Chcesz wydać pracę habilitacyjną, doktorską czy monografię? Zrób to w Wydawnictwie Borgis – jednym z najbardziej uznanych w Polsce wydawców książek i czasopism medycznych. W ramach współpracy otrzymasz pełne wsparcie w przygotowaniu książki – przede wszystkim korektę, skład, projekt graficzny okładki oraz profesjonalny druk. Wydawnictwo zapewnia szybkie terminy publikacji oraz doskonałą atmosferę współpracy z wysoko wykwalifikowanymi redaktorami, korektorami i specjalistami od składu. Oferuje także tłumaczenia artykułów naukowych, skanowanie materiałów potrzebnych do wydania książki oraz kompletowanie dorobku naukowego.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 2/2019, s. 118-125 | DOI: 10.25121/PF.2019.20.2.118
*Krzysztof Błecha
Fitoterapia i suplementacja diety w chorobach górnego odcinka przewodu pokarmowego
Phytotherapy and supplementation of diet in upper section of gastrointestinal tract diseases
Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza Sroki w Żywcu
Dyrektor Centrum: lek. med. Krzysztof Błecha
Streszczenie
Profilaktyka i terapia chorób toczących się w obrębie przewodu pokarmowego powinna uwzględniać możliwie jak najmniejszą ingerencję w fizjologiczne procesy toczące się w jego obrębie. Zaburzenia trawienia, które często są spowodowane stosowaniem leków, mogą nieść ze sobą odległe powikłania. Zioła powinny działać profilaktycznie lub komplementarnie wobec leków syntetycznych. W łagodniejszych stanach chorobowych mogą odgrywać dominującą rolę w postępowaniu terapeutycznym. Surowce naturalne stosuje się w terapii układu pokarmowego z uwagi na właściwości przeciwzapalne i osłaniające, poprawiające trawienie, przeciwdrobnoustrojowe oraz uspokajające. Są pomocne w refluksie żołądkowo-przełykowym, dyspepsji, zapaleniu błony śluzowej żołądka i gastropatii oraz wrzodach żołądka i dwunastnicy. Produkty naturalne, szczególnie surowce roślinne, używane w terapii chorób układu pokarmowego, z uwagi na działanie wiodące można podzielić na następujące grupy: przeciwzapalne i osłaniające, poprawiające trawienie, uspokajające oraz przeciwdrobnoustrojowe. Należy przy tym podkreślić, że surowce roślinne działają wielokierunkowo i nie zawsze mieszczą się w sztywnych ramach takiego podziału.
Summary
Prevention and therapy of gastrointestinal tract diseases should take into account as minimal as possible intervention physiological processes which take place in digestive system. Digestive disorders, which are often caused by synthetic drugs, can generate more complicated diseases. Herbs should be a preventive or complementary way of action. They can also play the main role in therapy of less complicated diseases. Natural products are used in therapy of gastrointestinal tract diseases because they have anti-inflammatory, antibacterial, coating, digestion improving and relaxative properties. They are helpful in gastro-oesophageal reflux, dyspepsia, gastritis and ulcers. Natural products, especially plant raw materials, used in the therapy of digestive system diseases, according to their leading activity, can be divided into the following groups: anti-inflammatory and protective, facilitating digestion, sedative and antimicrobial. It should be emphasized that plant raw materials act in multidirectional way and therefore not always may be classified strictly within such groups of curing activity.
Słowa kluczowe: fitoterapia, rośliny lecznicze.
Wstęp
Okresowe zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego dotykają prawie każdego. Czasami przeradzają się one w choroby. Statystyki wskazują, że 53% ludzi powyżej 18. roku życia chorowało lub choruje na przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, 10-15% okresowo leczy się na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, 30% kobiet, które rodziły, cierpi na dolegliwości dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego. Stale rośnie liczba osób skarżących się na dolegliwości związane z re?uksem żołądkowo-przełykowym i jelitem drażliwym. Produkty naturalne są dość skuteczne w leczeniu omawianych chorób i nadają się do tego, aby powracające dysfunkcje przewodu pokarmowego nie przerodziły się w choroby zlokalizowane w tym układzie.
Terapia chorób toczących się w obrębie przewodu pokarmowego powinna uwzględniać możliwie jak najmniejszą ingerencję w fizjologiczne procesy toczące się w jego obrębie. Zaburzenia trawienia, które są czasami spowodowane stosowaniem leków, zwłaszcza syntetycznych, mogą nieść ze sobą odległe powikłania. Współczesna gastroenterologia coraz częściej na to wskazuje. Zioła i inne produkty naturalne powinny działać komplementarnie wobec leków syntetycznych. Czasami, zwłaszcza w łagodniejszych stanach chorobowych, rośliny lecznicze odgrywają dominującą rolę w postępowaniu terapeutycznym.
Produkty naturalne, szczególnie surowce roślinne, używane w terapii chorób układu pokarmowego, z uwagi na działanie wiodące można podzielić na następujące grupy: przeciwzapalne i osłaniające, poprawiające trawienie, uspokajające oraz przeciwdrobnoustrojowe. Należy przy tym podkreślić, że surowce roślinne działają wielokierunkowo i nie zawsze mieszczą się w sztywnych ramach takiego podziału.
W artykule wykorzystano publikacje (1-21), których spis zamieszczono na końcu niniejszego opracowania.
Surowce o działaniu przeciwzapalnym i osłaniającym
Korzeń lukrecji
Korzeń lukrecji jest surowcem zielarskim o działaniu przeciwzapalnym. Związane jest to z adrenokortykotropowym wpływem saponin, głównie kwasu glicyryzynowego lub jego soli. Korzeń lukrecji wykazuje także działanie spazmolityczne, za co odpowiadają prawdopodobnie flawonoidy w nim zawarte. Działa przeciwdrobnoustrojowo, sekretolitycznie i przeciwbakteryjnie. Wszystkie te właściwości sprawiają, że stosowany jest zarówno w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, jak i w zapaleniach dróg oddechowych, co ma znaczenie w przypadku niektórych objawów refluksu żołądkowo-przełykowego. Najczęstszą zalecaną dawką terapeutyczną według ESCOP jest 5-15 g korzenia na dobę, co odpowiada 200-400 mg kwasu glicyryzynowego. Stosując korzeń lukrecji (najczęściej w postaci składnika mieszanek ziołowych, rzadko w monoterapii), należy pamiętać, że może on obniżać poziom potasu w surowicy krwi, a przy długim stosowaniu wywoływać obrzęki goleni. Odpowiada za to efekt mineralokortykotropowy, który prowadzi do zatrzymania w organizmie sodu i wody. Lukrecja nie jest zalecana u osób z ciężkimi chorobami wątroby oraz z chorobami wątroby z zastojem żółci, a także w ciężkiej niewydolności nerek.
Kwiatostan rumianku
Kwiatostan rumianku jest surowcem zielarskim stosowanym bardzo często w różnych mieszankach ziołowych. Swoją popularność zawdzięcza szerokiemu spektrum działania. Wykazuje właściwości przeciwzapalne. Za to działanie odpowiadają głównie substancje zawarte w olejku eterycznym, takie jak chamazulen oraz bisabolol. Przeciwzapalnie działają również zawarte w rumianku śluzy. Roślina wykazuje efekt spazmolityczny w stosunku do mięśni gładkich, co spowodowane jest obecnością flawonoidów i wspomnianych już składników olejku eterycznego. Przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne działanie kwiatostanów rumianku ma znaczenie zwłaszcza w leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, a zawarte w nich polisacharydy prawdopodobnie odpowiadają za efekt immunostymulujący. Ponadto chamazulen hamuje wyzwalanie endogennej histaminy, działa zatem przeciwalergicznie. Ma to znaczenie zwłaszcza w alergii pokarmowej. Efekty przeciwzapalne i przeciwalergiczne wykorzystywane są w przypadku tego surowca w postępowaniu zewnętrznym. Kwiatostan rumianku jest jednym z najbardziej popularnych ziół do pielęgnacji skóry dziecięcej zajętej procesem alergicznym. Kwiat rumianku wykazuje łagodne działanie uspokajające, co ma znaczenie w przypadku emocjonalnego podłoża dolegliwości trawiennych. Zazwyczaj surowiec ten jest dobrze tolerowany, ale ze względu na zawartość oleju eterycznego przed zastosowaniem, zwłaszcza u dzieci atopowych, należy wykonać próbę uczuleniową. Obserwuje się reakcję organizmu po nałożeniu na skórę wacika lub gazy nasączonych naparem z rumianku. Dawkę surowca określa się zgodnie z ESCOP na ok. 9 g surowca na dobę (podawanego w 3 porcjach).
Liść babki lancetowatej
Liść babki lancetowatej to klasyczny surowiec przyśpieszający gojenie się skóry i błon śluzowych. W związku z tym nadaje się do wykorzystania w mieszankach ziołowych stosowanych w uszkodzeniu błony śluzowej przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych. Polisacharydy śluzowe zawarte w roślinie stymulują odporność organizmu oraz osłaniają śluzówkę przewodu pokarmowego. Sok z babki lancetowatej wykazuje działanie przeciwbakteryjne w stosunku do wielu popularnych drobnoustrojów chorobotwórczych, co stawia go w rzędzie surowców przeciwbakteryjnych i przeciwwirusowych. Odpowiada za to w dużej mierze aukubina, której przypisuje się nie tylko właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, ale i spazmolityczne. Liść babki lancetowatej stosuje się w ilościach od 3 do 6 g na dobę.
Kwiat nagietka
Kwiat nagietka w przypadku stanów zapalnych i zakaźnych skóry i błon śluzowych jest jednym z najczęściej stosowanych surowców zielarskich. Zawdzięcza to właściwościom przeciwzapalnym, przeciwgrzybicznym i przeciwbakteryjnym, a także immunostymulującym. Działa także przeciwskurczowo oraz zwiększa wydzielanie soku żołądkowego. Zaleca się stosowanie naparu z 1-2 g surowca 2-3 razy dziennie.
Korzeń prawoślazu
Korzeń prawoślazu dzięki zawartości substancji, które działają osłaniająco na błony śluzowe, jest surowcem nadającym się do leczenia stanów zapalnych górnego odcinka przewodu pokarmowego oraz dróg oddechowych. Korzeń prawoślazu działa także immunostymulująco, gdyż podwyższa aktywność fagocytarną. Najczęściej zaleca się stosowanie 5-6 g surowca na dobę.
Nasienie lnu
Nasienie lnu, czyli popularne siemię lniane, to także typowy surowiec śluzowy, którego maceraty działają powlekająco. Łagodzą stany zapalne jamy ustnej, gardła i przewodu pokarmowego. Jest najczęściej stosowany jako pojedynczy surowiec, rzadziej używa się go w mieszankach. Należy jednak pamiętać, że śluzy w nim zawarte mogą zmniejszać wchłanianie substancji odżywczych z przewodu pokarmowego, szczególnie witamin rozpuszczalnych w wodzie. Według Farmakopei VI stosuje się maceraty wykonane z 8-10 g nasion lnu.
Surowce poprawiające trawienie
Ziele bożego drzewka
Ziele bożego drzewka poprawia trawienie, działa żółciotwórczo i żółciopędnie, a także rozkurczająco na mięśnie gładkie dróg żółciowych. Za te właściwości odpowiedzialne są w dużej mierze kumaryny, zwłaszcza izofraksydyna. Substancje gorzkie zawarte w surowcu zwiększają wydzielanie soku żołądkowego i trzustkowego. Ziele bożego drzewka wykazuje również działanie przeciwrobacze w odniesieniu do robaków obłych, zwłaszcza glist jelitowych i owsików. To szerokie spektrum działania skłania do wykorzystywania rośliny w terapii zaburzeń trawienia. Zaleca się 3 g ziela 2-3 razy dziennie. Nie powinno się jednak stosować surowca w przypadku niedrożności dróg żółciowych.
Korzeń mniszka
Korzeń mniszka to surowiec stosowany powszechnie w zaburzeniach trawienia. Działa żółciopędnie, żółciotwórczo oraz rozkurcza mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Ponadto, dzięki zawartości substancji goryczowych, zwiększa wydzielanie soku żołądkowego. O ile korzeń mniszka jest typowym środkiem poprawiającym trawienie, o tyle ziele mniszka znane jest z działania moczopędnego, co sprawia, że jest składnikiem mieszanek ziołowych stosowanych w chorobach dróg moczowych. Korzeń mniszka stosowany jest zarówno w postaci naparu, jak i odwaru. Wówczas dawka surowca różni się. Według EMA zaleca się picie naparów z 4-10 g 3 razy dziennie lub odwarów z 3-4 g 3 razy dziennie.
Ziele krwawnika
Ziele krwawnika jest surowcem o działaniu wielokierunkowym. Szczególnie cenne są jego właściwości przeciwkrwotoczne, ma to znaczenie zarówno w chorobach przewodu pokarmowego, jak i w nadmiernym krwawieniu miesięcznym bądź w przypadku mięśniaków macicy, które również objawiają się nadmiernym krwawieniem. W fitoterapii ginekologicznej wykorzystuje się również to, że ziele krwawnika działa rozkurczowo na mięśnie gładkie narządu rodnego. Właściwości przeciwskurczowe mają znaczenie w chorobach gastroenterologicznych. Wówczas dużym walorem surowca jest także jego działanie przeciwzapalne, uwarunkowane obecnością chamazulenu w olejku krwawnikowym. Olejek eteryczny zawiera również związki goryczowe, które pobudzają łaknienie oraz zwiększają wydzielanie żółci. Ziele krwawnika działa także przeciwbakteryjnie oraz chroni wątrobę przed uszkodzeniem toksycznym. Najczęściej zaleca się dawkowanie w ilości 2-4 g surowca dziennie w postaci naparu.
Liść mięty
Liść mięty jest surowcem znanym powszechnie nie tylko przez zwolenników fitoterapii. Działa rozkurczowo i przeciwzapalnie w obrębie przewodu pokarmowego, stymuluje wydzielanie enzymów trawiennych i żółci oraz zmniejsza odruch wymiotny. Wykazuje również właściwości przeciwbakteryjne. Wszystko to sprawia, że ma zastosowanie w przypadku niestrawności, stanów zapalnych i skurczowych przewodu pokarmowego oraz przy wzdęciach. Substancje czynne, wpływające na efekty terapeutyczne liścia mięty, zawarte są w olejku eterycznym. Zaleca się stosowanie ok. 1,5-3 g surowca 3 razy dziennie w postaci naparu.
Surowce o działaniu uspokajającym
Liść melisy
Liść melisy działa uspokajająco i rozkurczowo w stosunku do mięśni gładkich, a także przeciwbakteryjnie. Odpowiadają za to prawdopodobnie składniki olejku eterycznego. Surowiec ma właściwości przeciwdrobnoustrojowe (m.in. w odniesieniu do grzybów Candida albicans), wykazuje także korzystny efekt w stosunku do wirusów, np. wirusa opryszczki Herpex simplex. Skuteczność tę przypisuje się obecności barwników i kwasu rozmarynowego. Surowiec działa przeciwutleniająco, gdyż jest bogaty we flawonoidy i fenolokwasy, a także immunostymulująco. Liść i ziele melisy zwiększają także wydzielanie śluzu w drogach oddechowych oraz mają właściwości przeciwzapalne. Liść melisy może być z powodzeniem stosowany w przypadku zaawansowanego refluksu żołądkowo-przełykowego. Jest bardzo popularnym składnikiem mieszanek ziołowych i produktów galenowych. Zaleca się stosowanie 1,5-4 g surowca kilka razy dziennie. Liść melisy może spowalniać szybkość reakcji, co ma wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych.
Szyszki chmielu
Szyszki chmielu obniżają wrażliwość ośrodkowego układu nerwowego na bodźce i nieznacznie hamują czynność kory mózgowej, przez co uspokajają oraz ułatwiają zasypianie. Kwasy goryczowe obecne w surowcu zwiększają wydzielanie soków trawiennych i łaknienie. Działają także przeciwbakteryjnie. Szyszki chmielu zmniejszają napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Warto podkreślić synergizm działania surowca z korzeniem kozłka. Ich połączenie pozwala na ośmiokrotne zwiększenie efektu terapeutycznego. Zalecana dawka lecznicza według EMA to 0,5 g surowca do 4 razy dziennie. Stosując szyszki chmielu, należy pamiętać o tym, że podobnie jak liść melisy, mogą obniżać koncentrację i szybkość reakcji na bodźce oraz wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych. Ponadto wykazują działanie estrogenopodobne. Nie powinny być używane przez matki karmiące, gdyż substancje goryczowe mogą przenikać do pokarmu.
Korzeń kozłka
Korzeń kozłka zaliczany jest do typowych surowców uspokajających o stosunkowo silnym działaniu. Za główne związki czynne w nim obecne uważa się walepotriaty, olejek eteryczny i kwas walerenowy. Walepotriaty o działaniu uspokajającym wykazują powinowactwo do receptorów benzodiazepinowych w mózgu. Kwas walerenowy działa rozkurczająco na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, a także dróg moczowych i naczyń krwionośnych. Połączenie działania uspokajającego i rozkurczowego jest bardzo korzystne w chorobach przewodu pokarmowego. Korzeń kozłka może nasilać działanie benzodiazepin i alkoholu oraz spowalniać szybkość reakcji, co ma wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych.
Surowce o działaniu przeciwdrobnoustrojowym
Surowce roślinne mają potwierdzoną skuteczność działania w stosunku do pałeczek Helicobacter pylori. Surowiec, który należy wymienić w tym względzie jako pierwszy, to korzeń lukrecji. Substancje biologicznie aktywne, w szczególności kwas glicyryzynowy, hamują wzrost tego drobnoustroju. Do hamowania wzrostu Helicobacter pylori stosuje się także ekstrakty z ziela lebiodki, zwłaszcza z Origanum vulgare, Origanum majorana oraz Origanum dictamnus. Ziele lebiodki jest także surowcem poprawiającym trawienie, co ma dodatkowo znaczenie w leczeniu chorób przewodu pokarmowego. Surowcem, który może być wykorzystany do tego celu, jest ekstrakt z zielonej herbaty bogaty w galusan epigallokatechiny EGCG i jego pochodne. Hamuje on ureazę wykorzystywaną przez bakterie do neutralizacji kwaśnego środowiska żołądka.
Aktywność przeciwbakteryjną wykazują także inne surowce zielarskie, takie jak: czosnek, kora cynamonowca, liść melisy, liść mięty pieprzowej, ziele rozmarynu, ziele tymianku, owoc kminku, owoc kopru oraz kwiatostan rumianku. Być może właśnie te właściwości surowców roślinnych sprawiają, iż odgrywają one tak dużą rolę w terapii choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Produktem, który w sposób znaczący działa przeciwbakteryjnie w stosunku do Helicobacter pylori, a jednocześnie przyśpiesza gojenie nisz wrzodowych, jest ekstrakt etanolowy z propolisu.
Fitoterapia niektórych chorób przewodu pokarmowego
Re?uks żołądkowo-przełykowy

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu oraz innych artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 10 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

Piśmiennictwo
1. Lamer-Zarawska E, Kowal-Gierczak B, Niedworek J. Fitoterapia i leki roślinne. Wyd Lek PZWL, Warszawa 2007.
2. Błecha K, Wawer I. Profilaktyka zdrowotna i fitoterapia. Bonimed, Żywiec 2011.
3. Kohlmunzer S. Farmakognozja. Wyd Lek PZWL, Warszawa 2000.
4. Matławska I. Farmakognozja. Wyd Nauk AM, Poznań 2006.
5. ESCOP Monographs (2nd ed.). Sci Found Herbal Med Prod 2003; 383-5.
6. Community Herbal Monograph. Taraxacum officinale Weber ex Wigg., radix cum herba. EMA 2009.
7. Farmakopea Polska VI, Pol Tow Farm 2002; 877-8.
8. Community Herbal Monograph. Mentha X piperita L., folium. EMA 2008.
9. Community Herbal Monograph. Melissa officinalis L., folium. EMA 2013.
10. Matławska I, Bylka W. Synergizm działania w lekach roślinnych. Herba Pol 2006; 52(3):128.
11. Community Herbal Monograph. Humulus lupulus L., flos. EMA 2014.
12. Tomas M, Pietrzak W, Nowak R. Substancje pochodzenia naturalnego w walce z zakażeniami Helicobacter pylori. Post Fitoter 2012; (1):22-7.
13. Stamatis G, Kyriazopoulos P, Golegou S i wsp. In vitro anti-Helicobacter pylori activity of Greek herbal medicines. J Ethnopharmacol 2003; 88(2-3):175-9.
14. Matsubara S, Shibata H, Ishikawa F i wsp. Suppression of Helicobacter pylori-induced gastritis by Green tea extract in Mongolian gerbils. Biochem Biophys Res Commun 2003; 310:715-9.
15. Tichonow A, Sodzawiczny K, Tichonowa SA i wsp. Teoria i praktyka wytwarzania leczniczych preparatów propolisowych. Apipol-Farma 2007; 38-44.
16. Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych 2015. Medycyna Praktyczna, Kraków 2015.
17. Woroń J. Inhibitory pompy protonowej – czy wiemy wszystko o ich działaniu i stosowaniu? Świat Med Farm 2013; 5(144):32-8.
18. Skrzydło-Radomańska B, Radwan P. Inhibitory pompy protonowej – prawdziwe oblicze. Terapia 2009; 6:1-7.
19. Neubauer K, Smereka A, Chlebda E i wsp. Biorównoważność inhibitorów pompy protonowej. Gastroenterol Pol 2008; 15(4):245-50.
20. Laheij RJ, Sturkenboom MC, Hassing RJ i wsp. Risk of community-acquired pneumonia and use of gastric acid-suppressive drugs. JAMA 2004; 292(16):1955-60.
21. Grőber U. Leki i mikroskładniki odżywcze. MedPharm Polska 2011; 119.
otrzymano: 2019-01-11
zaakceptowano do druku: 2019-01-25

Adres do korespondencji:
*lek. med. Krzysztof Błecha
Centrum Ziołolecznictwa Ojca Grzegorza Sroki
ul. Stawowa 23, 34-300 Żywiec
tel.: +48 (33) 861-86-71
e-mail: KB@bonimed.pl

Postępy Fitoterapii 2/2019
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii