Propolis jest mieszaniną substancji żywicznych zbieranych przez pszczoły miodne (Apis mellifera L.) z materiału roślinnego. Stanowi ją lepka wydzielina pączków drzew liściastych, krzewów i roślin zielarskich złożona z żywic, wosku pszczelego, wosku roślinnego, substancji lotnych i garbnikowych oraz domieszek mechanicznych, w tym głównie pyłku kwiatowego (1, 2). Charakteryzuje się licznymi właściwościami biologicznymi, w tym m.in.: aktywnością przeciwbakteryjną, przeciwgrzybiczą, przeciwwirusową, przeciwutleniającą, przeciwzapalną, regenerującą, przeciwnowotworową (3-8). Na szczególną uwagę zasługuje szerokie działanie przeciwdrobnoustrojowe, które obejmuje silny wpływ na bakterie Gram-dodatnie (Staphylococcus aureus, Diplococcus pneumoniae, Enterococcus faecium, Bacillus cereus), Gram-ujemne (Escherichia coli, Salmonella enteritidis), grzyby drożdżopodobne (Candida albicans), grzyby pleśniowe (Aspergillus flavus, Penicillium italicum), dermatofity, pierwotniaki i wirusy (4, 5, 9). Cenne właściwości propolisu w chorobach oczu doceniały już liczne cywilizacje starożytne, m.in.: Egiptu, Grecji i Rzymu. Propolis stosowano powszechnie w leczeniu oparzeń i chorób oczu ze względu na jego właściwości antybiotyczne i odnawiające. W XVII wieku propolis znalazł się na liście leków londyńskiej farmakopei, a między XVII a XX wiekiem zyskał jeszcze większą popularność (10). Po okresie fascynacji lekami syntetycznymi z uwagi na duży odsetek reakcji alergicznych i toksycznych zwrócono się ponownie do terapii preparatami naturalnymi, wśród których ważne miejsce zajmuje propolis. Produkty pochodzenia naturalnego stanowią korzystną alternatywę dla leków syntetycznych, gdyż zapewniają łagodne działanie z niewielkim ryzykiem wystąpienia działań ubocznych. Umożliwiają zatem skuteczne i bezpieczne leczenie na przestrzeni dłuższego okresu czasu lub służą z powodzeniem we wspomaganiu terapii wielu chorób niepoddających się metodom konwencjonalnym.

Propolis odznacza się wyjątkową skutecznością działania w chorobach oczu na tle drobnoustrojowym. Aktywność biologiczna europejskiego propolisu związana jest przede wszystkim z obecnością związków fenolowych, takich jak: flawonoidy, kwasy fenolowe i ich estry (3, 12, 13). Do głównych związków fenolowych propolisu krajowego należą m.in.: chryzyna, apigenina, galangina, kemferol, pinostrobina, pinobanksyna, naryngenina, kwercetyna, kwasy organiczne: kawowy, ferulowy, cynamonowy, kumarowy oraz kwas wanilinowy (11-14). W próbkach propolisu pochodzącego z różnych regionów świata znajdują się również terpeny, aldehydy, kwasy tłuszczowe, aminokwasy oraz węglowodany (2, 15).

Silne właściwości biologiczne, zwłaszcza przeciwdrobnoustrojowe, stanowią podstawę do wykorzystania propolisu w celu prozdrowotnym i leczniczym. Ekstrakty propolisu są składnikami preparatów do użytku wewnętrznego, suplementów diety, zdrowej żywności, a także preparatów miejscowych (kosmetyków, kosmeceutyków) w postaci kropli, maści, olejów i balsamów. Odznaczają się wyjątkowo korzystnym działaniem w kontakcie z delikatnymi strukturami narządu wzroku.

Narząd wzroku stanowią: gałka oczna, aparat ochronny oka, aparat ruchowy (mięśnie oczne) oraz część nerwowa. Gałka oczna umieszczona w oczodole połączona jest z nerwem wzrokowym znajdującym się we wnętrzu czaszki. Zewnętrzna błona oka zwana twardówką przechodzi w przezroczystą pozbawioną naczyń rogówkę i tęczówkę ze źrenicą w jej centralnej części. Wewnętrzna warstwa gałki ocznej zwana jest siatkówką, natomiast pomiędzy siatkówką a twardówką umiejscowiona jest naczyniówka. Wnętrze gałki ocznej wypełnia płyn wewnątrzgałkowy. Schemat budowy ludzkiego oka ilustruje rycina 1 (16).

Rolę ochronną od zewnątrz stanowią powieki. Wewnętrzną część powiek i przednią część gałki ocznej aż do brzegu rogówki wyściela cienka, bogato unaczyniona błona śluzowa – spojówka, która wraz z fałdami tworzą worek spojówkowy. Do leczenia chorób oczu stosuje się środki, które nie zawsze są dostatecznie skuteczne i w wielu przypadkach powodują reakcje szkodliwe dla zdrowia. Ekstrakty i preparaty z propolisem okazały się wartościowymi lekami w chorobach oczu, szczególnie w różnych stanach zapalnych spojówek i rogówki. Poniżej przedstawiono przykłady korzystnego oddziaływania propolisu w niektórych chorobach oczu wywołanych przez drobnoustroje.

Zapalenie brzegów powiek (ang. blepharitis marginalis) jest przewlekłym stanem zapalnym toczącym się w obrębie brzegów powiek. Objawia się: podrażnieniem, zaczerwienieniem, swędzeniem, opuchnięciem linii granicznej powiek oraz łuszczeniem się skóry w okolicy rzęs. Jest to schorzenie występujące dość często, wymaga dokładnej diagnostyki przyczyny zapalenia i znacznego zaangażowania pacjenta w proces terapii. Wyróżniamy tylne i przednie zapalenie brzegów powiek oraz nużycę brzegów powiek. Schorzenie może mieć różne przyczyny, najczęściej pojawia się u osób w średnim lub starszym wieku. Choroba miewa charakter przewlekły, łagodny lub ostry. Bardzo istotne są odpowiednia diagnostyka i właściwe, często długotrwałe leczenie.

Przewlekłe zapalenie brzegów powiek (ang. chronic blepharitis marginalis) w większości przypadków występuje obustronnie i symetrycznie. W bakteryjnym zapaleniu powiek stosuje się miejscową i (lub) ogólną antybiotykoterapię. Ordynowane środki nie zawsze są dostatecznie skuteczne, a w wielu przypadkach wykazują objawy uboczne i niepożądane. Preparaty z zawartością ekstraktów z propolisu (krople, maści) okazały się dość korzystnymi lekami w różnych chorobach narządu wzroku, zwłaszcza o etiologii zapalnej. Często jednoczesne stosowanie doustne i miejscowe propolisu zwiększa skuteczność terapii i przyśpiesza wyleczenie. Poniżej przedstawiono na przykładach badań klinicznych korzyści wynikające z zastosowania propolisu u pacjentów ze stanami zapalnymi w obrębie powiek.

W grupie 430 chorych obojga płci w wieku 18-75 lat z różnymi postaciami zapalenia brzegów powiek i zapalenia spojówek zastosowano propolis (17). Do leczenia zapalenia brzegów powiek zalecono 5% maść z propolisem do oczu, a do leczenia zapalenia spojówek stosowano 5% krople do oczu z propolisem. Do sporządzenia obu form leków służył zagęszczony ekstrakt etanolowy z propolisu (EEP). Stosowanie maści i kropli do oczu z propolisem kontynuowano przez 3 tygodnie.

Przeprowadzone badania dowodzą dużej skuteczności preparatów zawierających propolis w leczeniu zapalenia brzegów powiek typu rumieniowatego i łuskowatego, zapalenia brzegów powiek i spojówek oraz przewlekłego podostrego i nieżytowego zapalenia spojówek. Wyniki obserwacji przedstawione w tabeli 1 i na rycinie 2 wskazują, że wyleczonych zostało łącznie 287 chorych (66,7%), a 112 (26,0%) odczuło wyraźną poprawę. Jedynie 31 chorych (7,3%) nie zareagowało na zastosowaną terapię propolisem.

Równie dobrą skuteczność uzyskano w grupie chorych z zapaleniem brzegów powiek i zapaleniem spojówek, przy wykorzystaniu 10% maści i 5% kropli ocznych z propolisem (18). Zastosowanie u pacjentów z zapaleniem brzegów powiek i zapaleniem spojówek o różnej etiologii 5% maści i 5% kropli do oczu z propolisem również pozwoliło na uzyskanie korzystnych wyników klinicznych (19).

Z kolei Tichonow i wsp. (20) opracowali innowacyjny preparat pod nazwą Propomix zawierający 0,5% roztwór wodny fenolowego hydrofilowego ekstraktu z propolisu przeznaczony do leczenia chorób oczu. Powyższy preparat ze szczególnie dobrym efektem pozwolił na wyleczenie chorych z zapalenia spojówek. Autorzy proponują zakraplanie 2-3 kropli do worka spojówkowego 6-8 razy dziennie przez 10-14 dni.

Stany zapalne rogówki powstają na ogół na skutek zakażenia bakteriami, wirusami, grzybami i pierwotniakami. Zgodnie z klasyfikacją morfologiczną zmiany zapalne mogą występować jako: punkcikowe ubytki nabłonka, powierzchniowe punkcikowe nacieki zapalne, ogniska naciekowe rogówki, wrzody rogówki i zapalenia miąższowe rogówki. Okazuje się, że preparaty na bazie propolisu skuteczne są w większości zapaleń rogówki o etiologii drobnoustrojowej. Poniżej przedstawiono przegląd możliwości leczenia tych chorób za pomocą propolisu.

Bakteryjne zapalenie rogówki pod względem klinicznym równoznaczne jest z owrzodzeniem tego narządu. Za pierwotną przyczynę uważa się uszkodzenie nabłonka rogówki, które umożliwia wnikanie do wnętrza drobnoustrojów chorobotwórczych. Do czynników wywołujących zakażenie najczęściej zalicza się: gronkowce złociste (Staphylococcus aureus), paciorkowce ropne (Streptococcus pyogenes) i pałeczki ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa).

Owrzodzenie bakteryjne rogówki opisywane jest często jako wrzód pełzający, ponieważ po rozpoczęciu zakażenia w części środkowej rogówki rozprzestrzenia się na całą tkankę oka. Równocześnie tworzą się kolejne nacieki owrzodzenia, którym towarzyszy pojawienie się ropy w przedniej komorze oka.

Iwanow i wsp. (21) leczyli 12 pacjentów z bakteryjnym wrzodziejącym zapaleniem rogówki za pomocą 0,5% ekstraktu wodnego z propolisu. Już w pierwszym dniu leczenia obserwowano zmniejszenie bólu, światłowstrętu i wytwarzania ropnej wydzieliny. W kolejnych 3-4 dniach owrzodzenie całkowicie oczyszczało się z wydzieliny, a na jego powierzchni zaczął się pojawiać nowy nabłonek. Po 10-12 dniach u wszystkich chorych cała powierzchnia owrzodzenia pokrywała się cienką warstwą zregenerowanego nabłonka rogówkowego.

Kolesnikowa i wsp. (22) u 24 chorych z ropiejącym wrzodem rogówki uzyskali wyraźny efekt terapeutyczny po zastosowaniu 20% ekstraktu wodnego z propolisu w postaci kropli do oczu oraz 5% ekstraktu olejowego z propolisu w postaci maści. Krople z propolisem zakraplano chorym 4-8 razy dziennie, maść wprowadzano do worka spojówkowego 3-4 razy dziennie. U 9 pacjentów wrzody rogówki były powierzchowne i obejmowały 1/3 część rogówki, w 9 przypadkach zajmowały one od 1/2 do 2/3 powierzchni rogówki łącznie z głębszymi warstwami, a w 6 przypadkach zajmowały całą powierzchnię rogówki i były bardzo głębokie. U 10 chorych przy przyjmowaniu do szpitala występował ropotok zajmujący od 1/3 do 1/2 objętości komory przedniej oka (22).