Inonotus obliquus (Ach. ex Pers) Pilát – błyskoporek podkorowy należy do rodziny Hymenochaetaceae (Szczeciniakowate), rodzaju Hymenochaetales (Szczeciniakowce), podklasy Incertae sedis (o niepewnej pozycji), klasy Agaricomycetes (Pieczarniaki), podgromady Agaricomycotina, gromady Basidiomycota (Podstawczaki), królestwa Fungi (Grzyb) (1). Występuje pod polskimi nazwami: huba ukośna, huba skośnorurkowa, czaga, czyr brzozowy, włóknouszek ukośny, błyskoporek ukośny, huba brzozowa, czarna huba, czerniak brzozy, czyreń, czernidło, czarcie oko czy czanga (2, 3).

W Polsce gatunek ten jest objęty ochroną częściową na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).

Inonotus obliquus występuje najczęściej na różnych odmianach brzóz, należy do grzybów pasożytujących. Atakuje osłabioną lub zranioną część drzewa (2).

W medycynie ludowej był stosowany w leczeniu różnych chorób przewodu pokarmowego. Wyciągi z chaga stosowane były w Chinach, Korei, Rosji i krajach bałtyckich jako lek przeciwbakteryjny, hepatoprotekcyjny, przeciwzapalny, przeciwnowotworowy i przeciwutleniający (4, 5). W badaniach in vitro stwierdzono, że wyciągi są nietoksyczne i działają głównie przeciwwirusowo (6), przeciwutleniająco (7) i przeciwzapalnie (8).

Wieloletnie badania ekstraktów z owocników I. obliquus wykazywały ponadto działania: przeciwwirusowe, przeciwpasożytnicze, hipoglikemiczne, immunostymulujące, przeciwzapalne i przeciwnowotworowe (3).

Substancje aktywne pozyskuje się z różnych części grzyba, najczęściej wykorzystuje się owocniki, ale także i sklerotę (czyli grubą, twardą część grzyba, która tworzy struktury przechowujące substancje odżywcze w trudnych warunkach) i mycelium (sieć strzępek grzybów, z których można izolować endopolisacharydy, rośnie pod ziemią lub w materiale organicznym, jest to wegetatywna część grzyba odpowiedzialna za pobieranie składników odżywczych i rozprzestrzenianie się).

W różnych ekstraktach z błyskoporka podkorowego wykazano obecność takich związków fenolowych, jak: syringol, rezorcynol, gwajakol oraz kwasy fenolowe (szczawiowy, galusowy, protokatechowy, p-hydroksybenzoesowy, syryngowy, kawowy) (5, 9), analogi hispidyny: inonobliny A, B, C, ester metylowy kwasu inonotowego, dawallialaktony, felligridyny: D, E, G. Do ich syntezy dochodzi podczas działania stresu oksydacyjnego (10, 11).

Oznaczono zawartość sumy polifenoli w wyciągu wodnym na poziomie 1,85 ± 0,11% w przeliczeniu na kwas kawowy, a w wyciągu metanolowym 1,01 ± 0,03%, ponadto wyciąg metanolowy charakteryzował się najwyższą zawartością sumy kwasów fenolowych (0,127 ± 0,008% w przeliczeniu na kwas kawowy). W wyciągu metanolowym oznaczono ponadto sumę flawonoidów 0,193 ± 0,019% w przeliczeniu na hiperozyd oraz sumę flawonoli 0,351 ± 0,012% w przeliczeniu na rutozyd (12).

Triterpeny obecne w I. obliquus to: 3β-hydroksylanosta-8,24-dien-21al, 3β,22,25-trihydroksyl-lanosta-8-en, lanosta-24-en-3β,21-diol, lanosta-79(11)-23E-trien-3β,22R,25-triol, lanosta-8,23E-dien-3β,22R,25-triol, 3β,22-dihydroksy-lanosta-7,9(11),24-trien (13), inonotusany A-C, kwas 3β-hydroksy-25,26,27-trinorlanosta-8,22E-dien-24-owy, kwas 3β-hydroksylanosta-7,9(11),24-trien-21-owy, kwas betulinowy, kwas oleanolowy, kwas trametenolowy, inonotsutriole A, B, D, E, inonotlenek A i B, lanosterol, betulina, 3β-hydroksylanosta-8,24-dien-21-al, fuscoporianol C, 3β,22-dihydroksylanosta-7,9(11),24-trien i 3β,22α-dihydroksylanosta-8,25-dien-24-on (14). (22R)-Lanosta-8,24-diene-3β,22-diol (Inotodiol) został wyizolowany przez Ludwiczak i Wrzeciono w 1962 roku. Związki takie, jak inotodiol, podstawione przy węglu C-22 lanosterolu zwiększają działanie przeciwnowotworowe, natomiast kwas trametenolowy podstawiony przy węglu C-21 lanosterolu obniża tę aktywność (14, 15).

