Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografię? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis – wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 1/2008, s. 47-58
*Bogdan Kędzia
Skład chemiczny i adaptogenne działanie pszczelego pyłku kwiatowego. Cz. I. Skład chemiczny
CHEMICAL COMPOSITION AND ADAPTOGENIC ACTIVITY OF HONEYBEE – COLLECTED POLLEN. PART I. CHEMICAL COMPOSITION
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu
Dyrektor Instytutu: dr hab. n. med. Przemysław M. Mrozikiewicz
Summary
The honeybee – collected pollen contains in highest amounts: sugars (33.7%), total proteins (23.9%) and cellulose (22.4%). In lower amount are present: water (9.5%), total lipids (5.4%), bioelements (1.3%), phenolic compounds (1.2%) and vitamins (0.2%). The total amount of above mentioned components is 97.6%. For this reason it could be assumed, that 70% of substances being present in honeybee pollen (excluding water and cellulose) show the biological activity, which could be used succesfully for diet supplementation. This product is characterized especially by a strong adaptogenic activity.
Skład chemiczny
Pyłek kwiatowy, zebrany z kwiatów roślin zielnych i drzew, pszczoły mieszają z niewielką ilością śliny lub nektaru i w postaci obnóży przenoszą do ula w koszyczkach znajdujących się na tylnej parze nóg. Pyłek w formie obnóży pozyskuje się za pomocą poławiaczy pyłku i po wysuszeniu stanowi on surowiec farmaceutyczny, spożywczy lub kosmetyczny. Do celów użytkowych obnóże rozdrabnia się i wykorzystuje m.in. do wytwarzania tabletek, kapsułek i granulatów, a także sporządza z niego wyciągi alkoholowe, głównie zagęszczone.
Pyłek kwiatowy, często nazywany pszczelim pyłkiem kwiatowym lub pyłkiem pszczelim, z tego względu, że zbierany jest przez pszczoły, a nie w sposób mechaniczny przez człowieka, jest dość zróżnicowanym produktem pochodzenia roślinnego, bogatym w substancje biologicznie aktywne.
W ziarnach pszczelego pyłku kwiatowego, pochodzącego z różnych gatunków roślin, stwierdzono ponad 250 substancji. Do zasadniczych grup substancji zalicza się białka i aminokwasy, lipidy i kwasy tłuszczowe, cukry, związki fenolowe, witaminy i biopierwiastki.
Pyłek kwiatowy charakteryzuje się zróżnicowanym składem chemicznym. Dla przykładu obnóże pszczele zebrane wiosną dość znacznie różni się zawartością aminokwasów w porównaniu do obnóża zebranego przez pszczoły latem. Zróżnicowana jest wyraźnie zawartość karotenoidów i witaminy C w obnóżach pochodzących z różnych roślin zbieranych przez pszczoły w tej samej porze roku, nawet od 30 do 400-krotnie. Poza tym odmienny jest także skład chemiczny pyłku pochodzącego z tych samych gatunków roślin, rosnących w różnych strefach klimatycznych (1).
Postanowiono dokonać przeglądu składu chemicznego pyłku kwiatowego opierając się na dostępnym piśmiennictwie krajowym i zagranicznym.
Białka i aminokwasy
Białko ogólne
Zawartość białka ogólnego w pyłku kwiatowym waha się od 13,2 do 33,1 (średnio 23,9%) (1-16). Jak wykazały badania Wachoniny i Bodrowej (4) pyłek pozyskiwany z jednego ula w trzech kolejnych miesiącach sezonu jesiennego prawie wcale nie różnił się zawartością białka ogólnego; i tak w lipcu średnia zawartość białka wynosiła 24,2, w sierpniu 23,7 i we wrześniu 24,2% w odniesieniu do suchej masy tego produktu. Natomiast pomiędzy zawartością białka ogólnego w pyłku kwiatowym pochodzącym z różnych roślin występowały duże różnice. Jak podaje Dobrovoda (7) w pyłku rzepaku i orzecha laskowego stwierdzono obecność ponad 50% białka ogólnego, natomiast w pyłku z kukurydzy i sosny zaledwie 14% białka. Do produktu bogatego w białko Szemietkow i wsp. (12) zaliczają pyłek ze śliwy, brzoskwini, dziurawca, koniczyny białej i łąkowej, gorczycy czarnej, eukaliptusa, facelii, jasnoty białej i chabra bławatka. Istotne jest jednak to, że średnia zawartość białka ogólnego w pyłku wielokwiatowym, pochodzącym z różnych, nawet odległych rejonów świata jest bardzo podobna. Badania Szczęsnej i Rybak-Chmielewskiej (14) wskazują, że wartości te dla pyłku polskiego wynoszą 20,7, pyłku hiszpańskiego 17,0, koreańskiego 20,7 i chińskiego 23,7%. Według Almeida-Muradian i wsp. (17) w pyłku kwiatowym brazylijskim zawartość białka wynosi średnio 21,4%.
