漏 Borgis - Post阷y Fitoterapii 1/2010, s. 42-45
*Anna Grys1, Zdzis艂aw 艁owicki1, Anna Parus2
W艂a艣ciwo艣ci lecznicze imbiru ( Zingiber officinale Roscoe)
Medicinal properties of ginger (Zingiber officinale Roscoe)
1Instytut W艂贸kien Naturalnych i Ro艣lin Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: prof. dr hab. Grzegorz Spychalski
2Politechnika Pozna艅ska, Instytut Technologii i In偶ynierii Chemicznej, Zak艂ad Chemii Organicznej
Kierownik Zak艂adu: prof. dr hab. in偶. Adam Voelkel
Summary
Ginger (Zingiber officinale Roscoe) is a well known plant, utilized and studied for many years. In ancient times it was used as spice and medicament, being used, for example, against nausea and rheumatism. Ginger was also used to treat respiratory diseases or as an antidote for snake bite. It is also considered a strong aphrodisiac. Currently, studies have confirmed the healing effects of this plant. Several discoveries and clinical studies prove that ginger is a plant with a broad medicinal use. In the last few years many studies about antioxidant features and anti-emetic effects of ginger were published. Moreover, the species has low toxicity, what provides safe usage. Because of its healing properties, new studies and researches are conducted constantly, focusing on the potential therapeutic application of the species.
Wprowadzenie
Siedliskiem imbiru s膮 Chiny, Indie, Jawa, Filipiny i Afryka (1, 2, 3). W mitologii hinduskiej imbir przedstawiany jest jako ro艣lina, kt贸ra ma pomaga膰 ludziom, zwierz臋tom i ro艣linom. S膮dzono, i偶 uprawa imbiru w ogrodzie pobudza wzrost i p艂odno艣膰 wszystkich organizm贸w. Dobrze piel臋gnowana ro艣lina wytwarza pole energetyczne, kt贸re dzia艂a pobudzaj膮co na zdrowie. Ro艣liny rosn膮ce w pobli偶u imbiru maj膮 wyra藕n膮 barw臋. Imbir sprzyja symbiozie pomi臋dzy ca艂ym 艣wiatem organizm贸w 偶ywych. Chi艅czycy wierzyli, 偶e imbir sprzyja zachowaniu szcz臋艣cia (1).
Imbir jest jedn膮 z najstarszych ro艣lin przyprawowych i leczniczych (4). Ro艣lina ta obecnie nie wyst臋puje w stanie dzikim. Uprawiana jest w wielu krajach i regionach o klimacie tropikalnym, takich jak po艂udniowe Chiny, Indonezja, Floryda, Meksyk, Brazylia, Australia. Wymaga gleb 偶yznych i wilgotnych. Rozmna偶a si臋 przez podzia艂 k艂膮czy (5). Po 9-10 miesi膮cach mo偶na przyst膮pi膰 do zbioru. Te k艂膮cza, kt贸re nie nadaj膮 si臋 do przer贸bki mo偶na z powrotem wsadzi膰 do gleby w celu dalszej uprawy (6).
Opis ro艣liny
Imbir to ro艣lina o podziemnym, widlasto rozga艂臋zionym k艂膮czu, tworz膮cym szereg bulwiastych odcink贸w o d艂ugo艣ci do 10 cm. Wyrastaj膮 z nich 1 m 艂odygi, a z nich d艂ugie li艣cie obejmuj膮ce 艂odyg臋. P臋dy zawieraj膮ce kwiaty s膮 znacznie kr贸tsze, pokryte li艣膰mi. Kwiaty imbiru s膮 du偶e, tworz膮 k艂osokszta艂tne kwiatostany o barwie 偶贸艂tej lub fioletowej. Owoce maj膮 kszta艂t torebki (6, 7). Warstwa korowa ro艣liny ma grubo艣膰 1,5-3,0 mm. Otoczona jest grubym walcem osiowym. W walcu tym rozmieszczone s膮 wi膮zki przewodz膮ce. Kom贸rki mi臋kiszu kory i walca zawieraj膮 skrobi臋. Surowcem jest k艂膮cze imbiru – Rhizoma Zingiberis. Imbir poddaje si臋 obr贸bce i dlatego otrzymuje si臋 r贸偶ne gatunki surowca handlowego, np. imbir brunatny, kt贸ry powstaje podczas suszenia na s艂o艅cu lub w suszarniach. Surowiec mo偶na cz臋艣ciowo lub ca艂kowicie okorowa膰 – usun膮膰 no偶em cz臋艣膰 warstwy korowej. W wyniku skrobania ro艣liny no偶em, na powierzchni powstaj膮 brunatne plamy. Dlatego te偶 surowiec poddaje si臋 bieleniu za pomoc膮 dwutlenku siarki, kredy, gipsu – w ten spos贸b powstaje imbir bia艂y (8).
Sk艂ad chemiczny
Najwa偶niejszym sk艂adnikiem k艂膮czy imbiru jest olejek eteryczny. Jego zawarto艣膰 mie艣ci si臋 w granicach 0,6-3,5%, a jego g艂贸wnym sk艂adnikiem jest seskwiterpen zingiberen – do 50% (7, 8, 9). Charakterystyczny imbirowy aromat wywo艂any jest alkoholem seskwiterpenowym zingiberolem o masie cz膮steczkowej C15H26O. Inne sk艂adniki olejku to aldehydy – gingerol, szogaol, zingeron. W olejku stwierdzono tak偶e obecno艣膰 1,8-cyneolu, borneolu, cytralu, felandrenu, kamfenu, limonenu. Do sk艂adnik贸w drugorz臋dowych nale偶y skrobia (15-50%) oraz kwasy organiczne, takie jak szczawiowy, jab艂kowy, bursztynowy (8).
Mo偶liwo艣ci zastosowania w lecznictwie
Imbir znany jest ze swych walor贸w smakowych – stosowany powszechnie w kuchni, a tak偶e jako ro艣lina o potencjalnych w艂a艣ciwo艣ciach leczniczych (7, 10).
Dzia艂anie przeciwb贸lowe imbiru znane jest od wiek贸w. Na pocz膮tku 1980 roku stwierdzono, 偶e imbir ma tak偶e dzia艂anie przeciwzapalne, o czym 艣wiadczy jego hamuj膮cy wp艂yw na syntez臋 prostaglandyn. Wykazano tak偶e, 偶e imbir zawiera sk艂adniki, kt贸re maj膮 w艂a艣ciwo艣ci farmakologiczne, na艣laduj膮ce leki przeciwzapalne. Pojawi艂y si臋 doniesienia, i偶 imbir jest skuteczny wobec cytokin syntetyzowanych i wydzielanych w miejscu zapalenia. Cytokiny to ma艂e cz膮steczki bia艂kowe wydzielane przez limfocyty, makrofagi, fibroblasty i inne kom贸rki. Mog膮 one dzia艂a膰 jako cz膮steczki po艣rednicz膮ce mi臋dzy kom贸rkami uczestnicz膮cymi w odpowiedzi immunologicznej i zapalnej. Badania dowodz膮, 偶e sk艂adniki imbiru hamuj膮 dzia艂anie kilku gen贸w bior膮cych udzia艂 w reakcji zapalnej. Badania z hodowl膮 THP-1 monocyt贸w wykaza艂y, 偶e ekstrakt imbirowy mo偶e hamowa膰 β-amyloid. Mechanizm dzia艂ania sk艂adnik贸w imbiru by艂 studiowany przez wielu naukowc贸w. Gingerole i ich pochodne, zw艂aszcza 8-paradol, zosta艂y uznane jako bardziej skuteczne ni偶 aspiryna (11).
Aktywno艣膰 przeciwzapalna sk艂adnik贸w imbiru badana by艂a tak偶e przez Mascolo i wsp. (12). Por贸wnali oni dzia艂anie imbiru i kwasu acetylosalicylowego. Badali wp艂yw tych sk艂adnik贸w na obrz臋k, oraz dzia艂anie przeciwgor膮czkowe i przeciwb贸lowe. Aby zmniejszy膰 obrz臋k 艂ap u szczur贸w podawano zwierz臋tom imbir i kwas acetylosalicylowy w dawce 50 i 100 mg/kg. Po 3 godz. od podania stwierdzono, i偶 procent wzgl臋dnego hamowania przeciwzapalnego wynosi艂 22 i 38% dla dawek 50 i 100 mg/kg ekstraktu ro艣linnego i odpowiednio 23 i 39% po podaniu kwasu acetylosalicylowego w dawkach odpowiednio 50 i 100 mg/kg. Badania wykaza艂y tak偶e, 偶e podanie wyci膮gu zmniejszy艂o temperatur臋 cia艂a u 38% szczur贸w, podczas gdy ta sama dawka kwasu acetylosalicylowego by艂a skuteczna w 44%.
Szereg bada艅 potwierdzi艂o przeciwwymiotne dzia艂anie imbiru (9, 13). Badania dotyczy艂y nudno艣ci wywo艂anych chorob膮 lokomocyjn膮, ci膮偶膮, chemioterapi膮 przeciwnowotworow膮. Badania kliniczne dotycz膮ce nudno艣ci wywo艂anych chorob膮 lokomocyjn膮 pojawi艂y si臋 w 1982 roku. Mowrey i Clayson (cyt. za 14) badali 36 ochotnik贸w w wieku 18-20 lat. Wymioty wywo艂ywane by艂y przy u偶yciu krzes艂a obrotowego. Ochotnikom podawano 2 razy 940 mg sproszkowanego imbiru. W efekcie zaobserwowano zmniejszenie nudno艣ci i wymiot贸w wywo艂anych bod藕cami lokomocyjnymi. W badaniach klinicznych nudno艣ci spowodowane chorob膮 lokomocyjn膮 by艂y wywo艂ywane w r贸偶noraki spos贸b: ochotnik贸w poddawano testom optokinetycznym, powoduj膮c oczopl膮s, poddawano ich rotacji, np. na krze艣le obrotowym, czy te偶 umieszczano w urz膮dzeniu obrotowym. Badano ochotnik贸w w r贸偶nym przedziale wiekowym, podaj膮c dawki 艣wie偶ego lub sproszkowanego imbiru w zr贸偶nicowanych ilo艣ciach. W wi臋kszo艣ci przypadk贸w obserwowano zmniejszenie wyst臋powania wymiot贸w i nudno艣ci. Badaniom poddano r贸wnie偶 kobiety w ci膮偶y. Zaobserwowano zmniejszenie proces贸w wymiotnych, niemniej jednak nast膮pi艂o 1 poronienie w 12 tygodniu ci膮偶y (10). Badania prowadzone przez Portnoi i wsp. (14) sugeruj膮, 偶e imbir nie wydaje si臋 mie膰 istotnego wp艂ywu na g艂贸wne wady rozwojowe i 偶e ma 艂agodne dzia艂anie w leczeniu nudno艣ci i wymiot贸w w ci膮偶y. Bardzo obiecuj膮ce s膮 badania nad zmniejszeniem nudno艣ci i wymiot贸w pooperacyjnych. We wszystkich przypadkach nast膮pi艂o zmniejszenie tych objaw贸w (10, 15, 16).
Du偶e nadzieje wi膮偶e si臋 z badaniami przeprowadzonymi na pacjentach ze zdiagnozowanym zapaleniem ko艣ci i staw贸w (7, 17). Pacjent贸w podzielono na dwie grupy. Pierwsza grupa to pacjenci, kt贸rzy otrzymywali jako pierwsi ekstrakt z k艂膮cza imbiru, druga grupa otrzymywa艂a placebo. W drugiej fazie bada艅 – po 12 tygodniach, pierwsza grupa badanych dostawa艂a placebo, druga za艣 grupa otrzymywa艂a ekstrakt z k艂膮cza imbiru (przez okres 12 tygodni). W trzeciej fazie bada艅, wszystkim ochotnikom podawano ekstrakt z k艂膮cza imbiru. W wyniku bada艅 stwierdzono, i偶 u grupy pacjent贸w otrzymuj膮cej ekstrakt z imbiru odnotowano zmniejszenie b贸lu w por贸wnaniu z grup膮 otrzymuj膮c膮 placebo. Jedyne efekty uboczne jakie odnotowano, to dwa przypadki zgagi na 29 badanych pacjent贸w. Badania te potwierdzi艂y mo偶liwo艣膰 wykorzystania ekstraktu z k艂膮cza imbiru w leczeniu stan贸w zapalnych ko艣ci i staw贸w (7).
Istniej膮 wzmianki o mo偶liwo艣ci obni偶enia poziomu cukru we krwi po podaniu imbiru zwierz臋tom z cukrzyc膮 do艣wiadczaln膮 (10). Badania Al-Amin i wsp. (cyt. za 11) mia艂y na celu wykazanie mo偶liwo艣ci zastosowania imbiru jako leku na cukrzyc臋. Przez 7 tygodni podawano szczurom wodny ekstrakt imbiru w dawce 500 mg/kg. Podawana dawka spowodowa艂a znaczne obni偶enie st臋偶enia glukozy i cholesterolu we krwi. Leczenie imbirem spowodowa艂o r贸wnie偶 znaczne obni偶enie poziomu bia艂ka w moczu. Ponadto imbir u leczonych szczur贸w z cukrzyc膮 podtrzymywa艂 ich pierwotn膮 mas臋 cia艂a w okresie leczenia (11). Moscolo i wsp. (12) podawali kr贸likom ekstrakt z imbiru w dawce 100 i 300 mg/kg. Wykazano widoczne dzia艂anie hipoglikemiczne w 2 godziny po podaniu leku. Dzia艂anie to by艂o jeszcze widoczne w 4 godziny po podaniu ekstraktu.
Bardzo wa偶nym wydaje si臋 by膰 dzia艂anie przeciwzakrzepowe imbiru, poprzez zmniejszenie produkcji tromboksanu. Przyprawianie potraw imbirem, szczeg贸lnie t艂ustych, zapobiega mo偶liwo艣ci powstania zakrzepu lub zatoru w naczyniach (18). Zbadano wp艂yw wodnego wyci膮gu z imbiru na czynno艣膰 p艂ytek krwi i wytwarzanie prostaglandyny u szczur贸w, kt贸rym podawano wyci膮g przez okres 4 tygodni. Wyci膮g by艂 podawany doustnie lub dootrzewnowo. Ma艂e dawki (50 mg/kg m.c.) nie wp艂ywa艂y na znaczn膮 redukcj臋 TBX2. Zwi臋kszenie dawki imbiru (500 mg/kg m.c.) by艂o znacznie skuteczniejsze w obni偶aniu PGE2. Wyniki te sugeruj膮, 偶e imbir mo偶e by膰 stosowany jako 艣rodek przeciwzakrzepowy i przeciwzapalny.
Wiele doniesie艅 naukowych sugeruje tak偶e, 偶e ro艣lina ta wywiera wiele bezpo艣rednich i po艣rednich skutk贸w na ci艣nienie krwi i t臋tno. Ghayur i Gilania (cyt. za 11) wykazali, 偶e dawka imbiru (0,3-3,0 mg/kg) wp艂ywa na spadek ci艣nienia t臋tniczego krwi u szczur贸w. U 艣winki morskiej ekstrakt wp艂ywa na szybko艣膰 i si艂臋 skurcz贸w przedsionk贸w serca. W 1982 roku Shoji i wsp. (cyt. za 11) opisali dodatnie dzia艂anie inotropowe wyci膮gu z imbiru na izolowanym lewym przedsionku serca 艣winki morskiej. P贸藕niejsze prace wykaza艂y wielokierunkowe dzia艂anie sk艂adnik贸w imbiru na uk艂ad sercowo-naczyniowy. Obni偶enie ci艣nienia krwi i bezdech u zwierz膮t powodowa艂 6-szogaol. Wodny wyci膮g z imbiru wp艂ywa艂 nie tylko na obni偶enie ci艣nienia t臋tniczego krwi, ale tak偶e na rytm serca.
Wiele bada艅 wykaza艂o, i偶 sk艂adniki zawarte w imbirze maj膮 mo偶liwo艣膰 hamowania rozwoju drobnoustroj贸w: bakterii, wirus贸w, grzyb贸w, a tak偶e paso偶yt贸w. Lin i wsp. (19) zbadali wp艂yw sk艂adnik贸w izolowanych z korzenia imbiru pod wzgl臋dem dzia艂ania przeciwrobaczego na paso偶yta Angiostrongylus cantonensis. Okaza艂o si臋, 偶e wszystkie badane sk艂adniki redukowa艂y rozw贸j larw tego paso偶yta. 艢miertelno艣膰 larw uzale偶niona by艂a od wielko艣ci dawki oraz czasu jej podawania. Najwi臋ksz膮 艣miertelno艣膰 dla wi臋kszo艣ci sk艂adnik贸w uzyskano po 72 godz. Badano r贸wnie偶 wp艂yw wielko艣ci dawki i czasu podawania na ruchliwo艣膰 larw. Autorzy s膮dz膮, 偶e sk艂adniki te mog膮 by膰 przydatne w poszukiwaniu naturalnych zwi膮zk贸w, bardziej selektywnych i efektywnych w hamowaniu rozwoju larwalnego paso偶yt贸w.
Mimo i偶 ro艣lina ta jest bardzo popularna jako przyprawa, a tak偶e jako potencjalna ro艣lina o dzia艂aniu leczniczym, to nadal brak jest danych systemowych oceny bezpiecze艅stwa. Rong i wsp. (20) badali toksyczno艣膰 imbiru na szczurach – do艣wiadczenie prowadzono przez 35 dni. Badano samice i samce, kt贸rym podawano codziennie imbir sproszkowany w dawce 500, 1000 i 2000 mg/kg. Zwierz臋ta karmione by艂y standardowym granulatem zawieraj膮cym wod臋, bia艂ko, t艂uszcz, b艂onnik, azotan. Po aklimatyzacji 20 samic i 20 samc贸w podzielono na 8 grup (5 szczur贸w w ka偶dej grupie): 1 (A) – samce, 2 (B) – samce, kt贸rym podawano imbir w dawce 500 mg/kg, 3 (C) – samce – imbir w dawce 1000 mg/kg, 4 (D) – samce – dawka 2000 mg/kg imbiru, 5 (E) – samice, 6 (F) – samice – 500 mg/kg imbiru, 7 (G) – samice – 1000 mg/kg imbiru, 8 (H) – samice – dawka imbiru 2000 mg/kg. Sproszkowany imbir w 5% gumie arabskiej podawano drog膮 pokarmow膮 raz na dob臋. Prze偶y艂o 100% wszystkich zwierz膮t. Masa cia艂a i przyrost masy cia艂a dla grup kontrolnych i leczonych szczur贸w obu p艂ci nie by艂a zr贸偶nicowana. W por贸wnaniu do zwierz膮t kontrolnych nie stwierdzono istotnych r贸偶nic w parametrach hematologicznych w艣r贸d grup samc贸w i samic. Leczenie sproszkowanym imbirem wykaza艂o zale偶ne od dawki zmniejszenie aktywno艣ci dehydrogenazy mleczanowej w surowicy krwi, szczeg贸lnie w dawkach 1000 i 2000 mg/kg. Nie stwierdzono istotnej r贸偶nicy innych parametr贸w biochemicznych w艣r贸d grup samc贸w i samic. Brak jest dowod贸w na patologiczne nieprawid艂owo艣ci w sercu i w膮trobie po zastosowaniu kuracji sproszkowanym imbirem. W wyniku sekcji zw艂ok szczur贸w (po zako艅czonym eksperymencie) stwierdzono, i偶 艣rednia wzgl臋dna i bezwzgl臋dna waga wszystkich ocenianych organ贸w by艂a por贸wnywalna z warto艣ciami kontrolnymi (poza jednym wyj膮tkiem). Zaobserwowano r贸wnie偶 niewielki spadek (w por贸wnaniu z grup膮 kontroln膮) w masie cia艂a samc贸w leczonych imbirem w dawce 2000 mg/kg. Na tej podstawie mo偶na przyj膮膰, 偶e imbir nie wykazuje dzia艂ania toksycznego.
Podsumowanie
Imbir jest z pewno艣ci膮 ro艣lin膮 o du偶ym potencjale leczniczym. Ju偶 w staro偶ytno艣ci znane by艂y jej w艂a艣ciwo艣ci lecznicze. Dzi艣 skutecznie potwierdza si臋 du偶e mo偶liwo艣ci stosowania imbiru w medycynie. Coraz wi臋cej jest prac opisuj膮cych imbir jako ro艣lin臋 o dzia艂aniu przeciwzapalnym, przeciwb贸lowym, przeciwmia偶d偶ycowym, przeciwwymiotnym. Liczne badania laboratoryjne wykonane na zwierz臋tach wykazuj膮 jak du偶e s膮 mo偶liwo艣ci imbiru w leczeniu chor贸b serca, terapii stan贸w zapalnych staw贸w i ko艣ci. Prowadzone badania pokazuj膮 r贸wnie偶, jak niewielka jest toksyczno艣膰 imbiru, co wi膮偶e si臋 z bezpiecze艅stwem jego stosowania.
Pi艣miennictwo
1. Faber S. 100 receptur samoleczenia ro艣linami w medycynie naturalnej. Warszawa, Astrum 1999; 60-2. 2. Nartowska J. Imbir lekarski. Panacea 2008; 3(24) http:/www.panacea.pl/articles. 3. Griggs B. Zielona czarownica. Zielnik wsp贸艂czesnej kobiety. Ksi膮偶ka i Wiedza, Pozna艅 1995; 60-2. 4. Stelmach W. Niezwykle dzieje k艂膮cza imbiru jako ro艣liny przyprawowej i leczniczej. Cz I. Zdrowie i Farmacja 2004; 4:36-7. 5. Rumi艅ska A, O偶arowski A. Leksykon ro艣lin leczniczych. PWRiL, Warszawa 1990; 177. 6. Rajewski M. Ro艣liny przyprawowe i u偶ywki ro艣linne. PWRiL, Warszawa 1992; 198-201. 7. Stelmach W. Niezwyk艂e dzieje k艂膮cza imbiru jako ro艣liny przyprawowej i leczniczej. Cz II. Zdrowie i Farmacja 2004; 5:37-40. 8. Muszy艅ski J. Farmakognozja. PZWL, Warszawa 1957; 318-20. 9. Kohlmünzer ST. Farmakognozja, Wyd V, Wyd Lek, PZWL, Warszawa 589. 10. Blecharz-Klin K, Piecha A, Widy-Tyszkiewicz E. Imbir ( Zingiber officinale) we wsp贸艂czesnej terapii. Przew Lek 2004; 5:34-43. 11. Badreldin HA, Blunden G, Musbah OT. Some phytochemical, pharmacological and toxicological properties of giger ( Zingiber officinale Roscoe): A review of recent research. Ford Chem Toxicol 2008; 46:409-20. 12. Mascolo N, Jain R, Jain SC i wsp. Ethnopharmacologic investigation of ginger ( Zingiber officinale), J Ethnopharmacol 1989; 27:129-40. 13. Fischer-Rasmussen W, Kjaer SK, Dahl C i wsp. Ginger treatment of hyperemesis gravidarum. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 1991; 38:19-24. 14. Portnoi G, Chng Lu-Ann i wsp. Prospective comparative study of the safety and effectiveness of ginger for the treatment of nausea and vomiting in pregnancy. Am J Obstet Gynecol 2003; 189:1374-7. 15. Vislyaputra S, Petchpaisit N, Somcharoen K i wsp. The efficacy of ginger root in the prevention of posperative nausea and vomiting after outpatient gynaecological laparoscopy. Anaesthesia 1998; 53:506-10. 16. Arfeen Z, Owen H, Plimmer Jl. A double-blind randomized controlled trial of ginger for the prevention of postoperative nausea and vomiting. Anaesth Intensive Care 1995; 23: 449-52. 17. Srivastava KC, Mustafa T. Ginger ( Zingiber officinale) in rheumatism and musculoskeletal disorders. Med Hypotheses 1992; 39:342-8. 18. Stelmach W. Niezwyk艂e dzieje k艂膮cza imbiru jako ro艣liny przyprawowej i leczniczej. Cz III, Zdrowie i Farmacja 2004; 6: 44-7. 19. Lin RJ, Chen C-Y, Chung L-Y i wsp. Larvicidal activities of ginger ( Zingiber officinale) against Angiostrongylus cantonensis. Acta Tropica 2010 (in press). 20. Rong X, Peng G, Suzuki T i wsp. Regul Toxicol Pharmacol 2009; 54:118-23.
otrzymano: 2010-01-28
zaakceptowano do druku: 2010-02-10

Adres do korespondencji:
*Anna Grys
Instytut W艂贸kien Naturalnych i Ro艣lin Zielarskich Oddzia艂 Ro艣lin Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Pozna艅
tel.: (61) 665-95-40, fax: (61) 665-95-51
e-mail: agrys@iripz.pl

Post阷y Fitoterapii 1/2010
Strona internetowa czasopisma Post阷y Fitoterapii