Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografie? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis - wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

© Borgis - Medycyna Rodzinna 4/2011, s. 111-115
*Edyta Gheribi
Związki polifenolowe w owocach i warzywach
Polyphenols compounds in fruits and vegetables
Instytut Turystyki i Rekreacji, Akademia Wychowania Fizycznego, Warszawa
Dyrektor Instytutu: dr hab. prof. AWF Ludwik Mazurkiewicz
Summary
Vegetables and fruits supply many important components, which are necessary for the human organism to perform its basic functions. One of those components are vitamins and mineral components. Vegetables and fruits are also a source of bioactive compounds like polyphenols directly associated with disease prevention. They comprise the biggest group among bioactive compounds. Polyphenols are largely distributed over the vegetables and fruits in the human diet. Some of those compounds are higher concentrated in specific foods such as myricetin in broccoli, quercetin in onions, anthocyanins in red fruits, like cherries, strawberries and grapes and flavanones in citric fruits, like oranges and tangerines. Vegetables with the highest polyphenol concentration were parsley and parsley leaves, capers. Fruits with the highest concentrations were chokeberry, strawberry, wild strawberry, raspberry, blackberry, cranberry, bilberry.
Wstęp
Owoce i warzywa są bardzo ważnymi składnikami codziennego żywienia. Należą one do grup produktów spożywczych, które charakteryzują się niską kalorycznością, bogactwem węglowodanów, w tym włókna pokarmowego, oraz składników mineralnych i witamin, które regulują prawidłowe procesy przemiany materii zachodzące w organizmie człowieka, ale również chronią przed stresem oksydacyjnym. Owoce i warzywa są również źródłem cennych dla zdrowia związków roślinnych o cechach podobnych do witamin, które nazywane są fitaminami, ponieważ pochodzą tylko z roślin i podobnie jak witaminy nie są syntetyzowane przez organizm człowieka i muszą być dostarczane z pożywieniem. W naukach farmaceutycznych fitaminy są sklasyfikowane jako fenolowe antyoksydanty. Definicja mówi, że są one substancjami roślinnymi wspomagającymi funkcje fizjologiczne organizmu (1). Wyizolowano ponad 8000 związków fenolowych z różnych naturalnych produktów, są to między innymi flawonoidy i kwasy fenolowe. Każda grupa jest następnie dzielona na podgrupy w zależności od struktury chemicznej podstawowego szkieletu węglowego. W cząsteczkach związków polifenolowych, które są aktywne, występują dwie lub nawet kilka fenolowych grup hydroksylowych. Taki układ nadaje cząsteczce właściwości antyoksydacyjne i pozwala cząsteczce między innymi neutralizować wolny rodnik. Związki polifenolowe można podzielić pod względem struktury podstawowego szkieletu węglowego (2) na:
1. Kwasy fenolowe (pochodne kwasu benzoesowego i cynamonowego);
2. Flawonoidy, które można podzielić na podklasy:
– Flawony (apigenina, hesperydyna, luteolina);
– Flawanony (naringenina, hesperydyna, taksifolina);
– Flawonole (kwercetyna, kemferol, mirycetyna, rutyna);
– Flawanole (katechina, epikatechina, epigalokatechina);
– Izoflawony (daidzeina, genisteina, glicyteina);
– Antocyjany (cyjanidyna, malwidyna, delfinidyna).
Związki te stanowią ważną grupę antyoksydantów występujących w żywności pochodzenia roślinnego. Zawartość związków fenolowych w produktach spożywczych jest bardzo różna i zależna od szeregu czynników. W zależności od obróbki technologicznej zawartość ich w przetworzonych produktach spożywczych będzie inna niż w świeżych. Dlatego postanowiono zaprezentować występowanie tych związków w różnych produktach.
Zawartość związków polifenolowych w owocach
Owoce są bogatym źródłem związków polifenolowych, zarówno kwasów fenolowych, jak i flawonoidów. Szczególnie bogate w te związki są owoce jagodowe, takie jak: aronia, truskawki, poziomki, maliny, jagody, borówki, jeżyny itp. (3-6). Znaczącym źródłem polifenoli są owoce aronii, które zawierają ich ok. 4210 mg w 100 g suchego ekstraktu z owoców (7). Występowanie związków polifenolowych w owocach przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Występowanie związków polifenolowych w owocach (3-5, 8).
Flawonole
Kwercetyna
Kempferol
Ciemne winogrona, jabłka, bez czarny, dzika róża, czereśnie,
porzeczka czarna, truskawka, żurawina, aronia, czarna jagoda, malina
Flawony
Luteolina
Apigenina
Jabłka, wiśnie, winogrona, cytryny
Flawanony
Hesperydyna
Naringenina
Pomarańcze
Grejpfruty
Flawanole
Katechina
Epikatechina
Epigalokatechina
Proantocyjanidyny
Jabłka, brzoskwinie, czerwone winogrona
Antocyjany
Cyjanidyna
Delfinidyna
Aronia, czarna porzeczka, truskawka, winogrona, wiśnie, bez czarny, borówka czernica, jeżyny, malina, poziomka, owoc granatu, żurawina
Fenolokwasy
Kwas kawowy
Kwas chlorogenowy
Kwas elagowy
Białe winogrona
Jabłka, wiśnie, brzoskwinie, gruszki, borówka czernica, truskawka, winogrona, jabłka, jeżyny, żurawina, aronia, czarna porzeczka, malina, owoce granatu
Najwyższą zawartość związków polifenolowych odnotowano w owocach aronii (2080 mg/100 g) (7). Mniejsze zawartości odnaleziono w owocach czarnej porzeczki (560 mg/100 g) i wiśni (460 mg/100 g) (6). W tabeli 2 przedstawiono średnią zawartość flawonoidów i kwasów fenolowych w wybranych owocach na podstawie danych USDA.
Tabela 2. Zawartość flawonoidów i kwasów fenolowych w wybranych owocach (*7, 10).
Produkt PodgrupaFlawonoidŚrednia zawartość w mg/100 g produktu
Aronia mitschurini Viking*Antocyjanidyny
Flawonole
Kwasy fenolowe
Cyjanidyny

Kwasy hydroksycynamonowe
1041
79
422
Bez czarny – jagodyAntocyjanidyny
Flawonole
Cyjanidyna
Kwercetyna
749,24
42
Borówka czarnaAntocyjanidyny
Flawanole
Flawonole
Cyjanidyna
Malwidyna
Epikatechina
Kwercetyna
15,02
49,21
1,11
3,11
Grejpfrut świeżyFlawonole
Flawonony
Kempferol
Kwercetyna
Hesperydyna
Neryngenina
0,40
0,50
1,50
53,00
Jabłko świeże ze skórkąFlawanole
Flawonole
Epikatechina
Katechina
Kwercetyna
8,14
0,95
4,42
Jabłkowy sokFlawanole
Flawonole
Epikatechina
Katechina
Kwercetyna
0,62
0,12
0,34
JeżynaFlawanole
Flawonole
Epikatechina
Katechina
Kwercetyna
18,08
0,66
1,03
Morela świeżaFlawanole
Flawonole
Epikatechina
Katechina
Kwercetyna
6,06
4,95
2,55
Pomarańcza świeżaFlawanonyHesperydyna
Naryngenina
32,73
11,15
Porzeczka czarna świeżaFlawonoleMirycetyna
Kwercetyna
7,81
5,69
TruskawkiFlawanole
Flawonole
Katechina
Kempferol
Kwercetyna
4,47
0,79
0,65
Winogrona ciemneFlawanole
Flawonole
Katechina
Epikatechina
Kwercetyna
8,94
8,64
2,54
Wiśnia świeżaAntocyjanidyny
Flawanole
Flawonole
Cyjanidyna
Epikatechina
Katechina
Kwercetyna
111,43
9,53
2,17
1,25
Żurawina świeżaFlawanole
Flawonole
Epikatechina
Kwercetyna
4,20
14,02
Związki fenolowe również zawarte są w sokach owocowych i winach owocowych. Niestety konieczny w technologii soków zagęszczonych zabieg klarowania usuwa część biologicznie aktywnych antyoksydantów związanych z tkanką owocową surowca. Dlatego największą zawartość posiadają soki ze świeżych owoców. Na przykład sok ze świeżych winogron może zawierać około 1700 mg związków fenolowych w litrze, w tym najwięcej flawonoidów, około 1100 mg/l. Soki przetwarzane i produkowane z soków zagęszczanych będą zawierały znacznie mniejsze ilości tych składników niż soki ze świeżych owoców, nie tylko ze względu na proces klarowania, ale również ze względu na duży czas przechowywania, podczas którego polifenole ulegają degradacyjnym przemianom (11, 12). Zawartość związków polifenolowych ogółem w soku pomarańczowym wynosi 370-7100 mg/l, a w jabłkowym 23-250 mg/l. Szklanka (250 ml) soku z pomarańczy może dostarczyć od 100 mg do 1,8 g polifenoli ogółem (13). Najbogatszym źródłem kwasów fenolowych i antocyjanów w przeprowadzonych badaniach charakteryzowały się napoje aroniowe, a najmniejszym napoje jabłkowe (12). Zawartość związków polifenolowych w sokach owocowych przedstawiono w tabeli 3.
Tabela 3. Zawartość związków polifenolowych w wybranych sokach owocowych (13).
SokZawartość polifenoli (mg/l)
Kwasy fenolowe Flawonoidy
Pochodne kwasu benzoesowego Pochodne kwasy cynamonowego Antocyjany Flawonole Flawanole Flawonony
Pomarańczowy 15-20 215-685
Jabłkowy 6-52 8
Grejfrutowy 15-24 100-650
Cytrynowy 50-300
Z czerwonych winogron79
Z białych winogron110
Wiśniowy 124
Porzeczkowy (czarna porzeczka) 130-400
Zawartość związków polifenolowych w warzywach
Warzywa zawierają nieco mniejsze ilości związków polifenolowych niż owoce (3). Podział ze względu na całkowitą zawartość związków polifenolowych wskazuje, że najlepszymi źródłami w warzywach są (9):
– Warzywa kapustne (kapusta czerwona, brokuły);
– Warzywa cebulowe (cebula, czosnek);
– Warzywa korzeniowe (buraki ćwikłowe);
– Warzywa psiankowate (czerwona papryka).
Szczególnie wysoką zawartość polifenoli posiadają: nać pietruszki (ok. 13 600 mg/100 g), kapary (ok. 310 mg/100 g), pietruszka korzeń (ok. 310 mg/100 g) (10). Średnią zawartość flawonoidów w wybranych warzywach przedstawiono w tabeli 4.
Tabela 4. Zawartość flawonoidów w wybranych warzywach (10).
Produkt PodgrupaFlawonoidŚrednia zawartość w mg/100 g produktu
Brokuły świeżeFlawonoleKempferol
Kwercetyna
6,16
3,21
Brokuły gotowaneFlawonoleKempferol
Kwercetyna
1,38
1,38
Cebula żółtaFlawonoleKwercetyna13,27
Cebula czerwonaFlawonole
Antocyjanidyny
Kwercetyna
Cyjanidyna
19,93
13,14
Fasola zielona świeżaFlawonoleKwercetyna2,73
GrykaFlawonoleKwercetyna23,09
Kapary w zalewieFlawonoleKempferol
Kwercetyna
135,56
180,77
Pietruszka korzeńFlawony
Flawonole
Apigenina
Mirycetyna
302,00
8,08
Pietruszka naćFlawonyApigenina
Luteolina
13506,2
19,75
Pomidor czerwony świeżyFlawonoleKwercetyna4,12
Seler korzeńFlawony
Flawonole
Apigenina
Luteolina
Kwercetyna
4,61
1,31
3,50
Seler naciowyFlawonyApigenina
Luteolina
19,10
3,50
Szpinak świeżyFlakony
Flawonole
Luteolina
Kwercetyna
1,11
4,86
Wyniki badań wskazują, iż sposób uprawy może mieć wpływ na zawartość związków fenolowych. Na przykład badania laboratoryjne wskazują, że cebula z uprawy ekologicznej zawierała istotnie więcej flawonoidów niż z uprawy konwencjonalnej (15). Badania prowadzone w 2008 r. przez Instytut Warzywnictwa w Skierniewicach na rzecz rolnictwa ekologicznego wskazują, że papryka czerwona z upraw ekologicznych posiadała wyższe zawartości flawonoidów niż z upraw konwencjonalnych (Instytut Warzywnictwa w Skierniewicach – badania z 2008 r.). Średnia zawartość polifenoli w papryce czerwonej dla upraw ekologicznych wynosiła 15,01 mg/100 g, a dla upraw konwencjonalnych 13,17 mg/100 g. Analizując zawartość flawonoidów w trzech odmianach pomidorów, stwierdzono, że zawartość tych związków zależała również od odmiany i systemu uprawy. Owoce badanych odmian pomidora z uprawy ekologicznej miały wyższą zawartość flawonoidów o 7%, w porównaniu do zawartości tych składników w owocach z upraw konwencjonalnych (16). W innym badaniu zaobserwowano, że zawartość kwercetyny w pomidorach miniaturowych wynosiła ok. 30 mg/kg, a w pomidorach normalnego rozmiaru około 5 mg/kg (17).
Oprócz flawonoidów niektóre warzywa są cennym źródłem związków azotowych, takich jak glukozynolany. Są one charakterystyczne dla roślin z rodziny krzyżowych. Glukozynolany są związkami o niewielkiej aktywności biologicznej, natomiast wysoką aktywnością charakteryzują się produkty enzymatycznej hydrolizy. Pod wpływem enzymu mirozynazy, uruchamianej w trakcie uszkodzeń tkanek roślin, glukozynolany są hydrolizowane do wolnej glukozy i niestabilnego aglikonu (jonu tiohydroksymo-O-sulfonowego), degradowanego następnie do jonu siarczanowego oraz wielu biologicznie czynnych produktów, głównie izotiocyjanianów, nitryli i tiocyjanianów. Obecnie poznano ponad 100 różnych glukozynolanów. Najwyższe wartości glukozynolanów znajdują się w rzeżusze (658 mg/100 g) oraz w chrzanie japońskim Wasabi (165-281 mg/100 g), a najniższe w kapuście pekińskiej (19 mg/100 g) (18, 19). Cennym źródłem tych składników są również brokuły i kiełki brokuła.
Zabiegi technologiczne, takie jak gotowanie, smażenie, mrożenie wpływają negatywnie na średnią zawartość glukozynolanów. Na przykład pod wpływem gotowania straty glukozynolanów wynoszą około 70%.
Podsumowanie
Owoce i warzywa są bardzo istotnymi produktami w diecie człowieka. Zawierają wiele cennych witamin i składników mineralnych, ale również są źródłem innych cennych substancji o podobnym charakterze jak witaminy. Należą do nich związki polifenolowe, które najszerzej są reprezentowane przez flawonoidy. Związki te występują w różnych ilościach w owocach i warzywach i każda z grup jest charakterystyczna dla innych grup owoców i warzyw. Przetwory owocowe również zawierają związki polifenolowe, ale w znacznie mniejszych ilościach niż świeże owoce i warzywa. Na przykład soki owoce świeże będą zawierały znacznie więcej tych związków niż soki klarowane. Wyniki wielu badań wskazują, że związki polifenolowe z owoców i warzyw mają istotne znaczenie w profilaktyce wielu schorzeń. Związane jest to z silnymi właściwościami antyoksydacyjnymi tych związków. Aby zapewnić prawidłową ochronę przed stresem oksydacyjnym i zmniejszyć ryzyko wystąpienia schorzeń zwanych cywilizacyjnymi, zasadnym wydaje się włączenie do diety większych ilości owoców i warzyw w postaci surowej, nie tylko z uwagi na źródło związków polifenolowych, ale również witamin, składników mineralnych oraz włókna pokarmowego. Jak dotąd nie określono zalecanych norm spożycia tych składników, ale nie ma dowodów na to, że nadmiar może być szkodliwy dla organizmu. Substancje te nie kumulują się w organizmie i dlatego codziennie należy dostarczać pewną ich ilość w diecie.
Piśmiennictwo
1. Hasik J: Usprawnienia dietetyczne procesów metabolicznych. Co to są fitaminy? Postępy Fitoterapii 2001; 6 (2-3): 9-11. 2. Duda-Chodak A, Wojdyło A: Charakterystyka chemiczna związków polifenolowych. [W:] Przeciwutleniacze w żywności: aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne, red. Grajek W., Wydawnictwa Naukowo-Techniczne 2007, 141-151. 3. Szajdek A, Borowska J: Właściwości przeciwutleniające żywności pochodzenia roślinnego. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość 2004; 4 (41): 5-28. 4. Cieślik E, Sikora E: Występowanie przeciwutleniaczy w owocach jagodowych. [W:] Przeciwutleniacze w żywności: aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne, red. Grajek W, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne 2007, 201-209. 5. Olędzka R: Antyoksydacyjna wartość produktów prozdrowotnych w naszym jadłospisie. Roczniki Warszawskiej Szkoły Zdrowia, red. Celejowa I, Stowarzyszenie Warszawska Szkoła Zdrowia 2007, 105-113. 6. Wolski T, Kalisz O, Prasał M, Rolski A: Aronia czarno owocowa – zasobne źródło antyoksydantów. Postępy Fitoterapii 2007; 3, 145-154. 7. Wawer I: Aronia polski paradoks. Wydawnictwo Agropharm 2006. 8. Makowska-Wąs J, Janeczko Z: Biodostępność polifenoli roślinnych. Postępy Fitoterapii 2004; 3: 128. 9. Podsędek A, Sosnowska D: Występowanie związków polifenolowych w warzywach. Przeciwutleniacze w żywności: aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne, red. Grajek W, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne 2007, 151-157, www.usda.gov. 10. Dietrich H, Rechner CD, Patz CD: Bioactive compounds in fruit and juice. Fruit Proc 2004; (1): 50-55. 11. Żukiewicz-Sobczak W, Michalak-Majewska M, Kalbarczyk J: Pojemność antyoksydacyjna wybranych napojów owocowych. Bromat Chem Toksykol 2009; 3, 910-915. 12. Lecerf JM: Les antioxydants et les autres elements protecteurs dans les jus de fruits et legumes. Institut Pasteur de Lille 1999. 13. Podsędek A, Sosnowska D, Łoś J: Ocena efektywności przeciwrodnikowej polifenoli wybranych warzyw. [W:] Materiały Konferencyjne „Flawonoidy i ich zastosowanie”, red. Kopacz S, Oficyna Wydawnicza PR 2004; 266-276. 14. Hallmann E, Rembiałkowska E: Zawartość wybranych składników odżywczych w czerwonych odmianach cebuli z uprawy ekologicznej i konwencjonalnej. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość 2007; 2 (51): 105-111, http://www.inwarz.skierniewice.pl. 15. Duthie GG, Duthie SJ, Kyle JA: Plant polyphenols in cancer and hart disease: implications as nutritional antioxidants. Nutrition Research Reviews 2000; 13 (1): 79-106. 16. McNaughton SA, Marks GC: Development of a food composition database for the estimation of dietary intakes of glucosinolates, the biologically active constituents of cruciferous vegetables. British Journal of Nutrition 2003; 90: 687-697. 17. Sultana T, Savage GP, Mc Neil DL et al.: Comparison of flavor compounds in wasabi and horseradish. Food Agric Environ 2003; 1: 117.
otrzymano: 2011-07-04
zaakceptowano do druku: 2011-08-29

Adres do korespondencji:
*Edyta Gheribi
ul. Wojska Polskiego 190/9, 91-726 Łódź
e-mail: edyta_kwiatkowska@interia.eu

Medycyna Rodzinna 4/2011
Strona internetowa czasopisma Medycyna Rodzinna