeń. A zatem leczenie zapalenia pochwy i nadżerek szyjki macicy propolisem okazało się o wiele bardziej korzystne niż praktykowane ówcześnie leczenie konwencjonalne.
Druga ze wspomnianych publikacji autorstwa Suchego i wsp. (26), dotyczyła działania etanolowych wyciągów z propolisu u pacjentek po zabiegach ginekologicznych (34 chore) i ze zmianami spowodowanymi rzęsistkowicą (18 chorych). Stosowano 3 i 15% wyciągi propolisowe w formie pędzlowania miejsc zmienionych chorobowo przez 10-12 dni. Pierwsza grupa pacjentek obejmowała: źle gojące się kikuty pochwy, ziarninę i upławy, przypadki po plastyce pochwy i ze zmianami na tarczy części pochwowej. Wyleczenie uzyskano u 28 chorych (82,3%). Z kolei druga grupa chorych obejmowała 18 kobiet ze zmianami na tarczy części pochwowej po przebyciu rzęsistkowicy. W tym przypadku stosowano leczenie tamponami borowinowymi i wyciągami propolisowymi. Wyleczenie odnotowano w 15 przypadkach (83,3%). Przeprowadzone leczenie szpitalne wskazywało na dużą skuteczność etanolowych wyciągów z propolisu w leczeniu ciężkich schorzeń ginekologicznych.
W następnych latach ukazały się jeszcze trzy dalsze publikacje prezentowanego powyżej zespołu badawczego (27-29).
Kolejna dotyczyła próby oceny skuteczności propolisu w terapii rzęsistka pochwowego (27). Za pomocą czopków dopochwowych, zawierających 7,5% zagęszczony wyciąg propolisowy, leczono 68 pacjentek z objawami rzęsistkowego zapalenia pochwy i szyjki macicy. Terapię prowadzono przez 10 dni, stosując po jednym czopku propolisowym dziennie. Badania szpitalne wykazały, że po zakończeniu leczenia u 59 kobiet (86,8%) w wymazach z pochwy nie stwierdzono rzęsistka pochwowego, a kliniczne objawy zapalenia pochwy ustąpiły. Natomiast u 9 pozostałych pacjentek (13,2%) stwierdzono wyraźną poprawę w postaci ustąpienia zaczerwienienia, upławów oraz swędzenia i pieczenia, jednak w wymazach kontrolnych stwierdzano jeszcze obecność pierwotniaków Trichomonas vaginalis.
Zawadzki i wsp. (28) w 1985 roku opublikowali pracę na temat zastosowania propolisu w leczeniu trudno gojących się ran pooperacyjnych. Do leczenia zakwalifikowali oni 106 pacjentek z nieprawidłowo gojącymi się ranami po operacjach położniczych, takich jak cięcia cesarskie (46 pacjentek) i boczne nacięcia krocza (60 pacjentek). Zastosowano leczenie 3% wyciągiem etanolowym (53 pacjentki) oraz 3% maścią propolisową (53 pacjentki). Grupę kontrolną stanowiło 60 chorych, które leczono tradycyjnie za pomocą Rivanolu i maści Mikulicza. Terapia trwała od 7 do 14 dni w zależności od szybkości gojenia się ran. Wykazano, że terapia za pomocą 3% etanolowego wyciągu propolisowego spowodowała wyleczenie 88,7% ran po cięciach cesarskich i bocznych nacięciach krocza, terapia z użyciem 3% maści propolisowej na wazelinie dała 98,1% wyleczeń, a terapia konwencjonalna przyniosła 78,3% wyleczeń wymienionych schorzeń. Na tej podstawie możemy przyjąć, że najlepsze efekty leczenia ran położniczych dawała maść propolisowa. Ponadto oba preparaty propolisowe stwarzały lepsze warunki leczenia omawianych ran w porównaniu do leczenia konwencjonalnego.
Publikacja Krasnodębskiego i wsp. (29) dotyczyła zastosowania 3% etanolowego wyciągu z propolisu w 8% etanolu i 29% glicerolu – do pędzlowania i czopków dopochwowych zawierających 7% etanolowy wyciąg z propolisu na podłożu z masła kakaowego. Preparat do pędzlowania stosowano u 28 pacjentek z grzybicami pochwy i u 37 pacjentek z bakteryjnymi stanami zapalnymi pochwy. Czopki propolisowe podawano 58 pacjentkom z grzybicami pochwy i 46 pacjentkom z bakteryjnymi zakażeniami pochwy. Leczeniu poddano także 27 chorych po zabiegu elektrokoagulacji, którym podawano czopki dopochwowe. Dla grupy pacjentek leczonych propolisem z powodu zakażeń pochwy grzybami i bakteriami patogennymi, grupę kontrolną stanowiło 71 pacjentek, które leczono konwencjonalnie za pomocą Nystatyny i Sulfadevaginolu (41 osób) i pozostałych (30 osób), które otrzymywały placebo – preparat płynny i czopki bez propolisu. Natomiast w grupie pacjentek po elektrokoagulacji – kontrolę stanowiło 50 chorych, które leczono konwencjonalnie (30 osób otrzymywało zasypkę Pabiamid) oraz pozostałych (20 osób), które otrzymywały placebo – czopki bez propolisu. Pędzlowanie preparatem płynnym wykonywano raz dziennie, czopki także stosowano raz dziennie. Terapia trwała 20 dni. Wyniki terapii we wszystkich grupach leczonych propolisem były korzystne. Preparat płynny likwidował zakażenia grzybicze i bakteryjne w 85,2% (kontrola 72,3%), natomiast czopki propolisowe likwidowały omawiane zakażenia w 74,5% (kontrola 64,2%). Czopki z propolisem usuwały z kolei stany zapalne po elektrokoagulacji w 98,3% (kontrola 74,1%). W obecności placebo (płyn i czopki bez propolisu) odnotowano zaledwie 6,7% wyleczeń. Na tej podstawie można wnioskować, że preparaty z propolisem dawały we wszystkich przypadkach efekty lecznicze lepsze od preparatów stosowanych konwencjonalnie. Uczuleń po propolisie nie stwierdzono.
W następnych latach opublikowano również kilka wartościowych prac na temat leczenia schorzeń ginekologicznych.
Wojtyś i Pabian (30) dokonali oceny gojenia się zmian patologicznych szyjki macicy po zabiegu kriokonizacji w wyniku leczenia gałkami dopochwowymi z propolisem firmy Apipol-Farma. Preparat zawierał zagęszczony wyciąg propolisowy w ilości 0,09 g oraz glikole – polioksyetylenowy i polioksymetylenowy. Leczeniem objęto 90 pacjentek, które uprzednio poddano zabiegowi kriokonizacji (działanie podtlenkiem azotu w temp. –80°C). Zabieg wykonywano z powodu ektopii, poporodowego pęknięcia lub deformacji szyjki macicy, przedłużającego się okresu odnowy oraz zmian patologicznych szyjki macicy leczonych bezskutecznie metodami konwencjonalnymi. U wszystkich pacjentek stwierdzono II grupę cytologiczną. Po zabiegu kriokonizacji pacjentki podzielono na dwie grupy: 59 chorych stanowiło grupę kontrolną (nie leczoną), a 31 chorych poddano leczeniu, to znaczy po 7-10 dniach po zabiegu zaczęto im podawać gałki dopochwowe, raz dziennie przez 10 dni. Proces odnowy nabłonka na szyjce macicy obserwowano w obu grupach chorych przez 2 miesiące. Wyniki leczenia wskazują, że w grupie kontrolnej proces gojenia się ran po kriokonizacji trwał 5-6 tygodni (71,2%), u pozostałych chorych – powyżej 6 tygodni (28,8%). Natomiast u 28 pacjentek leczonych propolisem (93,3%), proces gojenia się szyjki macicy był krótszy od 4 tygodni. Tylko w przypadku 2 pacjentek (6,5%) trwał on dłużej niż 6 tygodni. A zatem w grupie kobiet po zabiegu kriokonizacji, u których zastosowano gałki propolisowe, proces odnowy nabłonka szyjki macicy był krótszy przeciętnie o 2 tygodnie w porównaniu do grupy kontrolnej.
Warto również wspomnieć o dwóch pracach wykonanych przez Stojko i wsp. (31, 32), które dotyczą leczenia chorób ginekologicznych za pomocą balsamu wazelinowego, zawierającego w swym składzie standaryzowane wyciągi z propolisu (5%) i pyłku kwiatowego (10%) o nazwie Sepropol.
W pierwszej z opublikowanych prac (31) autorzy leczyli za pomocą Sepropolu 54 pacjentki z nadżerkami szyjki macicy z III stopniem czystości i wyższej. Leczenie prowadzono w warunkach randomizacji i podwójnie ślepej próby. Tampony z balsamem zakładano na chore miejsca raz dziennie przez 21 dni. Grupa kontrolna, o takiej samej liczbie chorych, otrzymywała w tym czasie placebo. Badania kliniczne wykazały, że wyleczenie w grupie chorych otrzymujących balsam Sepropol obejmowało 49 pacjentek (90,7%), podczas gdy w grupie otrzymującej placebo tylko 38 pacjentek (70,4%).
Druga z prezentowanych prac (32) dotyczy leczenia Sepropolem rogowacenia białego (leukoplakii) w obrębie tarczy części pochwowej szyjki macicy, co stanowi zagrożenie nowotworowe tej części ciała. W badaniu klinicznym uczestniczyło 14 pacjentek z rozpoznaniem leukoplakii, które leczono za pomocą balsamu Sepropol przez 3 miesiące w doświadczeniu z podwójnie ślepą próbą. Balsam stosowano w postaci tamponu raz dziennie. Stwierdzono skuteczność tego preparatu w 12 przypadkach (85,7%).
W kraju aktualnie globulki (gałki, czopki) dopochwowe wytwarzane są przez trzech producentów.
Jako Globulki propolisowe produkowane są przez Pasiekę „Barć” im. Ks. Dr H. Ostacha w Kamiannej (zezwolenie MZiOS od 1992 roku) (33). Globulki o masie 3,0 g zawierają 5 cz. propolisu i 100 cz. masła kakaowego. Stosuje się je dopochwowo (jedna globulka na noc) przez 10-15 dni w stanach zapalnych pochwy, zapaleniu przydatków i nadżerkach szyjki macicy.
Gałki z propolisem produkowane są przez Przedsiębiorstwo Pszczelarsko-Farmaceutyczne Apipol-Farma Sp. z o.o. w Myślenicach (zezwolenie MZiOS Nr 3855 z dnia 8 grudnia 1992 r., wytwarzane od dnia 11 marca 1994 r.) (34). Gałki o masie 3,0 g zawierają wyciąg propolisowy zagęszczony w ilości 0,093 g i podłoże poliglikolowe do wymaganej masy. Stosowane są raz dziennie (na noc) przez 5-8 dni w stanach zapalnych pochwy (na tle bakteryjnym, grzybiczym, rzęsistkowym), w stanach nadżerek po elektrokoagulacji i krioterapii nadżerek szyjki macicy oraz w stanach zapalnych dróg rodnych.
Czopki dopochwowe wytwarzane są przez firmę Bartpol w Poznaniu (zezwolenie MZiOS Nr 6386 z dnia 14 września 1995 r.) (35). Zawierają one zagęszczony wyciąg z propolisu w ilości 0,06 g i podłoże czopkowe do 2,0 g. Czopki przeznaczone są do leczenia zakażeń grzybiczych i bakteryjnych pochwy oraz spowodowanych przez nie stanów zapalnych pochwy i nadżerek szyjki macicy. Stosuje się 1-2 czopki dziennie.
Na zakończenie należy także wspomnieć o informacjach, jakie na temat leczenia schorzeń ginekologicznych i położniczych za pomocą propolisu można znaleźć w polskiej bibliografii. Wymienić tu wypada publikacje Sitarskiej (36), Meresty (37), Gali (38), Krzyszkowskiej (39), Kędzi i Hołdernej-Kędzi (40, 41), Kory (42), Jośko (43), Ellnain-Wojtaszek (44), Kędzi i Hołdernej-Kędzi (45), Kędzi (46), Jośko i Gali (47) oraz Kędzi i Hołdernej-Kędzi (48).
Z powyższego przeglądu publikacji zagranicznych i polskich wynika, że stosowanie preparatów propolisowych (globulki, gałki, czopki, maści, balsamy i płyny) w schorzeniach ginekologicznych i położniczych jest uzasadnione i korzystne dla pacjentek, szczególnie wtedy, gdy ogólnie przyjęta terapia nie przynosi spodziewanych efektów.
Propolis w leczeniu chorób proktologicznych
Pierwsze próby zastosowania propolisu w schorzeniach proktologicznych przypisuje się Rosjanom (49-51). Na podstawie licznych doniesień o skutecznym działaniu przeciwbakteryjnym, immunostymulującym i leczniczym propolisu w wielu schorzeniach dermatologicznych, Instytut Proktologii Ministerstwa Zdrowia Rosji podjął w 1972 roku szeroko zakrojone badania dotyczące leczenia za pomocą tego produktu hemoroidów, szczelin odbytu i innych chorób okołoodbytniczych (50).
Fedorow et al. (50) przeprowadzili badania na 52 chorych po operacji przetok wewnętrznych i zewnętrznych zwieracza odbytu, na 25 chorych po operacji pęknięć odbytu i na 26 chorych po operacji hemoroidów (guzków krwawniczych odbytu). Łącznie leczenie propolisem zastosowano u 103 chorych w wieku 20-50 lat, którzy cierpieli na wymienione powyżej schorzenia do czasu operacji od 1 do 10 lat. Autorzy sporządzali 20% wyciąg etanolowy z propolisu, a następnie mieszali go w stosunku 1:1 z olejem rycynowym i z takiego produktu sporządzali czopki doodbytnicze. Przygotowanie czopków oparto na metodyce opracowanej przez Piesczańskiego (52). Czopki umieszczano w odbycie chorych już pierwszego dnia po operacji i leczenie prowadzono aż do całkowitego zabliźnienia się ran. Grupę kontrolną stanowiło 50 chorych po operacji, których leczono maścią Wiszniewskiego i hipertonicznym roztworem chlorku sodowego.
Badania wykazały, że chorzy leczeni czopkami z propolisem szybko powracali do zdrowia. Przez 2 dni wydzielina z ran była nieznaczna i miała charakter surowiczy. Po 2-3 dniach obserwowano rozwój tkanki ziarninowej. Po 6-7 dniach powstawała trwała ziarnina, a po 8-10 dniach rozpoczynały się procesy pokrywania ran nabłonkiem. Natomiast u chorych leczonych tradycyjnie przez długi okres czasu po operacji utrzymywał się stan podgorączkowy, przez pierwsze 3-4 dni rana powiększała się, a wydzielina z ran była obfita i w wielu przypadkach dochodziło do zakażenia rany drobnoustrojami. Procesy ziarninowania i nabłonkowania ran zachodziły znacznie wolniej, często 2-3-krotnie później niż w przypadku ran pooperacyjnych odbytu i okolicy okołoodbytniczej leczonych propolisem.
Podobne badania wykonali następnie Martynowa i Dulcew (51) na 150 chorych operowanych z powodu przetok zwieracza wewnętrznego i zewnętrznego odbytu, szczelin odbytu, hemoroidów i ran okolicy okołoodbytniczej. Leczenie prowadzono maścią sporządzoną przez rozcieńczenie 20% etanolowego wyciągu propolisowego za pomocą oleju rycynowego. Zawartość wyciągu etanolowego z propolisu w maści wynosiła 10%. Efekty lecznicze maści propolisowej były bardzo zbliżone do efektów osiągniętych wcześniej za pomocą czopków propolisowych. Rany pooperacyjne goiły się 2-3-krotnie szybciej niż po tradycyjnym leczeniu i nie ropiały w trakcie leczenia.
Na podstawie przeprowadzonych badań w dniu 15 stycznia 1975 roku Komitet Farmakologiczny Rosji zaaprobował stosowanie czopków z wyciągiem etanolowym z propolisu i w dniu 14 lutego tegoż roku zostały one oficjalnie dopuszczone do celów leczniczych (53).
Poczinok i Pieszczanskij (53) wkrótce potem donieśli, że czopki z wyciągiem etanolowym z propolisu przeszły pomyślnie próby w I Klinice Chirurgicznej Kujbyszewskiego Instytutu Medycznego oraz w Naukowo-Badawczym Laboratorium Proktologii w Moskwie przy leczeniu hemoroidów, szczelin odbytu, owrzodzeń i nadżerek błony śluzowej odbytu; przyspieszały leczenie ran pooperacyjnych, usuwały skurcz i ból jelita grubego oraz leczyły stany zapalne wielu innych schorzeń okołoodbytniczych.
Kotelnikow (54) używał czopków doodbytniczych zawierających 0,1 g etanolowego wyciągu z propolisu (zagęszczonego) oraz 0,2 g masła kakaowego. Autor podaje własne spostrzeżenia odnośnie ich leczniczego działania przy leczeniu pęknięć odbytu. Czopki wprowadzone na noc do odbytu odznaczały się silnym działaniem miejscowo znieczulającym, przeciwbakteryjnym, przeciwzapalnym i odnawiającym tkanki. Przyczyniały się one do szybkiego ziarninowania i zabliźniania ran, powodując znaczne skrócenie okresu leczenia chorych w porównianiu do klasycznych metod terapii tego rodzaju schorzeń.
Dobre efekty w leczeniu stanów zapalnych cewki moczowej i stanów zapalnych prostaty uzyskali Gorczakow i Sierżantow (55) w trakcie leczenia chorych za pomocą pręcików z propolisem umieszczanych w cewce moczowej i czopków z propolisem stosowanych doodbytniczo.
Krajem, gdzie od dawna istnieje duże zainteresowanie leczeniem chorób proktologicznych za pomocą propolisu, jest Rumunia. Świadczą o tym preparaty wytwarzane do tego celu w postaci czopków: Mipropol – przeznaczony do leczenia gruczolaka prostaty (56) i stanów zapalnych okolicy odbytu (57) oraz Candiflor (14) i Miprosept (58) – przewidziane do leczenia hemoroidów i szczelin odbytu.
Duży udział w terapii chorób proktologicznych za pomocą preparatów propolisowych ma również Polska. Pierwsze badania dotyczące wytwarzania krajowych czopków propolisowych, przeznaczonych do leczenia stanów zapalnych jelita grubego, prowadzone były we Wrocławskich Zakładach Zielarskich „Herbapol” i zakończone zostały opatentowaniem sposobu wytwarzania tej formy preparatu w 1987 roku (59). Do produkcji czopków propolisowych na skalę przemysłową jednak nie doszło. Dokonała tego na początku lat 90 ubiegłego stulecia Kamiańska Pasieka „Barć”, która rozpoczęła wytwarzanie Czopków propolisowych 5% w podłożu z masła kakaowego, na podstawie Zezwolenia Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej (numery zezwoleń: MZiOS nr 3661 i 3678 (60). Czopki przeznaczone były do leczenia hemoroidów, chorób dróg moczowych oraz prostaty (61).
Kolejnym producentem czopków propolisowych stał się Apipol-Farma z Myślenic (zezwolenie MZiOS nr 3855 z dnia 8 grudnia 1992 r., rozpoczęcie produkcji 11 marca 1994 r.) (62). W czopkach o masie 2,5 g znajdowało się 75 mg zagęszczonego wyciągu propolisowego i 50 mg anestezyny w podłożu poliglikolowym. Zalecane były do leczenia stanów zapalnych błony śluzowej odbytnicy, pęknięć okołoodbytniczych i hemoroidów. Ostatnim, jak dotychczas, producentem czopków propolisowych została firma Bartpol z Poznania. Uzyskała ona zezwolenie na preparat Propolis czopki przeciw hemoroidom (nr zezwolenia 6387 z 14 września 1995 r.) (63). W czopku o masie 2 g znajdowało się 60 mg zagęszczonego wyciągu z propolisu. Czopki przeznaczone były do leczenia hemoroidów oraz owrzodzeń i pęknięć odbytu. Należy dodać, że firma Bartpol przeprowadziła badania proktologiczne wymienionych czopków propolisowych na szczurach doświadczalnych. Badania wykazały, że czopki propolisowe nie powodowały zmian morfologicznych śluzówki odbytu u szczurów i były dobrze tolerowane przez zwierzęta (64).
Jeśli chodzi o dane informacyjne o leczniczym działaniu propolisu i preparatów propolisowych w chorobach proktologicznych w Polsce, to sytuację można uznać za zadowalającą. Dotyczy to zarówno publikacji w czasopismach fachowych (36, 46, 65, 66), jak i w książkach dotyczących zagadnień apiterapii (38-45, 47, 48, 67).
Poza tym nadal prowadzi się badania nad zastosowaniem propolisu w chorobach proktologicznych. Potwierdzeniem korzystnego działania czopków z propolisem w leczeniu hemoroidów są badania klinicystów chińskich (68). Czopki z propolisem, stosowane profilaktycznie, jak i leczniczo, powodowały ustępowanie bólu, zmniejszały obrzęk błony śluzowej odbytu, a także zapobiegały krwawieniom i nawrotom tego schorzenia.
W piśmiennictwie kubańskim znajdujemy informację, że do leczenia hemoroidów stosowana jest tam maść z propolisem o nazwie Apiprol (wytwarzana przez firmę Mevit) (69). Z kolei lekarz rumuński Roman (70) do leczenia gruczolaka prostaty stosował czopki propolisowe, które zawierały 0,4 g zagęszczonego wyciągu etanolowego z propolisu, 0,4 g miodu oraz 0,15 g mleczka pszczelego i pyłku kwiatowego na podłożu masła kakaowego.
Badania polskich klinicystów (65) wykazały, że stosowanie 3% maści i czopków propolisowych jest bardzo przydatne w leczeniu nieswoistego zapalenia odbytnicy. Chorzy (w liczbie 20) w ciągu dnia byli leczeni maścią po każdym oddaniu stolca, a na noc otrzymywali czopek z propolisem. Leczenie prowadzono przez 20 dni. Wyniki badań wskazują, że oba preparaty były przez chorych dobrze tolerowane, po ich stosowaniu nie obserwowano skutków ubocznych i były one skuteczne w 80% przypadków, na co wskazywały badania kontrolne prowadzone po 3 miesiącach od zakończenia leczenia.
O skutecznym zastosowaniu czopków z propolisem do leczenia gruczolaka prostaty świadczą także wyniki badań zaprezentowane przez lekarzy rosyjskich (71).
Warto również wspomnieć o cennym preparacie wytwarzanym na Ukrainie (1). Badania przedkliniczne z czopkami doodbytniczymi Propofen, zawierającymi 100 mg fenolowego hydrofobowego wyciągu z propolisu, wykonane w Centralnym Naukowo-Badawczym Laboratorium Ukraińskiej Akademii Farmaceutycznej oraz Naukowo-Badawczym Instytucie Proktologii Ministerstwa Zdrowia Rosji wykazały, że preparat odznacza się silnymi właściwościami przeciwzapalnymi, odnawiającymi i miejscowo znieczulającymi i może z powodzeniem być stosowany w leczeniu i zapobieganiu stanom zapalnym i pęknięciom odbytu. Czopki stosuje się 2 razy dziennie przez 5-15 dni w zależności od charakteru schorzenia i stopnia jego zaawansowania.
Jak można zorientować się z powyższego przeglądu, stosowanie preparatów propolisowych (czopki, maści) w chorobach proktologicznych jest bardzo korzystne. Z jednej strony wzbogaca ono możliwości terapeutyczne tych schorzeń, a z drugiej strony może być leczeniem alternatywnym w sytuacjach, kiedy dotychczasowa terapia nie przyniosła spodziewanych rezultatów.
Piśmiennictwo
1. Tichonow AI, i wsp. Teoria i praktyka wytwarzania leczniczych preparatów propolisowych. Wyd Apipol-Farma, Myślenice 2005; 44:248. 2. Khismatullina N. Apitherapy. Guidelines for more effective use. Mobile Ltd, Perm 2005; 124. 3. Korik LM, Ljubimowa LK. Propolis dlja lecznija trichomonaza. Pczełowodstwo 1965; Nr 2:25. 4. Piesczanskij A. An: Propolisnyj koncentrat. Pczełowodstwo 1971; Nr 12:30-2. 5. Marvić N, Osmanagić I, Volić E. Therapy of dystrophic transformations of the uterine cervix with propolis. III Intern Symp Apither, Portoroż (Słowenia) 1978; 69. 6. Frenkiel MM. I pczeły leczat. Medicina, Moskwa 1988; 50. 7. Możerenkow WP, Agafonow BW. Leczebnyje swojstwa propolisa. Med Sestra 1983; Nr 6:48. 8. Jimenez ZL, Martinez J, Montes JM. Aplicación del propóleos en las cervicitis inespecificas. Memorias del I Simposio sobre los Efectos del Propoleos on la Salud Humana y Animal. Varadero (Kuba) 1988; 237. 9. Roman S, Palos E, Mateescu C. Tratamiento con productos apiterapeutios de la colpitis difusa y de la colpitic ulcero-erosiva. XXXII Congr Intern Apicult Apimondia, Brasilia (Brazylia) 1989; 529. 10. Perez O, Lugones M, Suarez E. Parasitismo vaginal y cervicitis. Tratamiento local con propoleos. Trabajo presentado en el I Taller Internacional sobre Apiterpeuticos, II Simposio de Apiterapia, III Simposio sobre Propóleos, Hawana (Kuba) 1991. 11. Rodriguez R, Muga JA, Gonzalez A. Tratamiento de la cervicitis crónica con propóleos. Trabajo presentado en el I Taller Internacional sobre Apiterapeuticos, II Simposio de Apiterapia, III Simposio sobre Propóleosm Hawana (Kuba) 1991. 12. Achong M, et al. The propolis effect on the isolated uterus in rats. XXXIIIrd Int Apicult Congr Apimondia, Beijing (Chiny) 1993; 499. 13. Morfi-Samper R, et al. The use of propolis in the treatment of the vaginal infections. XXXIIIrd Int Apicult Congr Apimondia, Beijing (Chiny) 1993. 14. Popescu H, Giurgea R, Polinicencu C. Extractul de propolis standarizat si medicamentale Candiflor. Centr Ind Med Cosm Color Lac, Bucuresti (Rumunia) 1985. 15. Prjalgauskas W. Primienienie propolisa w ginekołogii. Apiterapia i pczełowodstwo (Red. AL Czerkasowa et al.) Alna Litera, Wilnjus (Litwa) 1993; 20. 16. Panova Z. The treatment of gynecological diseases by menas of beehive products. The XXXIVth Int Apicult Congr Apimondia. Lousanne (Szwajcaria) 1995; 396. 17. Santan-Perez E, et al. Parasitismo vaginal y cervicitis aguda: tratamiento local con propoleo. Informe preliminary. Rev Cubana Enfermer 1995; Nr 1:51. 18. Vynograd N, Vynograd I, Sosnowski Z. A comparative multi-centre study of the efficacy of propolis, acyclovir and placebo in the treatment of genital herpes (HSV). Phytomed 2000; 7:1. 19. Tikhonov AI, Czernykh YV, Scheblykina LI. The perspectives of vaginal medicines creation on the basic of propolis for treating of infectious and inflammatory diseases in gynecology. XI Nauk Konf Pczel, Puławy 2003; 137. 20. Imhof M, et al. Propolis solution for the treatment of chronic vaginitis. Int J Gynecol Obstet. 2005; 89:127. 21. Hronek M, et al. Antifungalni účinek v vybranych přirodnych latek a probiotik, jejich možnosti použiti v profylaxi vulvaginitidy. Čes Gynek 2005; 70:395. 22. Iliescu NV. (Red.): Apitherapy today. Izd Apimondia, Bucharest (Rumunia) 1976; 81. 23. Pocznikova P. Pczelnite produkti w medicinata. Izd Bulg Akad Nauk, Sofija (Bułgaria) 1986; 80. 24. Slastenskij IW. Pczeły: mied i drugije produkty. Lenizdat, Petersburg (Rosja) 1987; 22. 25. Zawadzki J, Suchy H, Scheller S. Próby leczenia propolisem stanów zapalnych pochwy i szyjki macicy. Przegl Lek 1973; 30:620. 26. Suchy H, i wsp. Dalsze badania nad zastosowaniem propolisu w ginekologii. Przegl Lek 1974; 31:646. 27. Suchy H. Próba oceny propolisu w terapii rzęsistka pochwowego. Wiad Parazytol 1977; 23:641. 28. Zawadzki J, Doleżal M, Starzyk J. Zastosowanie propolisu w leczeniu trudno gojących się ran oparzeniowych. V Międzynar Symp Apiter, Wyd Pol Zw Pszczel, Kraków – Kamianna 1986; 175. 29. Krasnodębski J, Scheller S, Suchy H. Zastosowanie etanolowego ekstraktu propolisu (EEP) w leczeniu stanów zapalnych pochwy oraz stanów po elektrokoagulacji nadżerek szyjki macicy. Gin Pol 1986; 57: 471. 30. Wojtyś A Pabian W. Ocena gojenia się zmian patologicznych na szyjce macicy po zabiegu kriokonizacji w zależności od zastosowania gałek dopochwowych z propolisem firmy Apipol-Farma. Praca wykonana na zlecenie Przedsiębiorstwa Pszczel-Farm Apipol-Farma Sp. z o.o., Myślenice 1994. 31. Stojko R, Stojko A. Apitherapy in gynaecology as a treatment for endocervical ectopy. The XXXIIIrd. Int Apicult Congr Apimondia, Beijing (Chiny) 1993; 487. 32. Stojko R, et al. Use of apitherapeutics in the treatment of cervical leucoplakia. XXXIVrd Int Apicult Congr Apimondia, Lousanne (Szwajcaria) 1995; 404. 33. Miód i inne produkty pszczele. Globulki propolisowe 3,0. Ulotka informacyjna firmy Pasieka Barć im Ks Dr H Ostacha, Kamianna. 34. Vademecum apiterapii. Gałki z propolisem. Wyd Przeds Pszczel-Farm Apipol-Farma Sp. z o.o. Myślenice 2007; 13. 35. Leki z pszczelej apteki. Ulotka informacyjna firmy Bartpol, Poznań 2004. 36. Sitarska E. Propolis jako lek. Wiad Ziel 1982; Nr 1-2:15. 37. Meresta L. Propolis – jego skład i działanie. Wyd L Meresta, Lublin 1992; 21. 38. Gala J. Miód i produkty pszczele w profilaktyce i leczeniu. Intermedlex, Kraków 1994; 128. 39. Krzyszkowska B. Zdrowie z ula. Agencja Wyd-Usług Emilia, Kraków 1995; 68. 40. Kędzia B. Hołderna-Kędzia E. Leczenie produktami pszczelimi. PWRiL, Warszawa 1994; 153. 41. Kędzia B. Hołderna-Kędzia E. Produkty pszczół w medycynie. Wyd Spółdz Pszczel Apis, Lublin 1996; 85. 42. Kora M. Zielona medycyna. Apiterapia, homeopatia, ziołolecznictwo. Ofic Wyd Eko-Vital, Warszawa 1995; 244. 43. Jośko F. Pszczoły leczą. Agencja Wyd-Usług Emilia, Kraków 1997; 51. 44. Ellnain-Wojtaszek M. Produkty pszczele – cenne leki medycyny naturalnej. Wyd Sądecki Bartnik, Nowy Sącz 1998; 97. 45. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Produkty pszczele w profilaktyce i lecznictwie. Wyd. Duszp Roln, Włocławek 2000; 85. 46. Kędzia B. Próby stosowania etanolowego ekstraktu z propolisu (EEP) w schorzeniach proktologicznych i położniczych. Now Lek 2001; 70:163. 47. Jośko F, Gala J. Pszczoły i ich lecznicze produkty. Wyd Sądecki Bartnik, Nowy Sącz 2003; 83. 48. Kędzia B, Hołderna-Kędzia E. Produkty pszczół w terapii. Zagadnienia wybrane. Wyd Fund Humana Divinis, Toruń 2005; 81. 49. Tadżibajew TT, Areszew WI. Opyt leczenija niekotorych zabolewanij kożi propolisowoj mazju. Med Zh Uzbek 1965; Nr 8:70. 50. Fedorow WO, et al. Primienenie propolisa pri leczenii ran promieżnosti i analnogo kanała. Khirurgia 1975; Nr 12:44. 51. Martynowa TI, Dulcew JW. Primienienie preparatow propolisa w proktologii. W: Cennyj produkt pczełowodstwa: propolis (Red. V. Harnaj). Izd Apimondia, Bucharest 1987; 162. 52. Pieszczanskij AN. Koncentrat propolisa. Trudy Mieżdunarodnogo Sympozjuma po primienieniu produktow pczełowodstwa w medicinie i weterinarii. Izd Apimondia, Bucharest 1972; 132. 53. Poczinok WJ, Pieszczanskij AN. O niektórych swojstwach propolisa. Pczełowodstwo 1976; Nr 7:41. 54. Kotelnikow WP. Primienienie propolisa w medicinie. Feldszer i Akuszerka 1989; Nr 5:46. 55. Gorczakow DA, Sierżantow GI. K leczeniju uretritow i uretroprostatitow. X Nauczno-Prakticzeskaja Konferencija po apiterapii w Rjazani (referaty dokładow). Pczełowodstwo 2002; Nr 7:59. 56. Iliescu NV, (Red.) Apitherapy today. Izd Apimondia, Bucharest 1976; 81. 57. Donadieu Y. La propolis. Therapeutique naturelle. Librarie Meloine SA Editeur, Paris 1979; 37. 58. Popescu F. Research regarding the propolis suppositories – Miprosept. Romania Apicola 1991; Nr 8:13. 59. Gersz T, et al. Antiseptic preparation in the form of suppositories. Pol PL 126, 331 (Wrocławskie Zakłady Zielarskie Herbapol), wg: CA 1987; 107, Nr 16:141108f. 60. Czopki propolisowe 5%. Ulotka informacyjna firmy Kamiańska Pasieka Barć, Kamianna. 61. Miód i inne produkty pszczele. Zastosowanie i sposoby użycia. Ulotka informacyjna firmy Pasieka Barć im Ks Dr H Ostacha – mgr inż E i J Nowak, Kamianna. 62. Wybierz naturę! Ulotka informacyjna Przeds Pszczel-Farm Apipol-Farma Sp. z o.o., Myślenice. 63. Miodowy miesiąc przez cały rok. Ulotka informacyjna firmy Bartpol, Poznań. 64. Sprawozdanie z pracy badawczej dla firmy Bartpol pt. Badanie przedkliniczne czopków przeciw hemoroidom – Propolis (czopków z kitem pszczelim). Katedra i Zakład Fizjologii AM, Poznań 1993. 65. Hartwich A, Legutko J, Wszołek J. Propolis – właściwości i zastosowanie u pacjentów leczonych z powodu niektórych schorzeń chirurgicznych. Przegl Lek 2007; 57:191. 66. Kędzia B. Wykorzystanie propolisu i miodu w zakażeniach. III Międzynar Konf Nauk-Szkol Farm, Mat Konf, Kraków 2007. 67. Hołderna-Kędzia E, Kędzia B. Leki z pasieki. Miód, pyłek kwiatowy i pierzga, propolis, mleczko, jad, wosk. Wyd Duszpast Roln, Włocławek 2005; 71. 68. Tang JX, Li S-Y. Clinical study on the compound embolistic hemorrhoidlysis of propolis to treat the internal hemorrhoid. The XXXIIIrd Intern Apicult Congr, Beijing 1993; 489. 69. Gonzales-Guerra A, Bernal-Mendoz R. Propoleos un camino hacia la salud. Pablo de la Torriente, Hawana (Kuba) 1997; 86. 70. Roman S., Nuestras experiencias acerca de los efectos de los productos apicolas en el tratamiento del adenoma de prostate. II Int Symp Apither, Apimondia, Bucharest 1976; 334:71. 71. Jegorow NA, Sinjakow AF. Swiecza żizni protiw prostatita i adenomy. Pczełowodstwo 2004; 6:53
otrzymano: 2007-12-19
zaakceptowano do druku: 2008-01-15

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel. (061) 665-95-40, fax: 665-95-51
e-mail: bognao@o2.pl

Postępy Fitoterapii 1/2008
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii

Zamów prenumeratę

Serdecznie zapraszamy do
prenumeraty naszego czasopisma.

Biuletyn Telegram*

W celu uzyskania najnowszych informacji ze świata medycyny oraz krajowych i zagranicznych konferencji warto zalogować się w naszym
Biuletynie Telegram – bezpłatnym newsletterze.*
*Biuletyn Telegram to bezpłatny newsletter, adresowany do lekarzy, farmaceutów i innych pracowników służby zdrowia oraz studentów uniwersytetów medycznych.
Strona główna | Reklama | Kontakt
Wszelkie prawa zastrzeżone © 1990-2014 Wydawnictwo Medyczne Borgis Sp. z o.o.
Chcesz być na bieżąco? Polub nas na Facebooku: strona Wydawnictwa na Facebooku
polityka cookies