Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2008, s. 47-58
*Bogdan Kędzia
Skład chemiczny i adaptogenne działanie pszczelego pyłku kwiatowego. Cz. I. Skład chemiczny
CHEMICAL COMPOSITION AND ADAPTOGENIC ACTIVITY OF HONEYBEE – COLLECTED POLLEN. PART I. CHEMICAL COMPOSITION
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: dr hab. n. med. Przemysław M. Mrozikiewicz
Summary
The honeybee – collected pollen contains in highest amounts: sugars (33.7%), total proteins (23.9%) and cellulose (22.4%). In lower amount are present: water (9.5%), total lipids (5.4%), bioelements (1.3%), phenolic compounds (1.2%) and vitamins (0.2%). The total amount of above mentioned components is 97.6%. For this reason it could be assumed, that 70% of substances being present in honeybee pollen (excluding water and cellulose) show the biological activity, which could be used succesfully for diet supplementation. This product is characterized especially by a strong adaptogenic activity.
Skład chemiczny
Pyłek kwiatowy, zebrany z kwiatów roślin zielnych i drzew, pszczoły mieszają z niewielką ilością śliny lub nektaru i w postaci obnóży przenoszą do ula w koszyczkach znajdujących się na tylnej parze nóg. Pyłek w formie obnóży pozyskuje się za pomocą poławiaczy pyłku i po wysuszeniu stanowi on surowiec farmaceutyczny, spożywczy lub kosmetyczny. Do celów użytkowych obnóże rozdrabnia się i wykorzystuje m.in. do wytwarzania tabletek, kapsułek i granulatów, a także sporządza z niego wyciągi alkoholowe, głównie zagęszczone.
Pyłek kwiatowy, często nazywany pszczelim pyłkiem kwiatowym lub pyłkiem pszczelim, z tego względu, że zbierany jest przez pszczoły, a nie w sposób mechaniczny przez człowieka, jest dość zróżnicowanym produktem pochodzenia roślinnego, bogatym w substancje biologicznie aktywne.
W ziarnach pszczelego pyłku kwiatowego, pochodzącego z różnych gatunków roślin, stwierdzono ponad 250 substancji. Do zasadniczych grup substancji zalicza się białka i aminokwasy, lipidy i kwasy tłuszczowe, cukry, związki fenolowe, witaminy i biopierwiastki.
Pyłek kwiatowy charakteryzuje się zróżnicowanym składem chemicznym. Dla przykładu obnóże pszczele zebrane wiosną dość znacznie różni się zawartością aminokwasów w porównaniu do obnóża zebranego przez pszczoły latem. Zróżnicowana jest wyraźnie zawartość karotenoidów i witaminy C w obnóżach pochodzących z różnych roślin zbieranych przez pszczoły w tej samej porze roku, nawet od 30 do 400-krotnie. Poza tym odmienny jest także skład chemiczny pyłku pochodzącego z tych samych gatunków roślin, rosnących w różnych strefach klimatycznych (1).
Postanowiono dokonać przeglądu składu chemicznego pyłku kwiatowego opierając się na dostępnym piśmiennictwie krajowym i zagranicznym.
Białka i aminokwasy
Białko ogólne
Zawartość białka ogólnego w pyłku kwiatowym waha się od 13,2 do 33,1 (średnio 23,9%) (1-16). Jak wykazały badania Wachoniny i Bodrowej (4) pyłek pozyskiwany z jednego ula w trzech kolejnych miesiącach sezonu jesiennego prawie wcale nie różnił się zawartością białka ogólnego; i tak w lipcu średnia zawartość białka wynosiła 24,2, w sierpniu 23,7 i we wrześniu 24,2% w odniesieniu do suchej masy tego produktu. Natomiast pomiędzy zawartością białka ogólnego w pyłku kwiatowym pochodzącym z różnych roślin występowały duże różnice. Jak podaje Dobrovoda (7) w pyłku rzepaku i orzecha laskowego stwierdzono obecność ponad 50% białka ogólnego, natomiast w pyłku z kukurydzy i sosny zaledwie 14% białka. Do produktu bogatego w białko Szemietkow i wsp. (12) zaliczają pyłek ze śliwy, brzoskwini, dziurawca, koniczyny białej i łąkowej, gorczycy czarnej, eukaliptusa, facelii, jasnoty białej i chabra bławatka. Istotne jest jednak to, że średnia zawartość białka ogólnego w pyłku wielokwiatowym, pochodzącym z różnych, nawet odległych rejonów świata jest bardzo podobna. Badania Szczęsnej i Rybak-Chmielewskiej (14) wskazują, że wartości te dla pyłku polskiego wynoszą 20,7, pyłku hiszpańskiego 17,0, koreańskiego 20,7 i chińskiego 23,7%. Według Almeida-Muradian i wsp. (17) w pyłku kwiatowym brazylijskim zawartość białka wynosi średnio 21,4%.
Z kolei Syrocka i Zalewski (9) stwierdzili, że w białku pyłku kwiatowego znajdują się następujące frakcje: albuminy (35,4% w odniesieniu do całości białka), globuliny (18,9%), gluteliny (18,6%), prolaminy (21,8%) i inne białka (m.in. enzymy – 5,3%).
Aminokwasy
Ogólna zawartość aminokwasów w pyłku kwiatowym zarówno pochodzących z białka, jak i wolnych (niezwiązanych), mieści się w granicach od 10,2 do 26,3% (średnio 17,6%) (1, 5, 7, 16-20).
Dotąd z pyłku kwiatowego wyizolowano 19 aminokwasów (13), jednak we wszystkich próbkach pyłku zawsze występuje 18 aminokwasów (1, 2, 7, 15, 18-20), a mianowicie: kwas asparaginowy, treonina, seryna, kwas glutaminowy, prolina, glicyna, alanina, walina, metionina, izoleucyna, leucyna, tyrozyna, fenyloalanina, histydyna, lizyna, arginina, cystyna i tryptofan.
W największej ilości w pyłku kwiatowym występują aminokwasy: kwas asparaginowy (średnio 2,10%), kwas glutaminowy (średnio 2,04%), prolina (średnio 1,72%) i leucyna (średnio 1,42%) (1, 5, 7, 19, 20) (ryc. 1). W większych ilościach spotyka się także lizynę i glicynę (średnio 1,16%), alaninę (średnio 1,12%) oraz argininę, serynę, walinę, treoninę i fenyloalaninę (w granicach 1,02-1,09%) (1, 5, 7, 19, 20).
Ryc. 1. Aminokwasy występujące w największych ilościach w pyłku kwiatowym.
W pyłku kwiatowym występują wszystkie aminokwasy egzogenne, to znaczy takie, które muszą być dostarczone do organizmu wraz z pożywieniem. Zalicza się do nich fenyloalaninę, izoleucynę, leucynę, lizynę, metioninę, treoninę, tryptofan i walinę. Ludzie i zwierzęta nie mają możliwości ich syntetyzowania ani magazynowania. Poza tym w pyłku kwiatowym znajdują się także dwa inne aminokwasy – arginina i histydyna, które uważa się za względnie egzogenne. A zatem pyłek kwiatowy zawiera wszystkie aminokwasy niezbędne do budowy białka ludzkiego.
