Ponad 7000 publikacji medycznych!
Statystyki za 2021 rok:
odsłony: 8 805 378
Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Nowa Pediatria 3/2018, s. 60-69 | DOI: 10.25121/NP.2018.22.3.60
*Katarzyna Albrecht, Michał Matysiak
Zalecenia dietetyczne w profilaktyce i leczeniu nierozrostowych chorób układu krwiotwórczego
Principles of proper nutrition in prophylactics and treatment of children with non-rectifying hematopoetic diseases
Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny
Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Michał Matysiak
Odpowiednie żywienie jest niezwykle ważnym elementem zapewnienia optymalnego rozwoju i wzrastania każdego dziecka, ocenianego na podstawie aktualnych siatek centylowych, np. opracowanych przez WHO (bez względu jednak na rodzaj siatki, zawsze na tej samej) (1, 2).
Przestrzeganie i stosowanie zasad prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży zmniejsza ryzyko otyłości i niedożywienia, a zgodnie z obecnym stanem wiedzy obniża także ryzyko rozwoju chorób cywilizacyjnych, takich jak: choroba niedokrwienna serca, cukrzyca typu 2 czy hiperlipidemia (3).
Dieta dzieci i młodzieży powinna być urozmaicona. Codzienny, pełnowartościowy jadłospis winien zawierać produkty ze wszystkich grup spożywczych uwzględnionych w Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej IŻŻ 2016 (4). Zaleca się spożywanie w ciągu dnia 4-5 posiłków, w regularnych odstępach czasu. Należy unikać podjadania między posiłkami oraz oglądania telewizji lub zabawy w czasie posiłków.
Kierowanie się apetytem dziecka i jego aktywnością fizyczną najlepiej zapobiega jego przekarmianiu lub niedożywieniu.
Nadmierne spożycie energii, białka i tłuszczu – szczególnie tego, w którym przeważają nasycone kwasy tłuszczowe – sprzyja nieprawidłowemu rozkładowi lipoprotein w surowicy, podwyższeniu stężenia cholesterolu i – w połączeniu z nadmiernym spożywaniem energii i brakiem ćwiczeń fizycznych – zwiększa ryzyko rozwoju chorób dietozależnych, takich jak: nadwaga, otyłość, cukrzyca typu 2 czy choroba niedokrwienna serca (1, 2). Z kolei dieta niedoborowa pod względem zawartości wapnia stwarza ryzyko rozwoju osteopenii i osteoporozy.
Odpowiednie spożycie błonnika pokarmowego wywiera korzystny wpływ na skład mikrobioty jelitowej oraz wpływa na regulację czynności przewodu pokarmowego, w tym jego funkcji motorycznych.
Zdrowe, pełnowartościowe żywienie zapobiega niedokrwistości z niedoboru żelaza, którego brak szczególnie niekorzystnie wpływa na rozwój psychosomatyczny dziecka.
Podstawowe zalecenia prawidłowo zbilansowanej, codziennej diety obejmują:
– spożywanie 5 posiłków, co 3-4 godziny,
– spożywanie warzyw i owoców do każdego posiłku – z przewagą warzyw,
– spożywanie pieczywa i przetworów zbożowych pełnoziarnistych,
– spożywanie 3-4 porcji mleka i produktów mlecznych (w tym mleko modyfikowane w przypadku niemowląt), np. maślanka, kefir lub jogurt; dla dzieci powyżej 24. m.ż. – ze zmniejszoną zawartością tłuszczu,
– chude mięso czerwone, w tym wędliny, powinny być spożywane nie częściej niż 2-3 razy w tygodniu, a jajka kurze w dni, w których nie jest spożywane mięso. Mięso drobiowe należy jeść 2-3 razy w tygodniu, zawsze bez skóry, ryby 1-2 razy w tygodniu,
– uwzględnienie w diecie nasion roślin strączkowych jako źródła białka roślinnego,
– ograniczenie spożycia tłuszczu zwierzęcego. Przygotowywanie posiłków z udziałem tłuszczów roślinnych (najlepiej oliwa z oliwek lub olej rzepakowy),
– ograniczanie dodatku soli do potraw i produktów spożywczych, takich jak słone przekąski,
– do zaspokajania pragnienia, do posiłków oraz między posiłkami picie wody niegazowanej,
– ograniczanie spożywania cukru, słodyczy i słodkich napojów,
– codzienna dawka ćwiczeń fizycznych (1-4).
Zastosowanie wyżej wymienionych zaleceń nawet w przypadku dzieci zdrowych jest w praktyce bardzo trudne, a staje się jeszcze trudniejsze, kiedy naszym zadaniem jest zapewnienie odpowiedniego żywienia dzieciom z chorobami układu krwiotwórczego.
Podobnie jak zdrowe, dzieci z chorobami hematologicznymi wymagają w swojej diecie białka, węglowodanów, tłuszczów, wody, witamin i składników mineralnych. Dla skomponowania prawidłowej diety niezbędne są ocena stanu odżywienia dziecka (masa prawidłowa, otyłość, niedowaga) oraz wiedza o rozpoznaniu klinicznym, planowanym leczeniu i przyjmowanych lekach (1). Dopiero znajomość tych wszystkich elementów pozwala na stworzenie w pełni zbilansowanej indywidualnej diety dla dziecka z chorobami hematologicznymi. Należy podkreślić, że jednym z najważniejszych elementów jest rozpoznanie choroby, determinujące nie tylko rodzaj indywidualnej diety, ale także czas jej stosowania.
Niedokrwistości
Niedokrwistość należy do najczęstszych schorzeń układu krwiotwórczego u dzieci. Terminem „niedokrwistość” określa się stan chorobowy, który cechuje zmniejszenie stężenia hemoglobiny i/lub liczby krwinek czerwonych w porównaniu z normami przyjętymi dla określonego wieku rozwojowego. U większości dzieci stężenie hemoglobiny poniżej 10 g/dl należy traktować jako wartość obniżoną.
Niedokrwistość wiąże się z upośledzeniem zdolności przenoszenia tlenu przez krwinki czerwone, a tym samym ze zmniejszeniem ilości tlenu w tkankach, co bezpośrednio przekłada się na zaburzenia ogólnoustrojowe. Najważniejszym z nich jest negatywny wpływ na rozwój ośrodkowego układu nerwowego.
Objawy niedokrwistości zależą od jej stopnia, szybkości narastania, towarzyszących chorób oraz możliwości adaptacyjnych ustroju (5, 6).
Istnieje wiele podziałów niedokrwistości. Ogólnie przyjęty podział opiera się na czynnikach patogenetycznych i w związku z tym niedokrwistości dzielimy na trzy podstawowe grupy:
– spowodowane utratą krwi,
– spowodowane zaburzeniami wytwarzania krwinek czerwonych i hemoglobiny,
– związane ze zwiększonym rozpadem krwinek czerwonych (niedokrwistości hemolityczne).
W niniejszym opracowaniu skupimy się na zaleceniach dietetycznych mających na celu zmniejszenie częstości występowania niedokrwistości spowodowanych zaburzeniem wytwarzania erytrocytów, a szczególnie na niedokrwistościach wynikających z niedoboru żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego. Kolejnym zagadnieniem będą zalecenia dotyczące prawidłowej diety w najczęściej występujących wrodzonych niedokrwistościach hemolitycznych. Z uwagi na konieczność stosowania glikokortykosteroidów w terapii nabytych hemolitycznych niedokrwistości autoimmunizacyjnych, w opracowaniu znajdą się także wskazówki dietetyczne w przypadku stosowania sterydoterapii.
Niedokrwistość z niedoboru żelaza
Jest najczęstszym schorzeniem hematologicznym u dzieci. Niedobór żelaza w diecie jest najpowszechniej występującym niedoborem pokarmowym. Szacuje się, że około 1,5-1,8 mld osób na świecie ma niedokrwistość z niedoboru żelaza. Według danych WHO niedobór tego pierwiastka dotyczy 5% populacji, 20% kobiet miesiączkujących oraz 30-40% dzieci w krajach rozwiniętych (5, 6).
Żelazo zaliczane jest do mikroelementów ze względu na małe dzienne zapotrzebowanie i niewielką ilość w organizmie człowieka. Żelazo uczestniczy w transporcie i magazynowaniu tlenu w tkankach, bierze także udział w wielu przemianach metabolicznych ustroju, m.in. w syntezie i katabolizmie niektórych hormonów, wytwarzaniu związków bogatoenergetycznych czy syntezie kolagenu.
Zapotrzebowanie na żelazo u dzieci urodzonych z prawidłową masą ciała wynosi od 4. m.ż. w granicach 1-15 mg/kg m.c./dobę, a u dzieci z niską masą urodzeniową po 2. m.ż. – od 2 do 15 mg/kg m.c./dobę. W okresie od 1. do 10. r.ż. zapotrzebowanie wynosi 10 mg, a po 10. roku życia – 12 mg. U kobiet zapotrzebowanie wynosi około 15 mg/dobę, a w okresie ciąży zwiększa się do 30 mg/dobę (5, 7, 8).
Główne przyczyny niedoboru żelaza u dzieci to:
1. Niedostateczne zaopatrzenie w żelazo:
a) mniejsze zapasy z okresu życia płodowego:
– u wcześniaków, noworodków z ciąż mnogich,
– u dzieci matek, które miały niedokrwistość w ciąży,
– u dzieci, które w okresie porodowym narażone były na straty krwi,
b) niedostateczna podaż żelaza w diecie,
c) zaburzenia wchłaniania:
– nawracające lub przewlekłe biegunki,
– celiakia,
– nieprawidłowości anatomiczne jelit.
2. Nadmierne straty żelaza:
a) straty krwi:
– ostre i przewlekłe krwawienia,
– przetoczenia wymienne,
– zakażenia pasożytnicze.
3. Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo:
a) okresy szybkiego wzrostu wcześniaków,
b) okres szybkiego wzrostu w okresie dojrzewania.
Narastanie problemu wcześniactwa i zwiększanie się liczby kobiet w wieku rozrodczym ze stanami niedoboru żelaza sprawiają, iż problem niedokrwistości niedoborowej staje się coraz bardziej powszechny. Gospodarka żelazem w pierwszym półroczu życia opiera się na zapasach żelaza zgromadzonych w okresie życia płodowego i odłożonych z rozpadłych krwinek czerwonych we wczesnym okresie noworodkowym. Stąd niezmiernie ważne są prawidłowa opieka nad kobietą ciężarną, stosowanie u niej prawidłowej, obfitującej w żelazo diety, a w przypadku niedokrwistości z niedoboru żelaza jej leczenie farmakologiczne (6, 7, 9).
Prawidłowe żywienie dziecka polegające na wprowadzaniu pomiędzy 17. a 24. tygodniem życia pokarmów uzupełniających umożliwia dostarczenie dziecku większej ilości żelaza i zapobiega niedokrwistości, umożliwiając prawidłowy rozwój psychomotoryczny.
Jako pokarmy uzupełniające zaleca się podaż mięsa (z ograniczeniem białego), jajek, warzyw i owoców. Obecnie nie ma ograniczeń i sztywnych zasad dotyczących wprowadzania nowych pokarmów do diety (10).
Do końca 1. r.ż. zaleca się unikanie nieprzetworzonego mleka krowiego oraz ograniczanie jego późniejszego spożycia do wartości < 500 ml/dobę (11, 12).
Należy także pamiętać, że niemowlęta szybko przybierające na masie ciała i otrzymujące dietę węglowodanową są szczególnie narażone na niedobór żelaza i tym samym na niedokrwistość niedoborową.
Kolejnym etapem w życiu dziecka, w którym obserwuje się zwiększone zapotrzebowanie na ten pierwiastek i w którym bardzo często dochodzi do jego niedoboru, jest okres pokwitania i tzw. skok wzrostowy. Dodatkowe straty żelaza na tym etapie rozwoju dziecka mogą być spotęgowane występowaniem u dziewcząt obfitych i nieregularnych krwawień miesięcznych, a także intensywnym wysiłkiem fizycznym i stosowaniem diet odchudzających (5).
W 2010 roku ukazało się opracowanie American Academy of Pediatrics (AAP), w którym autorzy rekomendują podawanie żelaza wszystkim dzieciom po 3. m.ż. w dawce 1 mg/kg m.c./dobę do czasu wprowadzenia do diety pokarmów bogatych w żelazo (8).
U wcześniaków podaż żelaza powinna być większa, tj. 2 mg/kg m.c./dobę, i trwać dłużej, tj. od 1. do 12. m.ż. Obliczając dawkę suplementowanego żelaza, należy uwzględnić ilość żelaza zawartą w podawanych dziecku mieszankach mlecznych. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) nie zaleca suplementacji żelaza u zdrowych niemowląt, niezależnie od sposobu karmienia. Według tego gremium, tylko u dzieci z małą masą urodzeniową (< 2500 g) podawanie 1-2 mg żelaza/kg m.c./dobę od 1.-6. m.ż. (a 2-3 mg/kg m.c./dobę przy masie urodzeniowej < 2000 g) wydaje się uzasadnione (9).
W praktyce w Polsce od lat stosowane są z powodzeniem zalecenia bezwzględnej profilaktycznej suplementacji żelaza (1-2 mg/kg m.c./dobę) u dzieci od 3. do 12. m.ż. z określonych grup ryzyka, tj. u: wcześniaków, niemowląt z niską masą urodzeniową (< 2500 g), dzieci z ciąż wielopłodowych, dzieci ze zmniejszonym stężeniem hemoglobiny w okresie noworodkowym, niemowląt narażonych na straty krwi w okresie okołoporodowym, dzieci matek z niedokrwistością w ciąży.
Oprócz nich 1-2 mg/kg m.c./dobę żelaza elementarnego należy podawać w razie wystąpienia tzw. względnych wskazań do profilaktyki żelazem, takich jak: nawracające zakażenia układu oddechowego i pokarmowego, okres szybkiego wzrostu, zwłaszcza u dziewcząt w okresie pokwitania, miesiączkujących obficie i nieregularnie, u dzieci ze skłonnością do krwawień, upośledzonym łaknieniem (szczególnie z ograniczeniem spożycia mięsa, warzyw i owoców).
W wieku późniejszym (powyżej 12. m.ż.) zgodnie z wytycznymi AAP i ESPGHAN zaleca się podaż żelaza pochodzącą jedynie z prawidłowo zbilansowanej diety (5, 6, 9, 12).
Dieta u dzieci z niedokrwistością z niedoboru żelaza
W leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza niezbędne są trzy elementy. Poza leczeniem przyczynowym oraz suplementacją odpowiednimi dawkami preparatów żelaza, niezbędnym elementem terapii jest odpowiednia dieta, uwzględniająca produkty bogate w ten pierwiastek (tab. 1). Dieta odpowiednio zbilansowana pod kątem zawartości żelaza pełni także istotną rolę w zapobieganiu wystąpienia niedokrwistości niedoborowej. Warto przy tym zaznaczyć, że nie zawsze duża zawartość żelaza w produkcie oznacza, iż jest on dobrym źródłem tego pierwiastka. Przyswajalność żelaza uzależniona jest od wielu czynników, takich jak: obecność czynników hamujących i wspomagających wchłanianie, rodzaj żelaza (dwu- lub trzywartościowe) oraz stan gospodarki żelazem danego organizmu. W produktach żywnościowych istnieją dwa rodzaje żelaza: hemowe i niehemowe. Żelazo hemowe, pochodzenia zwierzęcego, to żelazo lepiej przyswajalne (biodostępność ok. 20%). Z kolei rośliny zawierają żelazo niehemowe, którego przyswajalność jest znacznie mniejsza – ok. 5% (13).
Tab. 1. Produkty bogate w żelazo (13)
Mięso i przetwory mięsnewołowina, cielęcina, baranina, gęś, kaczka, królik, wędliny podrobowe: kaszanka, pasztet, pasztetowa, salceson
Podroby mięsnewątroba wieprzowa, wołowa, cielęca, drobiowa
Rybyłosoś, makrela, sardynka, śledź oraz dorsz wędzony, makrela wędzona, sardynka w pomidorach, sardynka w oleju, tuńczyk w wodzie, tuńczyk w oleju
Jajażółtko jaja kurzego, jajko na twardo, jajko na miękko, jajko sadzone, jajecznica
Produkty zbożowechleb żytni razowy z soją i słonecznikiem, chleb żytni razowy, chleb żytni pełnoziarnisty, pumpernikiel, chleb chrupki, chleb graham, bułki grahamki, otręby pszenne, płatki owsiane, płatki żytnie, kasza jaglana, kasza gryczana, kasza pęczak, ryż brązowy, amarantus
Nasiona i ziarnapestki dyni, nasiona słonecznika, sezam, mak
Orzechyzwłaszcza pistacjowe, laskowe, arachidowe, migdały, włoskie, wiórki kokosowe
Warzywaboćwina, bób, brokuły, brukselka, burak, cykoria, czosnek, fasola szparagowa, groszek zielony, kalarepa, koper ogrodowy, pietruszka liście i korzeń, por, szczaw, szczypiorek, szpinak
Owoceporzeczki czarne, porzeczki białe, porzeczki czerwone, poziomki, maliny, awokado
Owoce suszonemorele, śliwki, figi, daktyle, rodzynki, jabłka
Nasiona strączkowefasola, groch, soczewica, soja oraz kiełki soczewicy i soi
Kursywą zaznaczono produkty o szczególnie dużej zawartości żelaza
Do substancji, które znacznie zmniejszają biodostępność żelaza, zaliczamy obecne w otrębach i nasionach roślin strączkowych fityniany, a także zawarte w kawie i herbacie polifenole oraz błonnik czy też duże ilości wapnia (13).
Najważniejszym czynnikiem ułatwiającym wchłanianie żelaza są duże ilości witaminy C (tab. 2), dlatego też porcji mięsa lub ryby zawsze powinna towarzyszyć surówka. Do kanapki z wędliną warto dodać paprykę czerwoną lub zieloną lub pomidora. Do warzyw będących bogatym źródłem witaminy C zaliczamy także: brukselkę, chrzan, jarmuż, natkę pietruszki, szpinak, kalafior, kalarepę. Wśród owoców dużą zawartością witaminy C charakteryzują się porzeczki czarne, truskawki, poziomki, kiwi, cytryna, grejpfrut, pomarańcza (13).
Tab. 2. Zawartość witaminy C w wybranych produktach spożywczych (13)
ProduktZawartość witaminy C (mg/100 g)
Brokuły83
Fasolka szparagowa23,8
Kalafior69
Kapusta biała48
Kapusta czerwona54
Kalarepa64,7
Kapusta pekińska27
Natka pietruszki177,7
Koperek31
Papryka czerwona144
Rzodkiewka20,6
Pomidor23
Kiełki soczewicy17
Szczaw35
Szczypiorek41
Ziemniaki 16
Szparagi26
Cytryna50
Pomarańcza49
Grejpfrut40
Jabłko9,2
Melon20
Kiwi59
Czarne porzeczki182
Czerwone porzeczki45,8
Białe porzeczki40
Truskawki66
Poziomki60
Morele suszone31,7
Czynnikami wspomagającymi wchłanianie żelaza są także kwasy organiczne, np. kwas cytrynowy, jabłkowy, mlekowy (obecny w produktach kiszonych).
Układając optymalną dietę zapobiegającą lub wspomagającą leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza, wskazane jest:
1. Spożywanie odpowiednio dużej ilości chudego mięsa czerwonego, wątroby, chudych gatunków wędlin. Jest to bowiem źródło żelaza hemowego, dobrze przyswajanego przez organizm.
2. Uwzględnianie w jadłospisie produktów roślinnych o stosunkowo dużej zawartości żelaza (płatki zbożowe, suszone owoce, warzywa strączkowe, warzywa o zielonych liściach).
3. Spożywanie dużej ilości owoców i warzyw bogatych w witaminę C (czarna porzeczka, sok pomarańczowy, natka pietruszki, papryka), ponieważ dieta bogata w tę witaminę zwiększa przyswajanie żelaza niehemowego. Do każdego posiłku należy dodawać warzywa i owoce o dużej zawartości witaminy C, najlepiej na surowo. Pamiętajmy, że witamina C jest wrażliwa na temperaturę i obróbka kulinarna znacznie zmniejsza jej ilość w danym produkcie.
4. Ograniczenie spożycia czarnej herbaty. Zawiera ona taniny – związki hamujące wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. To niekorzystne działanie można ograniczyć, pijąc ją nie w czasie posiłku czy bezpośrednio po nim, lecz między posiłkami.
Niedokrwistości megaloblastyczne
Niedokrwistości megaloblastyczne to grupa chorób, która przez ponad 100 lat (1849-1955) była przedmiotem intensywnych obserwacji i badań zakończonych wyjaśnieniem większości problemów patogenetycznych, diagnostycznych i leczniczych. U podstaw tych niedokrwistości leżą niedobory witaminy B12 i/lub kwasu foliowego, pociągające za sobą również niehematologiczne skutki kliniczne.
Niedokrwistość megaloblastyczna to niedokrwistość spowodowana zaburzeniami syntezy DNA w komórkach układu czerwonokrwinkowego, prowadzącymi do powstawania dużych prekursorów krwinek czerwonych (megaloblastów) i ich dojrzałych postaci (megalocytów i makrocytów) (14, 15).
U niemowląt i małych dzieci niedokrwistości megaloblastyczne spowodowane są głównie niedoborem kwasu foliowego, a czynnikami wywołującymi taki stan mogą być:
– zwiększone zapotrzebowanie na kwas foliowy (wcześniactwo, szybki przyrost masy ciała, zakażenia, wzmożona hemoliza krwinek czerwonych),
– niedostateczna podaż w pokarmach (karmienie wyłącznie mlekiem, stosowanie mleka koziego, ciężkie niedożywienie),
– zaburzenia wchłaniania z przewodu pokarmowego (celiakia, mukowiscydoza),

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.
Mam kod dostępu
  • Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu albo wszystkich artykułów (w zależności od wybranej opcji), należy wprowadzić kod.
  • Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.
  • Aby kupić kod proszę skorzystać z jednej z poniższych opcji.

Opcja #1

19

Wybieram
  • dostęp do tego artykułu
  • dostęp na 7 dni

uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony

Opcja #2

49

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 30 dni
  • najpopularniejsza opcja

Opcja #3

119

Wybieram
  • dostęp do tego i pozostałych ponad 7000 artykułów
  • dostęp na 90 dni
  • oszczędzasz 28 zł
Piśmiennictwo
1. Krawczyński M (red.): Żywienie dzieci w zdrowiu i chorobie. Kraków 2008: 1-35, 97-117.
2. Szajewska H, Socha P, Horvath A et al.: Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Standardy/Pediatria 2014; 11: 321-338.
3. Nicklas T, Johnson R; American Dietetic Association: Position of the American Dietetic Association: Dietary guidance for healthy children ages 2 to 11 years. ADA Position paper. Dietary Guidance for Healthy Children Aged 2 to 11 Years. J Am Diet Assoc 2004; 104: 660-677.
4. Instytut Żywności i Żywienia: http://www.izz.waw.pl/pl/zasady-prawidowego-ywienia (data dostępu: 7.06.2017).
5. Ochocka M, Matysiak M: Niedokrwistości wieku dziecięcego. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000: 52-112.
6. Matysiak M: Czy każda niedokrwistość jest z niedoboru żelaza? Pediatr Dypl 2010; 14 (wyd. spec.): 95-100.
7. Szajewska H, Ruszczynski M, Chmielewska A: Effects of iron supplementation in nonanemic pregnant women, infants, and young children on the mental performance and psychomotor development of children: a systematic review of randomized controlled trials. Am J Clin Nutr 2010; 91: 1684-1690.
8. Baker RD, Greer FR; Committee on Nutrition: Diagnosis and Prevention of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia in Infants and Young Children (0-3 Years of Age). Pediatrics 2010; 126: 1040-1050.
9. UNICEF/UNU/WHO: Iron deficiency anemia: assessment, prevention, and control. World Health Organization, Geneva 2001.
10. Hilger J, Friedel A, Herr R et al.: A systematic review of vitamin D status in populations worldwide. Br J Nutr 2014; 111(1): 23-45.
11. WHO Guideline: Daily iron supplementation in infants and children. World Health Organization, Geneva 2016; http://www.who.int/ nutrition/publications/micronutrients/guidelines/daily_iron_supp_childrens/en.
12. WHO: The global prevalence of anemia in 2011. World Health Organization, Geneva 2015; http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/global_prevalence_anaemia_2011/en.
13. Kunachowicz H, Przygoda B, Nadolna I, Iwanow K: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005.
14. Dmoszyńska A (red.): Wielka Interna. Hematologia. Niedokrwistości megaloblastyczne. Medical Tribune, Warszawa 2011: 255-265.
15. Krauze A: Niedokrwistość. [W:] Matysiak M (red.): Hematologia w praktyce pediatrycznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002: 89-112.
16. Vinod D, Hamilton MS, Molloy AM: Guidelines for the diagnosis and treatment of cobalamin and folate disorders. Br J Haematol 2014; 166: 496-513.
17. Ochocka M, Matysiak M: Niedokrwistości wieku dziecięcego. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000: 89-111; 136-162.
18. Adamowicz-Salach A: Wrodzone i nabyte niedokrwistości hemolityczne – postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne. Pediatr Dypl 2013; 17(5): 28-37.
19. Guidelines for the diagnosis and management of hereditary spherocytosis/the British Committee for Standards In Hematology-update 2011. Br J Haematol 2012; 156: 37-49.
20. Bogusławska-Jaworska J: Wrodzone niedokrwistości hemolityczne. Hematologia kliniczna 1991; 1: 400-435.
21. Petz LD, Garratty G: Immune hemolytic anemias. Elsevier Inc, Philadelphia 2004.
22. Adamowicz-Salach A: Niedokrwistości autoimmunohemolityczne. [W:] Chybicka A, Sawicz-Birkowska K (red.): Onkologia i hematologia dziecięca. Wydanie I. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008: 879-883.
23. Adamowicz-Salach A, Fabijańska-Mitek J: Niedokrwistości autoimmunohemolityczne. [W:] Socha J (red.): Choroby autoimmunohemolityczne u dzieci. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005: 234-251.
24. Chevallier L: 51 zaleceń dietetycznych w wybranych stanach chorobowych. Redakcja I wydania polskiego Gajewska D. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2008: 142-146.
25. Rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności, uzupełnionym przez załącznik do rozporządzenia (WE) nr 116/2010 z dnia 9 lutego 2010 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wykazu oświadczeń żywieniowych oraz załącznik do rozporządzenia Komisji (UE) nr 1047/2012 z dnia 8 listopada 2012 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 w odniesieniu do wykazu oświadczeń żywieniowych.
otrzymano: 2018-07-13
zaakceptowano do druku: 2018-08-03

Adres do korespondencji:
*Katarzyna Albrecht
Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Warszawski Uniwersytet Medyczny
ul. Żwirki i Wigury 63A, 02-091 Warszawa
tel.: +48 (22) 317-94-83
katarzyna.albrecht@wum.edu.pl

Nowa Pediatria 3/2018
Strona internetowa czasopisma Nowa Pediatria