Z kolei Syrocka i Zalewski (9) stwierdzili, że w białku pyłku kwiatowego znajdują się następujące frakcje: albuminy (35,4% w odniesieniu do całości białka), globuliny (18,9%), gluteliny (18,6%), prolaminy (21,8%) i inne białka (m.in. enzymy – 5,3%).
Aminokwasy
Ogólna zawartość aminokwasów w pyłku kwiatowym zarówno pochodzących z białka, jak i wolnych (niezwiązanych), mieści się w granicach od 10,2 do 26,3% (średnio 17,6%) (1, 5, 7, 16-20).
Dotąd z pyłku kwiatowego wyizolowano 19 aminokwasów (13), jednak we wszystkich próbkach pyłku zawsze występuje 18 aminokwasów (1, 2, 7, 15, 18-20), a mianowicie: kwas asparaginowy, treonina, seryna, kwas glutaminowy, prolina, glicyna, alanina, walina, metionina, izoleucyna, leucyna, tyrozyna, fenyloalanina, histydyna, lizyna, arginina, cystyna i tryptofan.
W największej ilości w pyłku kwiatowym występują aminokwasy: kwas asparaginowy (średnio 2,10%), kwas glutaminowy (średnio 2,04%), prolina (średnio 1,72%) i leucyna (średnio 1,42%) (1, 5, 7, 19, 20) (ryc. 1). W większych ilościach spotyka się także lizynę i glicynę (średnio 1,16%), alaninę (średnio 1,12%) oraz argininę, serynę, walinę, treoninę i fenyloalaninę (w granicach 1,02-1,09%) (1, 5, 7, 19, 20).
Ryc. 1. Aminokwasy występujące w największych ilościach w pyłku kwiatowym.
W pyłku kwiatowym występują wszystkie aminokwasy egzogenne, to znaczy takie, które muszą być dostarczone do organizmu wraz z pożywieniem. Zalicza się do nich fenyloalaninę, izoleucynę, leucynę, lizynę, metioninę, treoninę, tryptofan i walinę. Ludzie i zwierzęta nie mają możliwości ich syntetyzowania ani magazynowania. Poza tym w pyłku kwiatowym znajdują się także dwa inne aminokwasy – arginina i histydyna, które uważa się za względnie egzogenne. A zatem pyłek kwiatowy zawiera wszystkie aminokwasy niezbędne do budowy białka ludzkiego.
Opierając się na danych Tichonowa (1), Donadieu (5), Dobrovody (7) i Szczęsnej (19) można stwierdzić, że zawartość aminokwasów egzogennych i względnie egzogennych w pyłku kwiatowym wynosi średnio 8,6%. W odniesieniu do wszystkich aminokwasów zawartych w pyłku kwiatowym (16,9%) jest to wartość 50,7%. Z tego można wnioskować, że ponad połowa zawartości aminokwasów występujących w pyłku kwiatowym przypada na aminokwasy egzogenne i względnie egzogenne. Według Szczęsnej i Rybak-Chmielewskiej (15) niezbędne aminokwasy występują w pyłku kwiatowym w około 36%.
Poza aminokwasami związanymi ze strukturami białkowymi występującymi w pyłku kwiatowym, w produkcie tym znajdują się także wolne aminokwasy. Zorja i wsp. (21) w pyłku ukraińskim oznaczyli około 6% wolnych aminokwasów. Natomiast w pyłku kwiatowym uzyskanym przez Mondal i wsp. (22) z 9 roślin indyjskich zawartość wolnych aminokwasów wahała się od 0,65 do 4,0%, przy czym ze wszystkich próbek pyłku wyizolowano prolinę i kwas aminomasłowy, a z większości próbek kwas asparaginowy.
Kwasy nukleinowe
W pyłku kwiatowym wykryto obecność kwasów nukleinowych (6, 12). Odgrywają one dużą rolę w przekazywaniu cech dziedzicznych oraz regulacji ważnych procesów syntezy w organizmie. W jądrach komórek pyłku o charakterze generatywnym stwierdzono przewagę kwasu dezoksyrybonukleino-wego (DNA), a w jądrach komórek pyłku o charakterze wegetatywnym przewagę kwasu rybonukleinowego (RNA). Poza wolnymi kwasami rybonukleinowymi w pyłku kwiatowym występują także nukleoproteidy – białka proste (histony, protaminy, albuminy i globuliny) związane z kwasami rybonukleinowymi. Poczinkowa (11) podaje, że pyłek kwiatowy zawiera od 0,60 do 4,87% kwasów nukleinowych.
Enzymy
W pyłku kwiatowym występują liczne enzymy – substancje białkowe katalizujące przebieg reakcji syntezy i rozkładu wielu substancji metabolicznych. Według Szapiro i wsp. (6) oraz Szemietkowa i wsp. (12) do najważniejszych enzymów zalicza się α- i β-amylazy – katalizujące rozszczepienie skrobii, glikogenu i substancji pokrewnych, inulazę – katalizującą proces rozpadu inuliny, celulazę – hydrolizującą celulozę (błonnik), sacharozę (inwertazę) – uczestniczącą w procesie rozszczepiania sacharozy do glukozy i fruktozy, lipazy i fosfolipazy – katalizujące rozszczepianie lipidów i fosfatydów oraz proteazy i peptydazy – działające na białka i peptydy. Iannuzzi (13) podaje, że w pyłku kwiatowym występuje ponad 100 enzymów, przy czym najliczniej reprezentowane są hydrolazy, oksydoreduktazy, transferazy, liazy i izomerazy. Większość enzymów obecnych w pyłku kwiatowym pochodzi z materiału roślinnego, jednak występują w nim także enzymy będące składnikami wydzieliny gruczołow ślinowych i gardzielowych pszczół (1, 11).
Do ważnych enzymów pyłku kwiatowego, znajdujących znaczenie praktyczne należą zgodnie z Tichonowem i wsp. (1): inwertaza, amylazy i lipaza. Aktywność tych enzymów w pyłku kwiatowym pochodzącym z gryki, lipy, kasztanowca, rzepaku, mniszka, koniczyny, facelii i gorczycy wynosi: dla inwertazy średnio 9,4 mmola/l, dla amylaz średnio 0,11 mmola/l i dla lipazy średnio 1,18 mmola/l. Zainteresowanie naukowców budzi również enzym o nazwie fitaza alkaliczna, który z kwasu fitynowego uwalnia jony fosforowe, co stawia pyłek kwiatowy w rzędzie wartościowych suplementów żywnościowych (23).
Lipidy i kwasy tłuszczowe
Lipidy całkowite
Na podstawie badań wielu autorów można stwierdzić, że zawartość substancji lipidowych w pyłku kwiatowym mieści się w granicach 0,16-14,0% (średnia zawartość wynosi 5,41% (6, 7, 13-15, 17, 24). Do najbogatszych w substancje lipidowe zalicza się pyłek z mniszka i czarnej gorczycy (powyżej 10%) (6). Z kolei nieznaczne ilości tych substancji znajdują się w pyłku kukurydzianym i z orzecha laskowego (poniżej 1%) (7).
Lipidy są pojęciem dość szerokim. Z punktu widzenia aktywności biologicznej pyłku kwiatowego wyróżnia się: kwasy tłuszczowe (nasycone i nienasycone, w tym niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe – NNKT), fosfolipidy i fitosterole.
Kwasy tłuszczowe
Iannuzzi (13) podaje, że w pyłku kwiatowym występuje 13 kwasów tłuszczowych: 9 kwasów nasyconych (kapronowy, kaprylowy, kaprynowy, laurynowy, mirystynowy, palmitynowy, stearynowy, arachidowy i behenowy) oraz 4 kwasy nienasycone (palmitooleinowy, oleinowy, α-linolenowy i arachidonowy).
Seppänen i wsp. (25) w pyłku kwiatowym oznaczyli zawartość 6 kwasów tłuszczowych. Wśród kwasów nasyconych znajdowały się: kwas mirystynowy (0,2%), kwas stearynowy (2,2%) i kwas palmitynowy (25,1%) (ryc. 2). Natomiast kwasy nienasycone były reprezentowane przez kwas oleinowy (1,5%), linolowy (5,4%) i α-linolenowy (65,7%) (ryc. 2). Zawartość poszczególnych kwasów odnoszono do puli tych związków obecnej w wyciągu z pyłku kwiatowego, otrzymanego za pomocą rozpuszczalników organicznych. Okazało się, że kwasy nienasycone znajdowały się w przewadze (75,2%) w porównaniu do kwasów nasyconych (28,2%). Wzajemny stosunek tych grup związków wynosił 2,67.
Ryc. 2. Kwasy tłuszczowe występujące w największych ilościach w pyłku kwiatowym.
Z kolei Manning (26) stwierdził występowanie w pyłku kwiatowym 10 kwasów tłuszczowych. Zawartość kwasów nasyconych w wyciągach z pyłku kwiatowego 46 roślin oblatywanych przez pszczoły kształtowała się następująco: kwas dekanowy (średnio 1,3%), kwas dodekanowy (średnio 1,5%), kwas mirystynowy (średnio 6,3%), kwas palmitynowy (średnio 20,6%), kwas stearynowy (średnio 5,3%), kwas arachidowy (średnio 1,1%) i kwas behenowy (średnio 1,8%). Zawartość kwasów nienasyconych przedstawiała się jak następuje: kwas oleinowy (średnio 18,5%), kwas linolowy (średnio 17,2%) i kwas α-linolenowy (średnio 20,8%). Suma zawartości kwasów nienasyconych wynosiła 56,6%, a kwasów nasyconych 37,7%, a ich wzajemny stosunek kształtował się na poziomie 1,50.
Najnowsze i najlepiej udokumentowane badania przeprowadziła Szczęsna (24). We frakcji kwasów tłuszczowych autorka stwierdziła występowanie 9 kwasów, w tym 6 kwasów nasyconych: mirystynowego, palmitynowego, stearynowego, arachidowego, behenowego i lignocerynowego. Ich ogólna zawartość wynosiła 30,2%. Ponadto wykryła ona 3 kwasy nienasycone: oleinowy, linolowy i α-linolenowy w łącznej ilości 64,4%. Wzajemny stosunek kwasów nienasyconych i nasyconych wynosił 2,13.
Kędzia i wsp. (32, 33) w wyciągach z pyłku kwiatowego wykryli kwasy nasycone – palmitynowy i stearynowy (łącznie w ilości 18%) oraz kwasy nienasycone – oleinowy, linolowy i α-linolenowy (łącznie w ilości 24,2%). Dominowały kwasy: palmitynowy (16,8% i α-linolenowy (24,2%).
Dalsze badania wykazały, że kwasy tłuszczowe w wyciągach z pyłku kwiatowego polskiego, koreańskiego i chińskiego nie różnią się specjalnie, ani pod względem jakościowym, ani pod względem ilościowym. W podsumowaniu badań można było stwierdzić, że w pyłku kwiatowym pochodzącym z różnych rejonów świata dominowały następujące kwasy tłuszczowe: α-linolenowy (średnio 43,7%), palmitynowy (średnio 28,3%), linolowy (średnio 12,8%) i oleinowy (średnio 3,8%). A zatem w puli kwasów tłuszczowych przeważają kwasy nienasycone, a wśród nich kwas α-linolenowy. Badania Kołoczek i wsp. (38) wykazały, że w pyłku kwiatowym znajduje się od 3,6 do 4,0% kwasów tłuszczowych (średnio 3,8%), w tym od 2,3 do 3,1% NNKT (średnio 2,7%).
Jest to bardzo ważne spostrzeżenie, ponieważ izomery cis kwasu linolowego i linolenowego wykazują szczególne znaczenie żywieniowe. Określane są one mianem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) i muszą być do organizmu człowieka dostarczane z zewnątrz wraz z pożywieniem. NNKT są niezbędne do budowy błon komórkowych, zapewniają ich prawidłowe funkcjonowanie, zapobiegają zakrzepom krwi w naczyniach, obniżają ciśnienie tętnicze krwi i poziom cholesterolu w surowicy krwi. Biorąc pod uwagę to, że we frakcji lipidowej pyłku kwiatowego kwasy tłuszczowe stanowią większość, można przyjąć, że pyłek kwiatowy jest bogatym źródłem NNKT.
Fosfolipidy
W pyłku kwiatowym znajduje się od 1,40 do 1,65% fosfolipidów (6). Wśród nich występują fosfatydylo-cholina (lecytyna) (ryc. 3), fosfatydyloetanoloamina (kefalina) oraz fosfatydyloinozytol (mio-inozytol) (1, 6, 12). Według Kołoczek i wsp. (38) w pyłku kwiatowym występuje średnio 0,50% fosfolipidów. Związki te wchodzą w skład błon komórkowych i wybiórczo regulują przenikanie substancji do komórek, odgrywając w ten sposób bardzo ważną rolę w przemianach metabolicznych.
Ryc. 3. Fosfatydylocholina (lecytyna).
Wymienione substancje jako czynniki lipotropowe hamują odkładanie lipidów w hepatocytach, zabezpieczając organizm przed hepatozą (czynnościowym zaburzeniem wątroby), a tym samym przed rozwojem miażdżycy.
Fitosterole
Pyłek kwiatowy odznacza się także wysoką zawartością fitosteroli (0,6-1,6%) (1, 6, 12). We frakcji sterolowej stwierdzono obecność β-sitosterolu (ryc. 4), kampesterolu (1, 27). Z innych steroli warto wymienić 24-metylenocholesterol, izofukosterol i brassikosterol (1, 27).
Ryc. 4. β-Sitosterol (fitosterol).
Obecność β-sitosterolu w pyłku kwiatowym, antagonisty cholesterolu, może wspomagać przeciwmiażdżycowe działanie tego produktu pszczelego.
Dzięki obecności fitosteroli pyłek kwiatowy wykazuje działanie estrogenne, stymulując procesy tworzenia i dojrzewania komórek jajowych u zwierząt i ludzi.
Cukry
Ogólna zawartość
W pyłku kwiatowym występują zarówno cukry proste, jak i cukry złożone (polisacharydy). Oznaczone wspólnie pozwalają na określenie tzw. ogólnej zawartości cukrów. Przegląd piśmiennictwa (1, 5-7, 10, 12-16, 28, 29) wskazuje, że w pyłku kwiatowym znajduje się od 21,4 do 41,6% cukrów (średnio 33,7%). Dobrovoda (7) podaje, że w pyłku sosnowym zawartość cukrów wynosiła ponad 30%, natomiast w pyłku makowym tylko około 12%. Z kolei Szczęsna (29) w pyłku chińskim wykryła 26,9% cukrów, a w pyłku koreańskim aż 48,4% tych związków. Stąd wniosek, że ogólna zawartość węglowodanów w pyłku kwiatowym może ulegać dużym wahaniom w zależności od rośliny z której pszczoły zbierają pyłek, jak i od kraju pochodzenia pyłku.
Cukry redukujące
Cukry o charakterze hydroksyaldehydów i hydroksyketonów mają zdolności redukujące (m.in. redukują sole miedzi w środowisku alkalicznym i stąd zwane są cukrami redukującymi. Do takich cukrów, które występują w pyłku kwiatowym należą: fruktoza, glukoza, maltoza i turanoza (ryc. 5).
Ryc. 5. Cukry redukujące występujące w największej ilości w pyłku kwiatowym.
W pyłku kwiatowym cukry redukujące występują w ilości od 20,8 do 40,4% (średnio 25,6%) (10, 13-15, 29). Wśród nich w największej ilości występuje fruktoza (średnio w 20,3%) oraz glukoza (średnio w 15,5%) (12, 28, 29). Wzajemny stosunek fruktozy do glukozy (F/G) wynosi średnio 1,29 (12, 14, 15, 29).
Maltoza występuje w pyłku kwiatowym średnio w 2,2%, a turanoza średnio w 0,3% (28, 29).
Cukry nieredukujące
Do cukrów prostych nieredukujących zalicza się występującą w pyłku kwiatowym sacharozę i trehalozę. Średnia zawartość sacharozy kształtuje się na poziomie 4,1% (1, 6, 28, 29), a trehalozy na poziomie 0,4% (29).
Cukry złożone
Informacje na ten temat są dość skąpe. Dobrovoda (7) i Kalinina (16) wspominają o występowaniu w pyłku kwiatowym takich polisacharydów jak dekstryny, skrobia, celuloza i pollenina (składnik zewnętrznej okrywy ziarna pyłku – egzyny). Szczęsna (29) podaje, że według różnych autorów zawartość skrobi w pyłku kwiatowym może wahać się od 2 do 17%.
Bouveng (30) stwierdził, że w wewnętrznej okrywie ziarna pyłku (intynie) sosny górskiej ( Pinus mugo) występuje glikoproteina zwana arabinogalaktanem. Duże ilości tego cukru złożonego (ponad 20%) stwierdzono ponadto w pyłku trawy o nazwie tymotka ( Phleum pratense) (31).
Związki fenolowe i triterpenowe
W pyłku kwiatowym występują liczne związki fenolowe, do których zalicza się flawonoidy, leukoantocyjanidyny, katechiny i kwasy fenolowe, a także związki triterpenowe, kanabinoidy i alkaloidy pirolizydynowe.
O ile związki fenolowe występujące w pyłku kwiatowym wykazują szerokie spektrum działania biologicznego na organizm, m.in. wzmacniające naczynia włosowate, przeciwzapalne, przeciwmiażdżycowe, ochraniające przed promieniowaniem jonizującym, przeciwutleniające, żółciopędne, moczopędne, przeciwnowotworowe i inne, to kanabinoidy i alkaloidy pirolizydynowe działają szkodliwie na organizm. Pierwsze z nich działają głównie halucynogennie, a drugie uszkadzają tkankę wątrobową i wywołują nowotwory.
Flawonoidy
Charakterystyczną cechą pyłku kwiatowego jest występowanie w nim związków flawonoidowych w połączeniu z cukrami, w tak zwanej formie glukozydowej. W polskim (32), słowackim (7), białoruskim (6) i meksykańskim (36) pyłku kwiatowym często występuje rutyna (rutozyd), to jest 3-rutynozyd kwercetyny (ryc. 6).
Ryc. 6. Rutyna (3-rutynozyd kwercetyny).
Ogólna zawartość flawonoidów (zarówno form glukozydowych, jak i aglikonów) mieści się w pyłku kwiatowym w dość szerokich granicach. Szapiro i wsp. (6) podają zakres od 0,15 do 2,60% (średnio 1,1%), Kędzia i wsp. (32) podają zakres od 0,21 do 0,29% (średnio 0,25%), a Campos i wsp. (34) zakres od 0,08 do 2,79% (średnio 0,83%).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 15 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 35 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2007-01-21
zaakceptowano do druku: 2008-02-15

Adres do korespondencji:
*Bogdan Kędzia
Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich
ul. Libelta 27, 61-707 Poznań
tel. (061) 665-95-40, fax: 665-95-51
e-mail: bognao@o2.pl

Postępy Fitoterapii 1/2008
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii