Suplement diety zgodnie z ustawą o bezpieczeństwie żywności i żywienia z dnia 25 sierpnia 2006 roku (Dz.U. z 2017 r., poz. 149) to środek spożywczy, który ma za zadanie uzupełnić podstawową dietę. Może być skoncentrowanym źródłem witamin, składników mineralnych lub innych substancji, które wykazują efekt odżywczy bądź też inny fizjologiczny dla organizmu człowieka, np.: wzmocnienie odporności, uzupełnianie niedoborów mikroelementów i witamin, dostarczanie energii, manipulacja sylwetką, łagodzenie bólu, przyspieszenie powrotu do zdrowia czy poprawa nastroju (1). Polski sektor suplementów diety rozwija się bardzo dynamicznie, w 2022 roku zyski ze sprzedaży tych produktów stanowiły blisko 7,7 mld zł. Ponad 2/3 badanych Polaków zażywa, a prawie połowa kupuje suplementy przynajmniej raz w miesiącu (2). Wzrost sprzedaży suplementów diety wiąże się głównie ze wzrostem ilości reklam telewizyjnych dotyczących tych produktów, dostępnością w sprzedaży internetowej i przekonaniem o bezpieczeństwie ich stosowania ze względu na naturalne pochodzenie (2). Zwiększenie zainteresowania suplementami diety skutkuje zwiększeniem produkcji takich preparatów. W latach 2011-2016 liczba zgłoszonych do GIS nowych suplementów diety wprowadzonych do obrotu w Polsce wyniosła 5429, natomiast w latach 2017-2020 wpłynęło 62 808 takich powiadomień (3).

Postęp w zrozumieniu ludzkiego metabolizmu i fizjologii wysiłku fizycznego w ciągu ostatnich kilku dekad jasno pokazał, że manipulacja spożyciem składników odżywczych ma wymierny wpływ na wyniki sportowe, co przyczyniło się do zwiększenia zainteresowania sportowców suplementami diety (4, 5). Jednym z rodzajów suplementów diety stosowanych nie tylko przez osoby trenujące zawodowo, ale też amatorsko, są suplementy ziołowe (5-7), które zajmują drugie miejsce pod względem sprzedaży na rynku suplementów diety w USA, tuż za suplementami witaminowymi (8). Składnikami ziołowymi takich preparatów są ekstrakty z różnych części roślin zielarskich (nasion, korzeni, liści, kory, owoców lub kwiatów) zawierających szereg niezbędnych metabolitów podstawowych, m.in.: węglowodany, lipidy i kwasy nukleinowe, a także wielu metabolitów wtórnych, takich jak: terpenoidy, alkaloidy, związki fenolowe, glikozydy, saponiny i lignany, dostarczające wyjątkowych korzyści zdrowotnych (5, 7).

Sportowcy stosują suplementy ziołowe najczęściej wraz z suplementami witaminowymi/mineralnymi w celu zwiększenia wzrostu mięśni i przyspieszenia spalania tłuszczu (7, 9). Dodatkowo, suplementy ziołowe są używane przez aktywną część naszej populacji w celu zwiększenia koncentracji, przyspieszenia regeneracji mięśni, zwiększenia wytrzymałości, przyspieszenia utraty wagi lub innych reakcji metabolicznych, które poprawiają wydajność organizmu (5). Autorzy podkreślają również rolę suplementów ziołowych w zmniejszaniu stresu oksydacyjnego wywoływanego ćwiczeniami u sportowców, co z kolei poprawia regenerację mięśni i utrzymanie energii podczas intensywnych ćwiczeń (10).

Niezależnie od marketingu naturalnych suplementów, które mają poprawić zdrowie i sprawność fizyczną, należy pamiętać, że niektóre rośliny mogą mieć w swoim składzie substancje dopingujące, a pewne produkty oparte na ekstraktach ziołowych mogą być zanieczyszczone lub zafałszowane przez środki zabronione w sporcie (4, 11). Suplementy diety mogą również wchodzić w interakcje z lekami, zmieniając ich działanie (np. zmniejszenie wchłaniania antybiotyków, leków przeciwdrgawkowych, preparatów kardiologicznych), a także wpływając na zwiększenie ich wydalania lub zaburzenie metabolizmu oraz wystąpienie innych działań niepożądanych. Przykładowo, stosowanie Ginkgo biloba powinno być ograniczone podczas przyjmowania leków przeciwzakrzepowych, ponieważ może dojść do hamowania płytkowego czynnika krzepnięcia oraz spontanicznych krwawień, a stosowanie Panax ginseng, który wykazuje szczególny wpływ na leki przeciwdepresyjne, inhibitory monoaminooksydazy może powodować wzrost stymulacji psychoaktywnej, a także wystąpienie symptomów grypopodobnych (bezsenność, dreszcze, bóle głowy) (12).

Celem niniejszej pracy był przegląd literaturowy korzyści z wykorzystania roślin zielarskich stosowanych jako suplementy w sporcie. Analizie poddano aktywność roślinnych składników występujących w dostępnych na rynku suplementach diety rekomendowanych dla sportowców, o różnych korzyściach zdrowotnych. W tabeli 1 przedstawiono sumaryczne porównanie efektów zdrowotnych roślin zielarskich stosowanych w suplementacji diety sportowców. W dalszej części pracy dokonano analizy dostępnych dowodów naukowych dotyczących ich skuteczności.

Buzdyganek naziemny (Tribulus terrestris L.) jest rośliną należącą do rodziny parolistowatych (Zygophyllaceae), posiadającą małe liście i żółte kwiaty, rozpowszechnioną w Europie, Azji, Afryce, Australii i na obszarach tropikalnych (13). Roślina ta jest wykorzystywana w postaci suszonych, sproszkowanych owoców, korzeni lub całego ziela w medycynie hinduskiej i chińskiej do leczenia niewydolności nerek, układu sercowo-naczyniowego, układu pokarmowego i wątroby (13, 14). Obecnie produkty z ekstraktami z buzdyganka naziemnego (całe ziele, owoce) są powszechnie stosowane przez wielu sportowców i osoby nieuprawiające sportu w celu poprawy poziomu testosteronu i wydajności siłowej (15, 16).

Buzdyganek naziemny jest atrakcyjny dla sportowców ze względu na jego potencjalne efekty ergogeniczne na wydajność sportową (17), poprawę regeneracji po wysiłku (18) oraz siłę i stymulację hipertrofii mięśni szkieletowych związaną z wpływem na poziom testosteronu (13, 15, 19) i promowanie anabolizmu mięśni (16). Sugeruje się, że efekty te są powiązane z saponinami występującymi w roślinie, a szczególnie protodioscyną, związkiem o budowie steroidowej, który może wywierać wpływ anaboliczno-androgenny poprzez aktywację endogennej produkcji testosteronu i hormonu luteinizującego (LH), co może stymulować wzrost mięśni (13, 16). Dodatkowo flawonoidy zawarte w buzdyganku skutecznie wychwytują wolne rodniki w sposób zależny od stężenia, przyczyniając się do zmniejszania stanów zapalnych poprzez osłabianie uszkodzeń mięśni i oksydacyjnych (20).

W badaniach przeprowadzonych przez Fernández-Lázaro i wsp. (8) 30 zdrowych mężczyzn trenujących CrossFit® losowo przydzielono do grup poddanej suplementacji 770 mg ekstraktu z buzdyganka naziemnego dziennie lub placebo. Po 6 tygodniach suplementacji oceniono skład ich ciała (masa ciała, % zawartość tłuszczu ogółem i % tłuszczu wolnego) oraz sprawność fizyczną. Nie wykazano istotnego wpływu suplementacji na wskaźniki składu ciała oraz czas wykonywania ćwiczeń (dla typowych treningów dnia: przysiad ze sztangą, martwy ciąg, Grace i CrossFit® Total), z wyjątkiem wydajności wyciskania na ławce (p < 0,05). Stwierdzono istotny wpływ suplementacji na wzrost poziomu testosteronu. Autorzy sugerowali, że suplementacja ekstraktem z buzdyganka może potencjalnie oddziaływać na proces regeneracji organizmu poprzez tendencję do zwiększania stężenia testosteronu w surowicy i utrzymywania korzystnego stosunku testosteronu do kortyzolu, co może potencjalnie wpływać na mniejsze zmęczenie i katabolizm związany z ćwiczeniami (8).

Dawka skutecznie działająca podczas suplementacji powinna wynosić około 750-1200 mg dziennie czystego wyciągu z części naziemnych buzdyganka. Ze względu na bardzo krótki okres półtrwania protodioscyny zalecaną dawkę dobową należy podzielić na 3-4 części, co istotnie zwiększa skuteczność suplementacji (13).

Guarana (Paullinia cupana Kunth) to pnącze z rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae), rodzime dla dorzecza Amazonki i szczególnie powszechne w Brazylii. Głównymi składnikami nasion guarany są: polifenole (garbniki, katechiny i epikatechiny) oraz alkaloid purynowy kofeina (3,6-5,8%) (7). Jako suplement diety guarana (wyciąg z nasion) jest znana ze swoich właściwości pobudzających, powoduje aktywację ośrodkowego układu nerwowego, redukcję zmęczenia i zwiększenie czujności umysłowej. Ponadto w sporcie jest stosowana jako środek ergogeniczny, powoduje utratę masy ciała i zwiększenie wydzielania kwasu żołądkowego. Maksymalne działanie ergogeniczne guarany można zaobserwować przy małych lub umiarkowanych dawkach (2-3 mg/kg m.c.) (21). Dodatkowo spożywanie guarany może powodować zmiany w metabolizmie lipidów, co jest związane z zawartością metyloksantyny (kofeiny zwanej także guaraniną) w ekstrakcie (22).