Ergosterol jest biologicznym prekursorem (prowitaminą) witaminy D₂. Jest składnikiem ściany komórkowej grzybów. Pełni tę samą funkcję, co cholesterol w komórkach zwierzęcych. Obecność ergosterolu w komórkach ściany komórkowej grzybów i jego brak w komórkach zwierzęcych może okazać się punktem odniesienia podczas projektowania nowych leków przeciwgrzybiczych (16).

Wodny wyciąg z owocników błyskoporka poddano hydrolizie rozcieńczonym kwasem solnym, a następnie ekstrahowano octanem etylu, po czym poddano analizie GC-MS. Stwierdzono obecność węglowodorów, alkoholi, fenoli i różnych związków karbonylowych. W związku z obecnością benzaldehydu stwierdzono obecność alkoholu benzylowego, który jest metabolitem.

Mizuno i wsp. dowodzą, że rozpuszczalne w wodzie polisacharydy ze skleroty to ksylogalaktoglukany składające się z: glukozy, galaktozy, ksylozy, mannozy, arabinozy i fukozy. Wysokocząsteczkowe β-glukany są cząsteczkami bardziej aktywnymi niż ich niskomolekularne odpowiedniki. Poziom ich aktywności jest ściśle skorelowany z ich masą cząsteczkową, wiązaniami występującymi w cząsteczce i rozpuszczalnością w wodzie. Wyższa aktywność przeciwnowotworowa jest skorelowana z wyższą masą molekularną, mniejszą ilością wiązań między molekułami i lepszą rozpuszczalnością w wodzie (17, 18).

Inonotus obliquus syntetyzuje wysokocząsteczkowe pigmenty fenolowe, które zgodnie z ich właściwościami fizykochemicznymi przypisane zostały do melanin. Podczas badań wykazano, że jony miedzi (0,008%), pirokatechol (1,0 mM) i tyrozyna (20,0 mM) stymulowały melanogenezę. Produkcja melaniny skorelowana była z syntezą o- i p-difenolooksydaz. Melanina grzybowa miała silne działanie przeciwutleniające i genoprotekcyjne (19, 20).

Analiza GC-MS pozwoliła zidentyfikować m.in.: izowanilinę (związek o silnym aromacie), santalen (seskwiterpen wykazujący działanie antyseptyczne (21)), α-selinen (związek o udowodnionym działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym (22)), aldehyd syryngowy (wykazujący właściwości przeciwzapalne (23)), kwas linolowy (działanie przeciwmiażdżycowe, przeciwnowotworowe (24)), tymol (działanie antyoksydacyjne, przeciwbakteryjne (25)), α-bergamoten (działanie uspokajające) i lanosterol (działanie przeciwnowotworowe (26)) (12).

Komórki grzyba próbowano hodować w reaktorze; skutkowało to zwiększeniem poziomu aglikonów flawonoidów i melanin (analogów hispidyny), które były w mniejszości. Efekt immunostymulujący, który udało się osiągnąć poprzez stosowanie komórek grzyba wyhodowanego sztucznie, wynosił zaledwie 50% w porównaniu z komórkami wyrosłymi naturalnie (27).

Szacuje się, że do końca 2030 roku zostanie zarejestrowanych ponad 21 mln nowych zachorowań na raka. Jak podaje WHO, aż 13 mln osób najprawdopodobniej umrze z tego powodu. Stosowanie chemio- czy radioterapii wiąże się z występowaniem licznych działań niepożądanych. Odkryto, że skuteczne w leczeniu choroby nowotworowej może być stosowanie leczniczych grzybów. Wykazują one działanie wspomagające, a jednocześnie nie udowodniono ich działania toksycznego. Są środkami oficjalnie używanymi w Japonii jako medyczne środki lecznicze w terapii przeciwnowotworowej. Główną przyczyną wystąpienia choroby nowotworowej jest nieprawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Polisacharydy będące głównymi składnikami grzybów leczniczych odpowiadają za pobudzenie układu odpornościowego do walki z nowotworem. Udowodniono także, że stosowanie ekstraktów etanolowych okazało się bardziej skuteczne w działaniu przeciwnowotworowym niż stosowanie ekstraktów wodnych (28, 29).

Różni autorzy próbowali określić molekularny mechanizm działania ekstraktów z I. obliquus. Obecnie pojawiają się dwa mechanizmy działania ekstraktów z I. obliquus. Pierwszy jest związany z szerokim wpływem na enzymy antyoksydacyjne i poziom reaktywnych form tlenu (ROS). Drugi jest związany z efektami peroksy – receptora aktywowanego przez proliferator gamma (PPARγ). Ten receptor może być kluczowym czynnikiem w przeciwzapalnym, przeciwutleniającym i przeciwnowotworowym działaniu ekstraktów z I. obliquus. Można wnioskować, że I. obliquus pasuje do definicji żywności funkcjonalnej i ma potencjalnie pozytywny wpływ na zdrowie, wykraczający poza podstawowe odżywianie, jednak potrzebne są badania spełniające kryteria medycyny opartej na dowodach (EBM) (3).

Związki czynne obecne w I. obliquus wpływają na ekspresję informacji genetycznej w postaci syntetyzowanych białek. Enzymy będące białkami są strukturami regulującymi funkcjonowanie komórki (30).

Jednym z czynników charakteryzujących komórki nowotworowe są nieograniczone podziały mitotyczne. Wymknęły się one spod kontroli białek regulujących i sygnałów międzykomórkowych. Stosowanie wyciągów skutkuje u zwierząt doświadczalnych, u których indukowano nowotwór, zmniejszeniem masy guza (31).

Reaktywne formy tlenu odgrywają znaczącą rolę w procesach degeneracyjnych i patologicznych, takich jak: starzenie, nowotwory, choroby mięśnia sercowego, choroba Alzheimera, procesy neurodegeneracyjne, zaćma czy miażdżyca. Nadmierna produkcja reaktywnych form tlenu może prowadzić do uszkodzenia białek, struktur DNA, ogólnej niestabilności genomu, których akumulacja jest czynnikiem prosperującym do wystąpienia mutacji, a w dalszych skutkach rozpoczęciem procesu karcynogenezy. Stosowanie ekstraktu z I. obliquus wykazało efekt protekcyjny przeciwko oksydacyjnym zniszczeniom DNA w ludzkich limfocytach (32).

Park dowiódł, że przyjmowanie ekstraktów z chaga może wykazywać działanie przeciwnowotworowe i ochronne przed nieprawidłową komunikacją międzykomórkową przez interakcję z czynnikami ERK1/2, p38 i kinazami MAP (33).

Suplementacja ekstraktem z I. obliquus skutkowała znaczącym wzrostem w uwalnianiu czynnika martwicy nowotworu α (TNF-α) przez makrofagi. Czynnik martwicy nowotworu jest uwalniany także przez komórki NK i limfocyty T. Adekwatna doza TNF-α może indukować mediowaną przez receptory programowaną śmierć komórki (34).

Stosowanie ekstraktu z I. obliquus może mieć wpływ na metabolizm komórek nowotworowych poprzez obniżenie aktywności dehydrogenazy mleczanowej, dehydrogenazy hydroksybutylowej, dehydrogenazy jabłczanowej, transpeptydazy γ-glutamylowej. Podwyższa natomiast aktywność katalazy (34).

Jednymi ze struktur przebadanymi pod kątem aktywności wobec ekstraktów z I. obliquus były makrofagi. Okazało się, że wykazują one aktywność cytotoksyczną przez udział w fagocytozie:

• bezpośrednią komórkową cytotoksyczność – oddziaływanie komórki z komórką,

• sekrecję cytotoksycznych cytokin: (IL-1, TNF-α) i tlenku azotu.

Aktywowane makrofagi zdają się być ważnymi czynnikami układu odpornościowego gospodarza, które biorą czynny udział w zwalczaniu wzrostu guza nowotworowego. Efektorem działalności makrofagów jest tlenek azotu. Uczestniczy nie tylko w zabijaniu komórek nowotworowych, ale również w obronie przed bakteriami, grzybami i parazytami. Polisacharydy są molekułami, które stymulują makrofagi do sekrecji tlenku azotu (35).

Związki czynne pochodzące z chaga wykazują wielokierunkowe działanie przeciwnowotworowe i immunomodulujące. Mają znaczący wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego. Są tzw. modulantami odpowiedzi immunologicznej. Toksyczność związków czynnych jest znikoma, co może się okazać dobrą alternatywą dla obecnie stosowanej chemioterapii.

Grzyb jest stosowany w rosyjskiej medycynie ludowej w leczeniu nowotworów, takich jak: nieoperowalny rak piersi, nowotwory ust, nowotwory gastryczne, nowotwory przytarczyc, nowotwory płuc, nowotwory żołądka, nowotwory skóry, nowotwory odbytu, choroba Hodgkina (11).