Opierając się na danych Tichonowa (1), Donadieu (5), Dobrovody (7) i Szczęsnej (19) można stwierdzić, że zawartość aminokwasów egzogennych i względnie egzogennych w pyłku kwiatowym wynosi średnio 8,6%. W odniesieniu do wszystkich aminokwasów zawartych w pyłku kwiatowym (16,9%) jest to wartość 50,7%. Z tego można wnioskować, że ponad połowa zawartości aminokwasów występujących w pyłku kwiatowym przypada na aminokwasy egzogenne i względnie egzogenne. Według Szczęsnej i Rybak-Chmielewskiej (15) niezbędne aminokwasy występują w pyłku kwiatowym w około 36%.
Poza aminokwasami związanymi ze strukturami białkowymi występującymi w pyłku kwiatowym, w produkcie tym znajdują się także wolne aminokwasy. Zorja i wsp. (21) w pyłku ukraińskim oznaczyli około 6% wolnych aminokwasów. Natomiast w pyłku kwiatowym uzyskanym przez Mondal i wsp. (22) z 9 roślin indyjskich zawartość wolnych aminokwasów wahała się od 0,65 do 4,0%, przy czym ze wszystkich próbek pyłku wyizolowano prolinę i kwas aminomasłowy, a z większości próbek kwas asparaginowy.
Kwasy nukleinowe
W pyłku kwiatowym wykryto obecność kwasów nukleinowych (6, 12). Odgrywają one dużą rolę w przekazywaniu cech dziedzicznych oraz regulacji ważnych procesów syntezy w organizmie. W jądrach komórek pyłku o charakterze generatywnym stwierdzono przewagę kwasu dezoksyrybonukleino-wego (DNA), a w jądrach komórek pyłku o charakterze wegetatywnym przewagę kwasu rybonukleinowego (RNA). Poza wolnymi kwasami rybonukleinowymi w pyłku kwiatowym występują także nukleoproteidy – białka proste (histony, protaminy, albuminy i globuliny) związane z kwasami rybonukleinowymi. Poczinkowa (11) podaje, że pyłek kwiatowy zawiera od 0,60 do 4,87% kwasów nukleinowych.
Enzymy
W pyłku kwiatowym występują liczne enzymy – substancje białkowe katalizujące przebieg reakcji syntezy i rozkładu wielu substancji metabolicznych. Według Szapiro i wsp. (6) oraz Szemietkowa i wsp. (12) do najważniejszych enzymów zalicza się α- i β-amylazy – katalizujące rozszczepienie skrobii, glikogenu i substancji pokrewnych, inulazę – katalizującą proces rozpadu inuliny, celulazę – hydrolizującą celulozę (błonnik), sacharozę (inwertazę) – uczestniczącą w procesie rozszczepiania sacharozy do glukozy i fruktozy, lipazy i fosfolipazy – katalizujące rozszczepianie lipidów i fosfatydów oraz proteazy i peptydazy – działające na białka i peptydy. Iannuzzi (13) podaje, że w pyłku kwiatowym występuje ponad 100 enzymów, przy czym najliczniej reprezentowane są hydrolazy, oksydoreduktazy, transferazy, liazy i izomerazy. Większość enzymów obecnych w pyłku kwiatowym pochodzi z materiału roślinnego, jednak występują w nim także enzymy będące składnikami wydzieliny gruczołow ślinowych i gardzielowych pszczół (1, 11).
Do ważnych enzymów pyłku kwiatowego, znajdujących znaczenie praktyczne należą zgodnie z Tichonowem i wsp. (1): inwertaza, amylazy i lipaza. Aktywność tych enzymów w pyłku kwiatowym pochodzącym z gryki, lipy, kasztanowca, rzepaku, mniszka, koniczyny, facelii i gorczycy wynosi: dla inwertazy średnio 9,4 mmola/l, dla amylaz średnio 0,11 mmola/l i dla lipazy średnio 1,18 mmola/l. Zainteresowanie naukowców budzi również enzym o nazwie fitaza alkaliczna, który z kwasu fitynowego uwalnia jony fosforowe, co stawia pyłek kwiatowy w rzędzie wartościowych suplementów żywnościowych (23).
Lipidy i kwasy tłuszczowe
Lipidy całkowite
Na podstawie badań wielu autorów można stwierdzić, że zawartość substancji lipidowych w pyłku kwiatowym mieści się w granicach 0,16-14,0% (średnia zawartość wynosi 5,41% (6, 7, 13-15, 17, 24). Do najbogatszych w substancje lipidowe zalicza się pyłek z mniszka i czarnej gorczycy (powyżej 10%) (6). Z kolei nieznaczne ilości tych substancji znajdują się w pyłku kukurydzianym i z orzecha laskowego (poniżej 1%) (7).
Lipidy są pojęciem dość szerokim. Z punktu widzenia aktywności biologicznej pyłku kwiatowego wyróżnia się: kwasy tłuszczowe (nasycone i nienasycone, w tym niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe – NNKT), fosfolipidy i fitosterole.
Kwasy tłuszczowe
Iannuzzi (13) podaje, że w pyłku kwiatowym występuje 13 kwasów tłuszczowych: 9 kwasów nasyconych (kapronowy, kaprylowy, kaprynowy, laurynowy, mirystynowy, palmitynowy, stearynowy, arachidowy i behenowy) oraz 4 kwasy nienasycone (palmitooleinowy, oleinowy, α-linolenowy i arachidonowy).
Seppänen i wsp. (25) w pyłku kwiatowym oznaczyli zawartość 6 kwasów tłuszczowych. Wśród kwasów nasyconych znajdowały się: kwas mirystynowy (0,2%), kwas stearynowy (2,2%) i kwas palmitynowy (25,1%) (ryc. 2). Natomiast kwasy nienasycone były reprezentowane przez kwas oleinowy (1,5%), linolowy (5,4%) i α-linolenowy (65,7%) (ryc. 2). Zawartość poszczególnych kwasów odnoszono do puli tych związków obecnej w wyciągu z pyłku kwiatowego, otrzymanego za pomocą rozpuszczalników organicznych. Okazało się, że kwasy nienasycone znajdowały się w przewadze (75,2%) w porównaniu do kwasów nasyconych (28,2%). Wzajemny stosunek tych grup związków wynosił 2,67.
Ryc. 2. Kwasy tłuszczowe występujące w największych ilościach w pyłku kwiatowym.
Z kolei Manning (26) stwierdził występowanie w pyłku kwiatowym 10 kwasów tłuszczowych. Zawartość kwasów nasyconych w wyciągach z pyłku kwiatowego 46 roślin oblatywanych przez pszczoły kształtowała się następująco: kwas dekanowy (średnio 1,3%), kwas dodekanowy (średnio 1,5%), kwas mirystynowy (średnio 6,3%), kwas palmitynowy (średnio 20,6%), kwas stearynowy (średnio 5,3%), kwas arachidowy (średnio 1,1%) i kwas behenowy (średnio 1,8%). Zawartość kwasów nienasyconych przedstawiała się jak następuje: kwas oleinowy (średnio 18,5%), kwas linolowy (średnio 17,2%) i kwas α-linolenowy (średnio 20,8%). Suma zawartości kwasów nienasyconych wynosiła 56,6%, a kwasów nasyconych 37,7%, a ich wzajemny stosunek kształtował się na poziomie 1,50.
Najnowsze i najlepiej udokumentowane badania przeprowadziła Szczęsna (24). We frakcji kwasów tłuszczowych autorka stwierdziła występowanie 9 kwasów, w tym 6 kwasów nasyconych: mirystynowego, palmitynowego, stearynowego, arachidowego, behenowego i lignocerynowego. Ich ogólna zawartość wynosiła 30,2%. Ponadto wykryła ona 3 kwasy nienasycone: oleinowy, linolowy i α-linolenowy w łącznej ilości 64,4%. Wzajemny stosunek kwasów nienasyconych i nasyconych wynosił 2,13.
Kędzia i wsp. (32, 33) w wyciągach z pyłku kwiatowego wykryli kwasy nasycone – palmitynowy i stearynowy (łącznie w ilości 18%) oraz kwasy nienasycone – oleinowy, linolowy i α-linolenowy (łącznie w ilości 24,2%). Dominowały kwasy: palmitynowy (16,8% i α-linolenowy (24,2%).
Dalsze badania wykazały, że kwasy tłuszczowe w wyciągach z pyłku kwiatowego polskiego, koreańskiego i chińskiego nie różnią się specjalnie, ani pod względem jakościowym, ani pod względem ilościowym. W podsumowaniu badań można było stwierdzić, że w pyłku kwiatowym pochodzącym z różnych rejonów świata dominowały następujące kwasy tłuszczowe: α-linolenowy (średnio 43,7%), palmitynowy (średnio 28,3%), linolowy (średnio 12,8%) i oleinowy (średnio 3,8%). A zatem w puli kwasów tłuszczowych przeważają kwasy nienasycone, a wśród nich kwas α-linolenowy. Badania Kołoczek i wsp. (38) wykazały, że w pyłku kwiatowym znajduje się od 3,6 do 4,0% kwasów tłuszczowych (średnio 3,8%), w tym od 2,3 do 3,1% NNKT (średnio 2,7%).
Jest to bardzo ważne spostrzeżenie, ponieważ izomery cis kwasu linolowego i linolenowego wykazują szczególne znaczenie żywieniowe. Określane są one mianem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) i muszą być do organizmu człowieka dostarczane z zewnątrz wraz z pożywieniem. NNKT są niezbędne do budowy błon komórkowych, zapewniają ich prawidłowe funkcjonowanie, zapobiegają zakrzepom krwi w naczyniach, obniżają ciśnienie tętnicze krwi i poziom cholesterolu w surowicy krwi. Biorąc pod uwagę to, że we frakcji lipidowej pyłku kwiatowego kwasy tłuszczowe stanowią większość, można przyjąć, że pyłek kwiatowy jest bogatym źródłem NNKT.
Fosfolipidy
W pyłku kwiatowym znajduje się od 1,40 do 1,65% fosfolipidów (6). Wśród nich występują fosfatydylo-cholina (lecytyna) (ryc. 3), fosfatydyloetanoloamina (kefalina) oraz fosfatydyloinozytol (mio-inozytol) (1, 6, 12). Według Kołoczek i wsp. (38) w pyłku kwiatowym występuje średnio 0,50% fosfolipidów. Związki te wchodzą w skład błon komórkowych i wybiórczo regulują przenikanie substancji do komórek, odgrywając w ten sposób bardzo ważną rolę w przemianach metabolicznych.
Ryc. 3. Fosfatydylocholina (lecytyna).
Wymienione substancje jako czynniki lipotropowe hamują odkładanie lipidów w hepatocytach, zabezpieczając organizm przed hepatozą (czynnościowym zaburzeniem wątroby), a tym samym przed rozwojem miażdżycy.
Fitosterole
Pyłek kwiatowy odznacza się także wysoką zawartością fitosteroli (0,6-1,6%) (1, 6, 12). We frakcji sterolowej stwierdzono obecność β-sitosterolu (ryc. 4), kampesterolu (1, 27). Z innych steroli warto wymienić 24-metylenocholesterol, izofukosterol i brassikosterol (1, 27).
Ryc. 4. β-Sitosterol (fitosterol).
Obecność β-sitosterolu w pyłku kwiatowym, antagonisty cholesterolu, może wspomagać przeciwmiażdżycowe działanie tego produktu pszczelego.
Dzięki obecności fitosteroli pyłek kwiatowy wykazuje działanie estrogenne, stymulując procesy tworzenia i dojrzewania komórek jajowych u zwierząt i ludzi.
Cukry
Ogólna zawartość
W pyłku kwiatowym występują zarówno cukry proste, jak i cukry złożone (polisacharydy). Oznaczone wspólnie pozwalają na określenie tzw. ogólnej zawartości cukrów. Przegląd piśmiennictwa (1, 5-7, 10, 12-16, 28, 29) wskazuje, że w pyłku kwiatowym znajduje się od 21,4 do 41,6% cukrów (średnio 33,7%). Dobrovoda (7) podaje, że w pyłku sosnowym zawartość cukrów wynosiła ponad 30%, natomiast w pyłku makowym tylko około 12%. Z kolei Szczęsna (29) w pyłku chińskim wykryła 26,9% cukrów, a w pyłku koreańskim aż 48,4% tych związków. Stąd wniosek, że ogólna zawartość węglowodanów w pyłku kwiatowym może ulegać dużym wahaniom w zależności od rośliny z której pszczoły zbierają pyłek, jak i od kraju pochodzenia pyłku.
Cukry redukujące
Cukry o charakterze hydroksyaldehydów i hydroksyketonów mają zdolności redukujące (m.in. redukują sole miedzi w środowisku alkalicznym i stąd zwane są cukrami redukującymi. Do takich cukrów, które występują w pyłku kwiatowym należą: fruktoza, glukoza, maltoza i turanoza (ryc. 5).
Ryc. 5. Cukry redukujące występujące w największej ilości w pyłku kwiatowym.
W pyłku kwiatowym cukry redukujące występują w ilości od 20,8 do 40,4% (średnio 25,6%) (10, 13-15, 29). Wśród nich w największej ilości występuje fruktoza (średnio w 20,3%) oraz glukoza (średnio w 15,5%) (12, 28, 29). Wzajemny stosunek fruktozy do glukozy (F/G) wynosi średnio 1,29 (12, 14, 15, 29).
Maltoza występuje w pyłku kwiatowym średnio w 2,2%, a turanoza średnio w 0,3% (28, 29).
Cukry nieredukujące
Do cukrów prostych nieredukujących zalicza się występującą w pyłku kwiatowym sacharozę i trehalozę. Średnia zawartość sacharozy kształtuje się na poziomie 4,1% (1, 6, 28, 29), a trehalozy na poziomie 0,4% (29).
Cukry złożone
Informacje na ten temat są dość skąpe. Dobrovoda (7) i Kalinina (16) wspominają o występowaniu w pyłku kwiatowym takich polisacharydów jak dekstryny, skrobia, celuloza i pollenina (składnik zewnętrznej okrywy ziarna pyłku – egzyny). Szczęsna (29) podaje, że według różnych autorów zawartość skrobi w pyłku kwiatowym może wahać się od 2 do 17%.
Bouveng (30) stwierdził, że w wewnętrznej okrywie ziarna pyłku (intynie) sosny górskiej ( Pinus mugo) występuje glikoproteina zwana arabinogalaktanem. Duże ilości tego cukru złożonego (ponad 20%) stwierdzono ponadto w pyłku trawy o nazwie tymotka ( Phleum pratense) (31).
Związki fenolowe i triterpenowe
W pyłku kwiatowym występują liczne związki fenolowe, do których zalicza się flawonoidy, leukoantocyjanidyny, katechiny i kwasy fenolowe, a także związki triterpenowe, kanabinoidy i alkaloidy pirolizydynowe.
O ile związki fenolowe występujące w pyłku kwiatowym wykazują szerokie spektrum działania biologicznego na organizm, m.in. wzmacniające naczynia włosowate, przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe, ochraniające przed promieniowaniem jonizującym, przeciwutleniające, żółciopędne, moczopędne, przeciwnowotworowe i inne, to kanabinoidy i alkaloidy pirolizydynowe działają szkodliwie na organizm. Pierwsze z nich działają głównie halucynogennie, a drugie uszkadzają tkankę wątrobową i wywołują nowotwory.
Flawonoidy
Charakterystyczną cechą pyłku kwiatowego jest występowanie w nim związków flawonoidowych w połączeniu z cukrami, w tak zwanej formie glukozydowej. W polskim (32), słowackim (7), białoruskim (6) i meksykańskim (36) pyłku kwiatowym często występuje rutyna (rutozyd), to jest 3-rutynozyd kwercetyny (ryc. 6).
Ryc. 6. Rutyna (3-rutynozyd kwercetyny).
Ogólna zawartość flawonoidów (zarówno form glukozydowych, jak i aglikonów) mieści się w pyłku kwiatowym w dość szerokich granicach. Szapiro i wsp. (6) podają zakres od 0,15 do 2,60% (średnio 1,1%), Kędzia i wsp. (32) podają zakres od 0,21 do 0,29% (średnio 0,25%), a Campos i wsp. (34) zakres od 0,08 do 2,79% (średnio 0,83%).
Szapiro i wsp. (6) z Białorusi najmniej flawonoidów wykryli w pyłku kwiatowym pochodzącym z gryki, wierzby i mniszka (<0,5%), a najwięcej w pyłku pozyskiwanym z koniczyny, gruszy i tawuły (>1,8%). Z kolei Campos i wsp. (34) wykryli w pyłku roślin pochodzących z Portugalii i Nowej Zelandii, takich jak Knightia excelsa, Ulex europeus, Ixerba brexioides i Raphanus raphanistrum poniżej 0,5% flawonoidów, natomiast w Eucalyptus globulus ich zawartość osiągała poziom 2,8%.
Poza 3-rutynozydem kwercetyny, spotyka się także inne pochodne glukozydowe tego aglikonu, a mianowicie 3-O-glukozyd kwercetyny, 3,7-O-diglukozyd kwercetyny (6) oraz 3-soforozyd kwercetyny (36, 37). Z innych połączeń glukozydowych warto wymienić: 7-O-glukozyd apigeniny (32, 36), 6,8-di-O-glukozyd apigeniny (36), 7-O-glukozyd luteoliny (36), 7-O-β-D-glukozyd genisteiny (6, 36), 3-O-soforozyd kemferolu (35, 37), 3-O-glukopiranozyd kemferolu (astragalina) (6), 3-O-glukozyd kemferolu (6), 3-O-ramnoglukozyd kemferolu (6), 3-rutynozyd kemferolu (6), 3-O-glukozyd izoramnetyny (6), 3-rutynozyd izoramnetyny (6) oraz 3-O-ramnoglukozyd izoramnetyny (6).
Wśród niekiedy występujących w pyłku kwiatowym samych aglikonów, wymienia się kwercetynę, kemferol, 6-metylokemferol i luteolinę (6, 32, 38).
Leukoantocyjanidyny i katechiny
Dane na temat zawartości tych związków w pyłku kwiatowym podają badacze białoruscy (6) i ukraińscy (1). Badania obejmujące pyłek kwiatowy pozyskany z 25 roślin pyłkodajnych dla pszczół wskazują, że leukoantocyjanidyny występują w nim w granicach 0,08-0,77% (średnio 0,27%). Najmniej tych związków stwierdzono w pyłku z tawuły i łubinu żółtego (<0,1%), najwięcej w pyłku z chabra bławatka i koniczyny łąkowej (>0,5%).
Katechiny występowały w pyłku kwiatowym w mniejszych ilościach, a mianowicie w granicach od 0,04 do 0,16% (średnio 0,09%). Najmniej omawianych związków stwierdzono w pyłku z mniszka lekarskiego i koniczyny łąkowej (<0,05%), a najwięcej w pyłku z łubinu żółtego i tawuły (>0,12%).
Kwasy fenolowe
Dane Szapiro i wsp. (6) wskazują, że w pyłku kwiatowym pochodzącym z 25 roślin pyłkodajnych dla pszczół stwierdzono od 0,06 do 0,80% kwasów fenolowych (średnio 0,19%). Wśród nich wykryto głównie kwas chlorogenowy (ryc. 7) (wraz z izomerami izo- i neo-), oraz kwasy: p-kumarowy i ferulowy. Najmniej kwasów fenolowych występowało w pyłku z rdestu wężownika, lucerny siewnej i chabra bławatka (<0,08%), a najwięcej w pyłku z wiśni zwyczajnej oraz wierzby iwy i wierzby kruchej (>0,4%).
Ryc. 7. Kwas chlorogenowy.
Kędzia i wsp. (32, 33) w etanolowych wyciągach z pyłku kwiatowego również stwierdzili obecność kwasów: chlorogenowego, izochlorogenowego i neochlorogenowego. Natomiast Kołoczek i wsp. (38) w wyciągach etanolowych z pyłku kwiatowego wykryli obecność kwasu ferulowego.
W pyłku meksykańskiej rośliny Ranunculus petiolaris (36) znaleziono pochodną kwasu galusowego, a w pyłku brazylijskim trzy pochodne kwasu p-kumarowego (39).
Związki triterpenowe
Szapiro i wsp. (6), Szemietkow i wsp. (12) oraz Tichonov i wsp. (1) donoszą o występowaniu w pyłku kwiatowym związków triterpenowych. Najczęściej są to wielopierścieniowe kwasy organiczne i alkohole, a także produkty ich glikozydacji.
Związki triterpenowe, głównie kwas ursolowy i oleanolowy, stwierdzono w pyłku kwiatowym pozyskanym z łubinu żółtego, koniczyny łąkowej, wierzby iwy, mniszka lekarskiego, jabłoni, gryki zwyczajnej i chabra bławatka (6).
Charakteryzują się one różnorodnym działaniem biologicznym, m.in. podwyższają odporność organizmu na niekorzystne warunki środowiska zewnętrznego (działanie adaptogenne), uszczelniają naczynia włosowate, rozszerzają naczynia wieńcowe, wykazują działanie przeciwzapalne i przeciwnowotwo-rowe. Związki triterpenowe pyłku kwiatowego nie zostały dotąd szerzej przebadane.
Kanabinoidy
Ross i wsp. (37) z pyłku kwiatowego uzyskanego z konopi siewnych ( Cannabis sativa) wyizolowali i zidentyfikowali 16 kanabinoidów. Jest to grupa związków o zbliżonej budowie chemicznej i zróżnicowanym działaniu farmakologicznym. Dla przykładu Δ9-tetrahydrokanabinol wykazuje właściwości halucynogenne, a kanabinochromen działa uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy.
Autorzy nie podają w jakiej ilości kanabinoidy występowały w pyłku kwiatowym z konopi, jednak w puli tych związków w największej ilości obecny był Δ9-tetrahydrokanabinol (81%), a w mniejszej kanabinochromen (8,3%), kanabinol (3,6%) i kanabigerol (3,4%).
Alkaloidy pirolizydynowe
Związki te są pochodnymi pirolizydyny. W większości wykazują działanie hepatotoksyczne i rakotwórcze. Ich obecność w pyłku kwiatowym jest więc zjawiskiem niepokojącym ze względu na ich szkodliwe oddziaływanie na organizm ludzi i zwierząt.
Boppre i wsp. (40) wykryli alkaloidy pirolizydynowe w pyłku kwiatowym pozyskanym ze żmijowca zwyczajnego ( Echium vulgare). Zawartość tych związków w pyłku ze żmijowca mieściła się w granicach 0,8-1,4%. W największej ilości w puli alkaloidów pirolizydynowych stwierdzono N-tlenek echiwulgaryny (83,5%) (ryc. 8).
Ryc. 8. N-Tlenek echiwulgaryny (alkaloid pirolizydynowy).
Okazuje się, że nie jest to zjawisko odosobnione. Obecność alkaloidów pirolizydynowych stwierdzono w miodzie amerykańskim, do którego przedostały się one wraz z pyłkiem kwiatowym wytwarzanym przez Senecio jacobea (w ilości 0,03-0,39 ?g/100 g), a także w miodzie australijskim, do którego zostały wprowadzone wraz z pyłkiem kwiatowym wytwarzanym przez Echium plantagineum (w ilości 0,05-0,19 ?g/100 g) (41). Istnieje także możliwość występowania alkaloidów pirolizydynowych w pyłku kwiatowym pochodzącym z ogórecznika lekarskiego ( Borago officinalis), ponieważ roślina ta wytwarza omawiane związki. Niebezpieczeństwo intoksykacji organizmu człowieka przez alkaloidy pirolizydynowe za pośrednictwem pyłku kwiatowego jest więc realne, ponieważ zarówno żmijowiec zwyczajny, jak i ogórecznik lekarski należą do roślin miododajnych i pyłkodajnych dla pszczół (42, 43).
Witaminy
Dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania organizm ludzki wymaga dostarczenia witamin, które wprowadzane są do niego z zewnątrz wraz z pożywieniem. Witaminy stanowią grupę związków o różnej budowie chemicznej. Ze względu na dużą różnorodność tych związków, dzieli się je na rozpuszczalne w wodzie i rozpuszczalne w tłuszczach. Witaminy głównie wytwarzane są przez rośliny. Pyłek kwiatowy jest ich bogatym źródłem.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie
Do tej grupy zalicza się przede wszystkim występujące w pyłku kwiatowym witaminy grupy B (tiaminę, ryboflawinę, niacynę, kwas pantotenowy, pirydoksynę, inozytol, cyjanakobalaminę) oraz biotynę i kwas askorbinowy. Ich zawartość (zakres i średnie) przedstawiono w tabeli 1. Dane zawarte w tabeli oparto na opracowaniach wielu autorów (1, 3-7, 10-12, 28, 44, 46, 48, 49). W największej ilości w pyłku kwiatowym występuje inozytol (średnio 105,6 mg/100 g), kwas askorbinowy (wit. C) (średnio 30,5 mg/100 g) oraz niacyna (wit. PP) (średnio 13,7 mg/100 g). Ich wzory chemiczne podano na rycinie 9. Tiamina (wit. B1), ryboflawina (wit. B2), kwas pantotenowy (wit. B5), pirydoksyna (wit. B6), kwas foliowy (wit. B9), oraz biotyna (wit. H) występują w pyłku w małych ilościach od 0,1 do 2,3 mg/100 g. W pyłku kwiatowym w minimalnych ilościach występuje także cyjanokobalamina (wit. B12) (5).
Tabela 1. Zawartość witamin w pyłku kwiatowym.
WitaminyZawartość (mg/100 g)
zakresśrednia
Witaminy rozpuszczalne w wodzie
Tiamina (wit. B1)
Ryboflawina (wit. B2)
Niacyna (wit PP)1
Kwas pantotenowy (wit B5)
Pirydoksyna (wit. B6)
Inozytol (wit. B7)
Kwas foliowy (wit. B9)
Cyjanokobalamina (wit B12)
Biotyna (wit. H)
Kwas askorbinowy (wit. C)

0,6-1,5
0,5-2,2
3,1-21,0
0,3-5,1
0,2-0,9
3-228
0,3-0,7
obecność
0,01-0,6
1,4-205,2

0,9
1,8
13,7
2,3
0,6
105,6
0,4

0,1
30,5
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
b-Karoten (prowit. A)
Karotenoidy
Kalcyferol (wit. D)
Tokoferol (wit. E)

0,1-38,4
0,3-212,6
0,02-0,06
0,3-170

7,3
12,9
0,04
29,4
1Mieszanina amidu kwasu nikotynowego i kwasu nikotynowego
Ryc. 9. Witaminy rozpuszczalne w wodzie występujące w największej ilości w pyłku kwiatowym.
Z prac Szemietkowa i wsp. (12) oraz Szapiro i wsp. (6) wynika, że najbogatszy w kwas askorbinowy jest pyłek pochodzący z wierzb, gruszy, jabłoni i mniszka lekarskiego. Natomiast najuboższy w tę witaminę jest pyłek pozyskiwany z wierzbownicy wąskolistnej, gryki zwyczajnej, tawuły, koniczyny łąkowej, maliny zwyczajnej, łubinu żółtego, chabra bławatka i mleczu polnego.
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
W pyłku kwiatowym stwierdzono występowanie prowitaminy A w postaci β-karotenu oraz innych związków karotenoidowych, z których związek ten powstaje w wyniku przemian metabolicznych w organizmie człowieka. Poza tym w pyłku kwiatowym znajduje się kalcyferol (wit. D) i tokoferol (wit. E). Zawartość tych witamin (zakres i średnie) zamieszczono w tabeli 1.
Pyłek kwiatowy zawiera średnio 7,3 mg/100 g β-karotenu, 12,9 mg/100 g sumy karotenoidów, 29,4 mg/100 g tokoferolu i 0,04 mg/100 g kalcyferolu. Wzory β-karotenu i tokoferolu przedstawiono na rycinie 10. Dane na temat omawianych witamin oparte zostały na wielu publikacjach (1, 5, 6, 10-12, 17, 28, 44, 46, 47, 49).
Ryc. 10. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach występujące w największej ilości w pyłku kwiatowym.
Należy dodać, że z jednej cząsteczki β-karotenu powstają dwie cząsteczki witaminy A. Czeczuga (47) podaje, że poza β-karotenem w pyłku kwiatowym występuje 8 innych związków karotenoidowych, pochodnych β-karotenu, m.in. zeaksantyna, luteina, β-kryptoksantyna i rodoksantyna.
Biopierwiastki
Biopierwiastkami nazywa się pierwiastki wchodzące w skład związków chemicznych występujących w organizmie człowieka. Mają one istotne znaczenie dla prawidłowej budowy i metabolizmu organizmu. Biopierwiastki dzieli się na makroelementy, niezbędne w organizmie w dużych ilościach, oraz na mikroelementy, występujące i działające w organizmie człowieka w bardzo małych ilościach.
Do makroelementów występujących w pyłku kwiatowym, zalicza się sód (Na), potas (K), magnez (Mg), wapń (Ca) i fosfor (P). Wśród mikroelementów spotyka się najczęściej mangan (Mn), żelazo (Fe), kobalt (Co), nikiel (Ni), miedź (Cu) i cynk (Zn) (1, 4, 6, 11, 44, 50, 51-53, 56).
W śladowych ilościach (poniżej 1 mg/100 g) w pyłku kwiatowym wykrywa się także następujące mikroelementy: rubid (Rb), cez (Cs), beryl (Be), stront (Sr), bar (Ba), skand (Sc), tytan (Ti), cyrkon (Zr), wanad (V), chrom (Cr), molibden (Mo), srebro (Ag), kadm (Cd), bor (B), glin (Al), gal (Ga), krzem (Si), cynę (Sn), ołów (Pb), arsen (As), selen (Se), brom (Br), cer (Ce) i uran (U) (1, 6, 12, 51, 52, 54, 56).
Dane piśmiennictwa wskazują, że w pyłku kwiatowym w największych ilościach występują takie makroelementy, jak fosfor (średnio 436 mg/100 g), potas (średnio 422 mg/100 g), wapń (średnio 217 mg/100 g), magnez (średnio 161 mg/100 g) i sód (średnio 50 mg/100 g) oraz takie mikroelementy, jak żelazo (średnio 14,4 mg/100 g), mangan (średnio 13,8 mg/ 100 g), cynk (średnio 7,1 mg/100 g), miedź (średnio 1,2 mg/100 g), nikiel (średnio 0,19 mg/100 g) i kobalt (średnio 0,05 mg/100 g) (tab. 2) (1, 4, 6, 11, 44, 50-53, 56). Udział makro- i mikroelementów w ogólnej zawartości biopierwiastków w pyłku kwiatowym ilustruje rycina 11.
Tabela 2. Zawartość biopierwiastków często spotykanych w pyłku kwiatowym.
BiopierwiastkiZawartość w pyłku kwiatowym (mg/100 g)
zakresśrednia
Makroelementy
Fosfor
Potas
Wapń
Mgnez
Sód

278-595
291-623
110-331
92-224
32-87

436
422
217
161
50
Mikroelementy
Żelazo
Mangan
Cynk
Miedź
Nikiel
Kobalt

4,9-26,7
3,0-28,5
3,0-16,9
0,76-2,13
0,02-0,36
0,04-0,07

14,4
13,8
7,1
1,2
0,19
0,05
Ryc. 11. Udział makro- i mikroelementów w ogólnej zawartości biopierwiastków w pyłku kwiatowym.
Pozostałe mikroelementy, wymienione powyżej w liczbie 24, występują w pyłku kwiatowym w ilościach od 0,01 do 0,0001 mg/100 g (1, 6, 12, 51, 52, 54, 56).
Obecność w organizmie ludzkim odpowiednich poziomów makro- i mikroelementów ma bardzo istotne znaczenie w kontekście prawidłowego przebiegu procesów metabolicznych. Dla przykładu połączenia wapnia, fosforu i magnezu biorą aktywny udział w budowie tkanki kostnej oraz utrzymują określone ciśnienie osmotyczne krwi, limfy oraz płynów komórkowych i międzykomórkowych. Związki żelaza, miedzi, cynku, kobaltu i manganu odgrywają ważną rolę w procesie powstawania krwi, a także w procesach wzrostu, rozwoju i rozmnażania. Dlatego niedobory biopierwiastków w organizmie prowadzą do wielu zaburzeń metabolicznych i mogą powodować poważne nieprawidłowości rozwojowe, a nawet mogą przyczyniać się do powstawania groźnych chorób. Stąd uzupełnianie w organizmie poziomu niezbędnych biopierwiastków pozwala na jego prawidłowe funkcjonowanie. Pyłek kwiatowy jest bogatym źródłem biopierwiastków i znakomicie spełnia tę rolę.
Inne składniki
W pyłku kwiatowym występują jeszcze trzy dość istotne składniki, a mianowicie woda, błonnik (celuloza) i popiół (pozostałość mineralna po spaleniu pyłku).
Woda
Poziom wody w pyłku kwiatowym jest bardzo ważnym czynnikiem, decydującym o zawartości wszystkich pozostałych składników tego produktu.
Jest sprawą oczywistą, że im więcej wody znajduje się w pyłku kwiatowym, tym mniejsza jest zawartość innych substancji.
Z danych piśmiennictwa wynika, że w świeżym obnóżu pszczelim znajduje się od 21,3 do 29,4% wody (średnio 25,0%) (1, 3, 4, 6, 10, 12, 28, 38, 44, 58, 60, 61). Tak wysoki poziom zawartości wody w pyłku kwiatowym sprzyja szybkiemu rozwojowi bakterii i pleśni, co powoduje jego szybkie zepsucie, dlatego musi być on wysuszony w specjalnych suszarkach do wilgotności 8-10% (1), jednak nie mniej niż 3-4% (1, 6, 10, 55). Przegląd piśmiennictwa wskazuje, że średnia zawartość wody w wysuszonym obnóżu mieści się w granicach 5,6-11,3% (średnio 9,5%) (10, 13, 17, 38, 48, 55, 58).
Celuloza
Substancja ta jest podstawowym składnikiem obu osłonek ziarna pyłku, zarówno osłonki zewnętrznej zwanej egzyną, jak i wewnętrznej zwanej intyną. Celuloza jest polisacharydem zbudowanym z β-O-glukopiranozy. Nie ulega ona trawieniu w przewodzie pokarmowym człowieka i ma dla jelit znaczenie wypełniające. Podobnie jak w przypadku wody, jej obecność zmniejsza ilość substancji biologicznie aktywnych pyłku kwiatowego w odniesieniu do masy tego produktu.
Opierając się na danych piśmiennictwa można przyjąć, że zawartość celulozy w pyłku kwiatowym mieści się w granicach 19,5-27-3% (średnio 22,4%) (38, 46, 48).
Popiół ogólny
Popiół otrzymuje się po spaleniu i wyprażeniu ziaren pyłku w temp. 600°C. Popiół uzyskany w ten sposób składa się z nieorganicznych połączeń metali i jest wykładnikiem zawartych w pyłku kwiatowym związków mineralnych.
Na podstawie wyników badań wielu autorów można wnioskować, że zawartość popiołu ogólnego w pyłku kwiatowym waha się od 1,70 do 5,31% (średnio 3,47%) (1, 5, 6, 10, 12-15, 17, 28, 38, 44, 46, 48, 50, 51, 55, 57, 60).
Podsumowanie
Na podstawie przytoczonych powyżej wyników badań zaczerpniętych w dostępnym piśmiennictwie można przedstawić przybliżony skład chemiczny pyłku kwiatowego (tab. 3).
Tabela 3. Skład chemiczny pyłku kwiatowego.
SkładnikiŚrednia zawartość (%)
Białko ogólne
Aminokwasy (kwas asparaginowy, kwas glutaminowy, lizyna, glicyna (17,6)
Aminokwasy egzogenne i względnie egzogenne (8,6)
Wolne aminokwasy (4,2)
Kwasy nukleinowe (2,7)
Enzymy (inwertaza, amylaza, lipaza)
23,9
Lipidy całkowite
Kwasy tłuszczowe (palmitynowy, oleinowy, linolowy, a-linolenowy (3,8)
Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (2,7)
Fosfolipidy (1,3)
Fitosterole (1,1)
5,4
Cukry
Cukry redukujące (fruktoza, glukoza) (25,6)
Cukry nieredukujące (sacharoza) (4,5)
Cukry złożone (4,2)
33,7
Związki fenolowe i triterpenowe
Flawonoidy (rutyna) (0,72)
Leukoantocyjanidyny i katechiny (0,27)
Kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy) (0,19)
Związki triterpenowe
Kanabinoidy
Alkaloidy pirolizydynowe
1,2
Witaminy
Witaminy rozpuszczalne w wodzie (witaminy grupy B, witamina C) (0,16)
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (b-karoten, witamina E) m(0,04)
0,2
Biopierwiastki
Makroelementy (sód, potas, magnez, wapń, fosfor) (1,29)
Mikroelementy (mangan, żelazo, kobalt, nikiel, miedź, cynk) (0,04)
1,3
Inne składniki
Woda
Celuloza
Popiół ogólny (3,5)
9,5
22,4
Łącznie97,6
W nawiasach podano substancje występujące w największych ilościach.
Wśród głównych grup substancji w największej ilości występują w pyłku kwiatowym cukry (33,7%), a następnie białko ogólne (23,9%) i celuloza (22,4%). Kolejne miejsca zajmują: woda (9,5%), lipidy całkowite (5,4%), biopierwiastki (1,3%), związki fenolowe (1,2%) i witaminy (0,2%). Łącznie wymienione składniki dają ogólną wartość 97,6% (tab. 3).
W związku z powyższym można założyć, że około 70% substancji znajdujących się w pyłku kwiatowym (wyłączając wodę i celulozę) odznacza się działaniem biologicznym. A zatem pyłek kwiatowy (obnóże) można wykorzystać z powodzeniem jako suplement diety. Szczególnie produkt ten odznacza się silnym działaniem adaptogennym.
*
Do największych producentów pszczelego pyłku kwiatowego w postaci obnóży należą firmy: Bartnik Sądecki (Pyłek kwiatowy), Apipol-Farma (Pollen) i Bartpol (Pyłek kwiatowy).
Natomiast wśród jedynych w kraju wytwórców sproszkowanego obnóża pszczelego znajdują się firmy: Apipol-Farma (tabletki Pollen o zawartości 250 mg pyłku kwiatowego i kapsułki Pollen o zawartości 290 mg pyłku kwiatowego) oraz Solgar (tabletki – Kwiatowy Pyłek Pszczeli o zawartości 500 mg tego produktu). Należy podać, że preparat firmy Solgar dostępny jest wyłącznie w aptekach.
Piśmiennictwo
1. Tichonow Al, Sodzawicznyj K, Tichonowa SA i wsp. Pylca cwietocznaja (obnożka pczelinaja) w farmacii i medicinie. Charkow: Izd Originał; 2006. 2. Adamski R, Kodym A, Biegańska J. Analiza frakcji białkowej mleczka pszczelego oraz obnóża pyłkowego. Herba Pol 1978; 24:223-31. 3. Wachonina TW, Bodrowa RN. O charakteristikie pylcy. Pczełowodstwo 1979; Nr 2:27-8. 4. Wachonina TW, Bodrowa RN. O charakteristikie pylcy. Pczełowodstwo 1979; Nr 3:27-8. 5. Donadieu Y. Le pollen. Paris: Libraire Maloine S.A. Éditeur; 1983. 6. Szapiro DK, Bandjukowa WA, Szemietkow MF. Pylca rastenij – koncentrat biołogiczeski aktiwnych wieszczestw. Minsk: Nauka i Technika; 1985. 7. Dobrovoda I. Včelie produkty a zdravie. Bratislava: Priroda; 1986. 8. Zalewski W, Kosson R. Zawartość aminokwasów oraz białka w pierzdze i w obnóżach zebranych w kilku miejscowościach w Polsce. V Międzynar Symp Apiter. Zagadnienia wybrane. Kraków-Kamianna: Wyd Pol Zw Pszczel; 1986 s.167-70. 9. Syrocka K, Zalewski W. Zawartość azotu ogólnego oraz niektórych frakcji białek w obnóżach i w pierzdze. V Międzynar Symp Apiter. Zagadnienia wybrane. Kraków-Kamianna: Wyd Pol Zw Pszczel; 1986 s.152-6. 10. Alfanderi R. Właściwości pyłku pszczelego. Apipol – Inf Reg Zrzesz Pszczel 1986; Nr 3:17-8. 11. Poczinkowa P. Pczelnite produkti w medicinata. Sofia: Izd Bołg Akad Nauk; 1986. 12. Szemietkow MF, Szapiro DK, Danusewicz IK. Produkty pczełowodstwa i zdorowie czełowieka. Minsk: Uradżaj; 1987. 13. Iannuzzi J. Pollen: food for honey bee – and man? Am Bee J 1993; 133:557-63. 14. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Porównawcze badania składu obnóży pyłkowych z różnych krajów (Polski, Korei i Chin). XXXV Nauk Konf Pszczel. Puławy: 1998; s.76-7. 15. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Some properties of honeybee-collected pollen. Pszczeln Zesz Nauk 1998; 42, Nr 2:79-80. 16. Kalinina IG. Rol pylcy (obnóżki) w apiterapii. Mat III Zizdu Apiterapewt Ukrainy. Charkiw: Zołoti Storinki; 2006. s.315-22. 17. Almeida-Muradian LB, Pamplona LC, Coimbra S et al. Chemical composition and botanical evaluation of dried bee pollen pellets. J Food Comp Anal 2005; 18:105-11. 18. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Skład aminokwasowy pyłku kwiatowego z różnych gatunków roślin. XXXVI Międzynar Nauk Konf Pszczel. Puławy: 1999; s.100-1. 19. Szczęsna T. Protein content and amino acid composition of bee-collected pollen from selected botanical origins. J. Apicult Sci 2006; 50, Nr 2:81-9. 20. Szczęsna T. Protein content and amino acid composition of bee-collected pollen originating from Poland, South Korea and China. J Apicult Sci 2006; 50, Nr 2:91-9. 21. Zorja BP, Birjuk IA, Skripnikowa WW. Koliczestwiennoje opredelenje summy aminokisłot w pczelinoj obnożkie. Apiterapia i pczełowodstwo. Wilnjus: Alna Litera; 1993. 22. Mondal AK, Parui S, Mandal S. Analysis of the free amino acid content in pollen of nine Asteraceae species of known allergenic activity. Ann Agric Environ Med 1998; 5:17-20. 23. Jog SP, et al. Alkaline phytase from lily pollen: Investigation of biochemical properties. Arch Bioch Biophys 2005; 440:133-40. 24. Szczęsna T. Long-chain fatty acids composition of honeybee – collected pollen. J Apicult Sci 2006; 50, Nr 2:65-79. 25. Seppänen T, et al. An analytical study on fatty acids in pollen extract. Phytother Res 1989; 3:115-6. 26. Manning R. Fatty acids in pollen: a review of their importance for honey bees. Bee World 2001; 82, Nr 2:65-75. 27. Takatsuto S, Omote K, Kitsuwa T. Phytosterol composition of the pollen of buck wheat, Fagopyrum esculentum. Agric Biol Chem 1989; 53:2277-8. 28. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Chmielewski W. Aktualne wiadomości o obnóżach pyłkowych. Pszczelarstwo 1997; Nr 11: 5-7. 29. Szczęsna T. Study on the sugar composition of honeybee-collected pollen. J Apicult Sci 2007; 51, Nr1:15-21. 30. Bouveng HO. Polysaccharide in pollen. II. The xylogalacturonan from Mountain pine ( Pinus mugo Turra) pollen. Acta Chem Scand 1965; 19:953-63. 31. Brecker L, et al. Structural and immunological properties of arabinogalactan polysaccharides from pollen of timothy grass ( Phleum pratense L.). Carbohydr Res 2005; 340:657-63. 32. Kędzia B, i wsp. Ocena przeciwzapalnego działania propolisu i pyłku kwiatowego. XXXII Nauk Konf Pszczel. Puławy: 1999 s. 34-35. 33. Kędzia B, i wsp. Badania nad dekontaminacją mikrobiologiczną pyłku kwiatowego za pomocą energii jonizującej. XXXVII Nauk Konf Pszczel. Puławy: 2000. s. 51-2. 34. Campos MG, Webby RF, Markham KR et al. Age-induced diminution of free radical scavenging capacity in bee pollens and the contribution of constituent flavonoids. J Agric Food Chem 2003; 51:742-5. 35. Wei JX, et al. Studies on the chemical components of bee´s pollen from buckwheat ( Fagopyrum esculentum Moench). J Clin Mater Med 1990; 15:293-5. 36. Arraez-Roman D, et al. Identification of phenolic compounds from pollen extracts using capillary electrophoresis-electrospray time-offlight mass spectrometry. Anal Bioanal Chem 2007; 389:1909-17. 37. Ross SA, El Sohly MA, Sultana GNN et al. Flavonoid glycosides and cannabinoids from the pollen of Cannabis sativa L. Phytochem Anal 2005; 16:45-8. 38. Kołoczek H, i wsp. Ocena przydatności pyłku pszczelego jako komponentu do produkcji żywności i parafarmaceutyków. Projekt badawczy. Brzączowice: Zrzesz Pszczel Apipol; 2005. 39. Ohta S, et al. Antioxidant hydroxycinnamic acid derivatives isolated from Brazilian bee pollen. Nat Prod Res 2007; 21:726-32. 40. Boppre M, Colegate SM, Edgar JA. Pyrrolizidine alkaloids of Echium vulgare honey found in pure pollen. J Agric Food Chem 2005; 53:594-600. 41. Prakash AS, et al. Pyrrolizidine alkaloids in human diet. Mutat Res 1999; 443:53-67. 42. Jabłoński B. Surowce zbierane przez pszczoły. Pyłek kwiatowy. [W:] Prabucki B, red. Pszczelnictwo. Szczecin: Wyd Prom Albatros; 1998. s. 816-20. 43. Gekeler W. Pszczoły. Poradnik hodowcy. Warszawa: Wyd RM; 2007. s. 103-5. 44. Vivino AE, Palmer LS. The chemical composition and nutritional value of pollens collected by bees. Ind Eng Chem Anal Ed 1945; 17:129-36. 45. Szapiro DK, i wsp. O biołogiczeski aktiwnych wieszczestwach pylcy. Pczełowodstwo 1979; Nr 2:26-7. 46. Szczęsna T. Projekt międzynarodowej normy dla pyłku pszczelego. Pasieka 2004; Nr 4:49. 47. Czeczuga B. Zawartość karotenoidów w pyłku i w organizmach pszczół robotnic odwiedzających kwiaty różnych roślin. V Międzynar Symp Apiter. Zagadnienia wybrane. Kraków-Kamianna: Wyd Pol Zw Pszczel; 1986. s. 19-23. 48. Bornus L, red. Encyklopedia pszczelarska. Warszawa: PWRiL; 1989. s. 181-2. 49. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Obnóża pyłkowe źródłem witamin. Pszczelarstwo 1993; Nr 2, 5. 50. Szczęsna T. Concentration of selected elements in honeybee-collected pollen. J Apicult Sci 2007; 51, Nr 1:5-13. 51. Zalewski W, Szymaniuk J. Pierwiastki śladowe w obnóżach i w pierzdze zebranej w Polsce. V Międzynar Symp Apiter. Zagadnienia wybrane. Kraków-Kamianna: Wyd Pol Zw Pszczel; 1986. s. 171-4. 52. Zeng Z, Yan W. Producing specific high mineral content pollen. Am Bee J 2004; 44:520-1. 53. Zalewski W, Szymaniuk J. Zawartość pierwiastków śladowych w obnóżach i pierzdze. Pszczelarstwo 1985; Nr 10:3-5. 54. Bandjukowa WA, i wsp. Chimiczeskij sostaw i gipolipidemiczeskije swojstwa pylcy (obnóżki) jabłon. II Resp Konf Med Bot. Tezusy dokładow. Kiew: 1988. s 190-1. 55. Mowszowicz J. Pyłek kwiatowy roślin zielarskich. Wiad Ziel 1986; Nr 5:12-3. 56. Gałuszka H, Gwizdek E. Pyłek kwiatowy (obnóża pszczele) jako naturalne źródło biopierwiastków. V Międzynar Symp Apiter. Streszczenia referatów. Kraków: 1985. s. 32. 57. Zalewski W, Szymaniuk J. Pierwiastki śladowe w pyłku pszczelim i pierzdze Polski. V Międzynar Symp Apiter. Streszczenia referatów. Kraków: 1985. s.32. 58. Trzybiński S. Pyłek i jego skład. Pszczel Pol 2005; Nr 12:18-9. 59. Rybak-Chmielewska H. Produkty pszczele. Pyłek kwiatowy (obnóża). W: Prabucki B, red. Pszczelnictwo. Szczecin: Wyd Prom Albatros: 1998. s. 583-8. 60. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Chmielewski W. Pyłek kwiatowy (obnóża) – naturalna odżywka i surowiec farmaceutyczny. Puławy: Wyd Oddz Pszczel ISK; 1999. 61. Szczęsna T, Rybak-Chmielewska H. Pyłek kwiatowy (obnóża) – niektóre aspekty jego zanieczyszczenia metalami ciężkimi. Puławy: Wyd Oddz Pszczel ISK; 2000.
otrzymano: 2007-01-21
zaakceptowano do druku: 2008-02-15

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel. (061) 665-95-40, fax: 665-95-51
e-mail: bognao@o2.pl

Postępy Fitoterapii 1/2008
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii